Rekonstrukcja katedry Notre-Dame, po zabezpieczeniu jej w latach 2019–2021, była ogromnym przedsięwzięciem, którego większość prac odbywała się na wysokości ponad 50 metrów, a nowa iglica osiągnęła 96 metrów. Była to także okazja, by wykazać się doskonałością w sztuce restauracji dzieł sztuki uszkodzonych przez pożar. Wreszcie, była to precyzyjna i inteligentna organizacja placu budowy, z udziałem ponad 500 rzemieślników pracujących jednocześnie w ograniczonej przestrzeni oraz dostawców rozlokowanych na terenie całej Francji.
Więcej szczegółowych informacji znajdziesz na naszej stronie:
- Notre-Dame w ogniu – co się stało? Jakie były konsekwencje?
- Zabezpieczenie Notre-Dame po pożarze z 2019 roku
- Renowacja wnętrza Notre-Dame – delikatna, tytaniczna i wyjątkowa
- Ponowne otwarcie Notre-Dame 8 grudnia 2024 – długo oczekiwany moment
- 15 najlepszych hoteli w pobliżu katedry Notre-Dame w Paryżu
Problem z łukami przyporowymi podczas rekonstrukcji Notre-Dame
W wielkich kościołach gotyckich łuki przyporowe służą do równoważenia poziomego nacisku wywieranego przez sklepienie i więźbę dachową na ściany, tworząc przeciwny i równoważny nacisk.
Łuki odciążające katedry Notre-Dame są największymi, jakie kiedykolwiek zbudowano w średniowieczu. Nadają one budowli niepowtarzalnego charakteru. Jednak od momentu utraty dachów, te konstrukcje obciążają mocno ściany boczne.
Inżynierowie postanowili odciążyć łuki odciążające, umieszczając pod nimi masywne drewniane konstrukcje. Pozostaną one na miejscu aż do momentu odbudowy sklepień oraz wielkiej więźby dachowej katedry.
Olbrzymie konstrukcje zaprojektowane z milimetrową precyzją
Geodeci wykonali trójwymiarowe pomiary każdego z 28 łuków, które wszystkie są inne. Dzięki tym pomiarom biura projektowe mogą indywidualnie zaprojektować każdy łuk, tak aby pasował nie tylko do łuku, do którego jest przeznaczony, ale także do punktów podparcia dostępnych w jego przyszłej lokalizacji. Praca precyzyjna!
Te ogromne konstrukcje z modrzewia, każda ważąca ponad 8 ton, są wytwarzane w Lotaryngii. Wstępnie zmontowane, więźby są transportowane na plac budowy katedry Notre-Dame w dwóch częściach.
Spektakularne instalacje
Montaż każdego rusztowania podporowego to nowe wyzwanie. Ostatecznie złożone na ziemi, jest ono mocowane do belki dźwigowej, zaprojektowanej tak, aby unieść je, utrzymując w pionie. Musi bowiem zostać podniesione idealnie prosto i precyzyjnie umieszczone na swoim miejscu. Między każdym łukiem jest zaledwie 6 metrów odstępu: nie ma miejsca na wahanie ani improwizację podczas podnoszenia!
Po ustawieniu łuku na betonowych masywach wylanych na tarasach katedry, aby go utrzymać w pionie i rozłożyć ciężar, jaki będzie musiał udźwignąć, stolarze pracujący przy łukach przyporowych umieszczają między nim a przyporą długie drewniane kliny (tzw. *couchis*). Łuk jest teraz podparty i nie grozi mu już zawalenie się sklepień.
Od 2 lipca 2019 do 28 lutego 2020 roku pod łukami przyporowymi katedry Notre-Dame zainstalowano 28 wieszaków.
Restauracja murów prezbiterium i sklepień
W 2021 roku, po zakończeniu fazy wzmocnienia konstrukcji, rozpoczęto prace restauracyjne sklepień i uszkodzonych części. Postanowiono wówczas odbudować katedrę w identycznej formie, jaką miała przed pożarem:
- Rekonstrukcja sklepień:
Zespół restauratorów rozpoczął naprawę, a w niektórych przypadkach rekonstrukcję sklepień dotkniętych pożarem. Łącznie zużyto 1 300 m³ kamienia do odbudowy zawalonych sklepień, wymiany osłabionych przez ogień bloków kamiennych w ścianach kasetonowych oraz całkowitej renowacji niektórych rzeźb w szczytach i wypełnieniach okiennych.
- Restauracja rzeźb i ozdób:
Wiele elementów kamiennych i rzeźb, uszkodzonych przez intensywne ciepło, zostało oczyszczonych i poddanych renowacji.
Poszukiwania kompatybilnego kamienia do odbudowy Notre-Dame
Od czasu wzniesienia katedry jej kamienie były często wymieniane, starając się jak najwierniej zachować właściwości oryginalnych materiałów – wapieni z „paryskich ław kamiennych”, pozyskiwanych jednak z coraz bardziej odległych od stolicy kamieniołomów.
Łącznie zużyto 1 300 m³ kamienia do odbudowy zawalonych sklepień, wymiany osłabionych przez ogień bloków kamiennych w ścianach kasetonowych oraz całkowitej renowacji niektórych rzeźb w szczytach i wypełnieniach okiennych.
Dostarczanie kamienia było przedmiotem dwóch badań. Najpierw Laboratorium Badawcze Zabytków Historycznych (LRMH) przeanalizowało kamienie pobrane z katedry oraz te wciąż znajdujące się na miejscu, aby określić ich właściwości.
Poszukiwania kompatybilnych kamieniołomów
Biuro Badań Geologicznych i Górniczych (BRGM – Bureau de recherches géologiques et minières), zlecone przez instytucję publiczną, następnie zidentyfikowało kamieniołomy mogące dostarczać kamienie estetycznie i fizykochemicznie kompatybilne z oryginalnymi. Program badawczy pozwolił udowodnić, że niektóre kamieniołomy z basenu geologicznego lutetskiego, historycznego źródła zaopatrzenia katedry w kamień, są w stanie dostarczyć całość materiału kamiennego niezbędnego do prac restauracyjnych.
Kamieniołom La Croix-Huyart w Bonneuil-en-Valois w departamencie Oise okazał się jedynym, który mógł dostarczyć odpowiedni rodzaj twardego kamienia niezbędnego do odbudowy zawalonych łuków sklepień oraz restauracji przypór. W odróżnieniu od powszechnych praktyk, instytucja publiczna zdecydowała się sama zakupić kamienie, aby zabezpieczyć ich dostawy.
Osiem innych kamieniołomów, położonych w rejonach Saint-Maximin (Oise) oraz Soissons (Aisne), dostarczy miększych kamieni niezbędnych do odbudowy zawalonych lub uszkodzonych sklepień, a także do prac restauracyjnych wewnątrz katedry.
Pozyskiwanie kamienia
Kamieniołom, zarówno podziemny, jak i odkrywkowy, to ułożone warstwy minerałów zwane „ławicami”. Aby wydobyć poszukiwany kamień, najpierw trzeba odsłonić jego pokład, usuwając warstwy znajdujące się powyżej.
Kamieniarz ustawia się następnie naprzeciw kamienia, wyposażony w piłę łańcuchową – rodzaj dużej piły łańcuchowej zamontowanej na ramieniu mechanicznym o długości prawie 3,5 metra – aby wyciąć blok. Następnie dzieli go prostopadle do naturalnych spękań za pomocą koparki hydraulicznej, oddzielając w ten sposób dwie jakości kamienia: twardą i półtwardą, po czym całość trafia do fabryki, gdzie bloki są „myte”, czyli cięte na cienkie plastry w celu wykrycia ewentualnych, wcześniej niewidocznych pęknięć.
Kontrola jakości i przygotowanie kamieniołomu w rekonstrukcji Notre-Dame
Ponieważ Notre-Dame wymaga najwyższego poziomu jakości, BRGM, na zlecenie establishmentu publicznego, przeprowadza kontrole jakości przez cały czas wydobywania kamieni z kamieniołomu La Croix-Huyart oraz pierwszej fazy obróbki kamieni w zakładzie produkcyjnym.
Bloki obrobione z 6 stron są następnie transportowane do warsztatu, a te przeznaczone do zastąpienia elementów figuralnych, takich jak zworniki lub posągi, trafiają do pracowni rzeźbiarskiej zlokalizowanej na dziedzińcu katedry. Niektóre z nich są już rzeźbione.
Odbudowa Notre-Dame: wzmocnienie sklepień
Po pożarze niektóre sklepienia groziły zawaleniem z powodu pęknięć spowodowanych intensywnym ciepłem. Prace wzmacniające zostały przeprowadzone z największą starannością, aby nie uszkodzić oryginalnej struktury:
- Zawieszenie drewniane :
Tymczasowe zawieszenia zostały umieszczone pod niektórymi częściami sklepień, aby utrzymać ich ciężar, zapewniając bezpieczeństwo robotnikom pracującym poniżej oraz stabilizując osłabione strefy.
- Iniekcja zaprawy:
Specjalna zaprawa została wstrzyknięta w pęknięcia w celu wzmocnienia kamieni i skonsolidowania całości. Ta zaprawa, opracowana specjalnie na potrzeby tego projektu, została zaprojektowana tak, aby była kompatybilna z oryginalnymi materiałami średniowiecznymi.
- Zastosowanie wzmocnień z włókna szklanego:
W niektórych częściach konstrukcji dodano wzmocnienia z włókna szklanego, aby zapewnić dyskretne i lekkie wzmocnienie.
Restauracja kamieni prezbiterium
Prezbiterium, częściowo zniszczone przez pożar, wymagało gruntownego czyszczenia, a w niektórych przypadkach wymiany uszkodzonych kamieni.
- Wybór i obróbka kamieni
Doświadczeni kamieniarze odtworzyli uszkodzone kamienie, wykorzystując materiały pochodzące z francuskich kamieniołomów, dobrane tak, aby idealnie pasowały do średniowiecznego kamienia.
- Technika naprawy
Erodowane lub częściowo spalone kamienie zostały naprawione poprzez nałożenie warstwy zaprawy konserwatorskiej w celu uzupełnienia ubytków.
- Złożone metody podnoszenia i dostępu:
- Specjalne rusztowanie, zaprojektowane z myślą o wymiarach konkretnej katedry, zostało zainstalowane, aby umożliwić rzemieślnikom dostęp do najtrudniejszych miejsc bez ryzyka dla otaczającej konstrukcji.
- Do mapowania i analizy niedostępnych stref oraz przygotowania etapów restauracji w sposób bezpieczny wykorzystano drony i skanery 3D.
Ponowne wmontowanie rzeźbionych elementów w prezbiterium i sklepieniach
Rzeźby, zdobienia oraz inne elementy prezbiterium i sklepień, które zostały uszkodzone, zostały odrestaurowane lub odtworzone z użyciem tradycyjnych technik.
- Czyszczenie i renowacja rzeźb: Rzeźby kamienne pokryte sadzą i popiołem zostały oczyszczone przy użyciu miękkich szczotek oraz technik mikrościernych, aby nie pogłębiać uszkodzeń.
- Odtworzenie detali architektonicznych: W przypadku całkowicie zniszczonych rzeźb i motywów dekoracyjnych konserwatorzy skorzystali z modeli 3D oraz starych fotografii, aby odtworzyć utracone zdobienia.
Instalacja czujników monitorujących strukturę budynku
W sklepieniach i prezbiterium zainstalowano czujniki, które na bieżąco monitorują stabilność konstrukcji. Urządzenia te wykrywają nawet najmniejsze ruchy lub drgania, zapewniając ciągłą kontrolę nad budynkiem w trakcie prac remontowych.
Zakończenie wzmocnienia sklepień i prezbiterium
W 2022 roku zakończono wzmacnianie sklepień i prezbiterium, co stanowiło kluczowy etap przed rozpoczęciem rekonstrukcji więźby dachowej i iglicy. Eksperci ds. konserwacji zapewnili w ten sposób gotowość najbardziej wrażliwych części budynku do kolejnych etapów prac.
Odbudowa iglicy katedry Notre-Dame (2022 – 2023)
Odbudowa konstrukcji dachowej i iglicy katedry Notre-Dame, będąca symbolicznym etapem jej renowacji, miała miejsce w latach 2022–2023. Szczególną uwagę poświęcono materiałom, tradycyjnym technikom oraz wierności oryginalnym planom. W tej fazie prac uczestniczyli rzemieślnicy i inżynierowie, łącząc dawne umiejętności z nowoczesnymi technologiami, aby przywrócić katedrze jej unikalny kształt, taki jak zaprojektowany w XIX wieku przez architekta Eugène’a Viollet-le-Duca.
- Konstrukcja dachowa:
Do odtworzenia skomplikowanej i rozległej konstrukcji dachowej, zwanej „lasem”, wybrano dęby pochodzące z całej Francji.
- Iglica:
Odbudowa iglicy, symbolicznego elementu katedry i jej najwyższego punktu, rozpoczęła się w 2022 roku, z zachowaniem precyzji zgodnej z oryginalnymi planami Viollet-le-Duca.
Wybór materiałów i dębów na konstrukcję dachową
Konstrukcja dachowa katedry Notre-Dame, zwana „lasem” ze względu na gęstość i ilość użytego drewna, została niemal całkowicie zniszczona podczas pożaru. Pierwszym etapem odbudowy było dobranie odpowiednich materiałów:
- Selekcja dębów
Ponad 1000 stuletnich dębów zostało wyselekcjonowanych w całej Francji. Jakość, wielkość i prostota pni były kluczowe dla odtworzenia masywnych belek pierwotnej konstrukcji.
- Ścinanie i suszenie drewna
Drzewa zostały ścięte na początku 2021 roku, a następnie pozostawione do wyschnięcia przez kilka miesięcy, aby zapewnić stabilność konstrukcji. Ten naturalny proces suszenia był niezbędny, aby zapobiec odkształceniom belek z upływem czasu.
Wytwarzanie elementów konstrukcji dachowej
Kratownica, o niezwykłej złożoności, wymagała precyzyjnego montażu zgodnie ze średniowiecznymi technikami:
- Zastosowanie tradycyjnych technik ciesielstwa:
Rzemieślnicy pracowali metodą dawną, kształtując każdy element za pomocą narzędzi ręcznych, zgodnie ze średniowiecznymi metodami. Obejmowało to piłowanie, obróbkę i łączenie na czop i wpust, bez użycia metalowych gwoździ, z poszanowaniem autentyczności historycznej konstrukcji.
- Montaż na sucho: Przed transportem i montażem na placu budowy katedry drewniane elementy konstrukcji dachowej zostały wstępnie złożone „na sucho” w warsztacie. Metoda ta zapewniała idealne dopasowanie każdego elementu, ograniczając konieczność późniejszych modyfikacji na miejscu budowy.
Odbudowa Notre-Dame: iglica
Ikoniczna iglica katedry została odtworzona według oryginalnych planów Viollet-le-Duca, jednak z uwzględnieniem nowoczesnych rozwiązań zwiększających bezpieczeństwo i trwałość konstrukcji:
Zapobiegawcze prace wykopaliskowe:
W wyniku prowadzonych przez Narodowy Instytut Badań Archeologicznych (Inrap) prac wykopaliskowych przy transepcie, jesienią 2022 roku nad planowanym miejscem umieszczenia iglicy zostanie zainstalowany rusztowanie. Na wysokości 26 metrów cieśle wznieśli cztery drewniane półłuki, które posłużą do odbudowy sklepień.
Konstrukcja z dębu i pokrycie z ołowiu:
Iglicę odbudowano z dębu, tak jak pierwotnie, pokrywając ją ołowiem, aby przywrócić jej tradycyjny wygląd i jednocześnie chronić ją przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi.
Po zainstalowaniu rusztowania bazowego, było ono sukcesywnie podwyższane w miarę wznoszenia konstrukcji iglicy, aż osiągnęło wysokość około 100 metrów. W tym celu cieśle identyfikowali, obliczali i stosowali odpowiednie połączenia dostosowane do struktury iglicy, uwzględniając zebrane drewno.
Prace w warsztacie
Konstrukcja dachowa jest wykonywana w warsztacie na podstawie obliczeń dostarczonych przez inżynierów. Stolarze tworzą projekty poszczególnych elementów konstrukcyjnych. Rozpoczynają od rysunku w skali 1:1 na podłodze. Ta faza rysowania to dziedzictwo rzemiosła, wpisane w 2009 roku na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości pod nazwą „tradycja rysunku w francuskim ciesielstwie”. Równocześnie pnie dębowe są obrabiane wstępnie, aby dostosować ich wymiary do elementów konstrukcji dachowej. Ten etap nazywa się lignażem.
Gotowe elementy konstrukcji dachowej są następnie układane na rysunku i orientowane w swojej ostatecznej pozycji, aby określić kształt połączeń. Ta faza jest kluczowa, ponieważ decyduje o ostatecznym położeniu każdego elementu w całej strukturze.
Następnie w warsztacie przeprowadzany jest montaż próbny, aby sprawdzić, czy wymiary zostały prawidłowo zachowane i czy elementy wzajemnie do siebie pasują. Pozwala to przewidzieć ewentualne problemy podczas finalnego montażu na wysokości katedry.
Podstawa iglicy: cokół
Pierwsze elementy konstrukcyjne, które utworzą cokół iglicy, czyli jej podstawę spoczywającą na narożnikach murów transeptu, zostały dostarczone do katedry Notre-Dame na wiosnę 2023 roku.
Transport i montaż iglicy: maksymalna precyzja
- Precyzyjne podnoszenie:
Prefabrykowane elementy konstrukcji dachowej zostały uniesione za pomocą specjalistycznych dźwigów, co pozwoliło na ich dokładne i bezpieczne ustawienie. Do weryfikacji dopasowania belek wykorzystano również drony oraz skanery 3D.
- Montaż iglicy:
Iglica była stopniowo składana na katedrze, a wyspecjalizowane ekipy czuwały nad idealnym dopasowaniem każdego elementu. Najcięższe części zostały podniesione przy użyciu dźwigów, natomiast stolarze dokończyli montaż na wysokości.
Zakończenie montażu iglicy
Po zakończeniu budowy iglicy demontowane są rusztowania, sklepienia krzyżowe są wreszcie ukończone, a diecezja paryska może dokończyć instalację wyposażenia liturgicznego.
Ozdoby i posągi
W końcu 16 posągów z miedzi, przedstawiających kolegium apostołów i ewangelistów, uratowanych z pożaru, gdyż zostały wysłane do renowacji tuż przed nim, są ponownie instalowane u podstawy iglicy. Słynny posąg archanioła św. Michała, umieszczony na szczycie iglicy, został również odtworzony.
Rekonstrukcja Notre-Dame: więźby dachowe nawy i prezbiterium
Prowadzone równolegle do odbudowy iglicy, te dwa place budowy wpisują się w krajobraz paryski. Będą one widocznymi symbolami odrodzenia całego zabytku w miarę postępów prac.
Pierwsze kłody drewna dostarczone do wybranych tartaków zostały okorowane przy użyciu klasycznych pił elektrycznych. Następnie, aby uzyskać belkę nadającą się do użytku, odpowiadającą rdzeniowi drewna, oraz zgodnie z metodami stosowanymi na początku XIII wieku, okorowywanie zostało dokończone ręcznie za pomocą dłuta ciesielskiego.
Konstrukcja dachowa średniowieczna opiera się na systemie „płatwi-form-łat”. Wiązar to trójkątna konstrukcja nośna. System ten pozwala na naprzemienne stosowanie w konstrukcji dachowej złożonych wiązarów z prostszymi łatami. Każdy wiązar jest unikalny – etapy obróbki i montażu są takie same jak przy budowie iglicy, od projektu aż po dostarczenie na plac budowy.
Po ustawieniu wiązarów pokryto je płytami z lanego ołowiu. Chronią one katedrę przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Następnie zwieńczono je kalenicą z ołowiu.
Rekonstrukcja Notre-Dame: wyzwania i innowacje
Wyzwania związane z zabezpieczeniem i stabilizacją konstrukcji
- Ustabilizowanie osłabionych sklepień i murów
Po pożarze priorytetem było ustabilizowanie sklepień i murów, które groziły zawaleniem. Ekstremalne ciepło oraz upadek iglicy spowodowały pęknięcia i uszkodzenia konstrukcji.
- Wdrożone rozwiązania
Pod sklepieniami umieszczono masywne drewniane podwieszenia, a w newralgicznych miejscach zainstalowano rusztowania. Tymczasowa konstrukcja umożliwiła ekipom bezpieczną pracę oraz dokładną ocenę zniszczeń.
Odtworzenie więźby dachowej przy użyciu tradycyjnych materiałów i technik
- Odtworzenie oryginalnej „puszczy” z drewna
Średniowieczna więźba dachowa Notre-Dame, zwana „puszczą” ze względu na jej złożoność i ogromne zużycie drewna, niemal całkowicie uległa zniszczeniu. Odtworzenie tej historycznej konstrukcji wymagało specjalistycznych materiałów oraz wiedzy rzemieślniczej.
- Innowacje i techniki budowlane
Ponad 1 000 stuletnich dębów zostało wyselekcjonowanych w francuskich lasach w celu odtworzenia belek konstrukcyjnych. Cieśle użyli metod obróbki i montażu typowych dla średniowiecza, które obecnie rzadko stosuje się w takiej skali. Elementy zostały najpierw wstępnie zmontowane „na sucho” w warsztacie, aby sprawdzić ich dopasowanie, zanim zostały umieszczone na miejscu budowy.
Odbudowa iglicy autorstwa Viollet-le-Duca
- Wierne odtworzenie zniszczonej iglicy
Emblematyczna iglica, zaprojektowana w XIX wieku przez Eugène’a Viollet-le-Duca, została doszczętnie strawiona przez ogień. Jej odbudowa wymagała precyzyjnych badań oraz absolutnej wierności względem oryginału, aby zachować jej pierwotny wygląd.
- Modelowanie 3D
Dzięki trójwymiarowym modelom wykonanym przed pożarem, konserwatorzy mogli odtworzyć iglicę wraz z jej rzeźbami z dużą dokładnością. Zastosowanie cyfrowego modelowania przyspieszyło proces i zapewniło doskonałą zgodność z pierwotnym projektem.