Urodzony w Pau w 1553 roku i zamordowany w Paryżu w 1610 roku w wieku 57 lat, początkowo był królem Nawarry jako Henryk III (1572–1610), a następnie królem Francji i Nawarry jako Henryk IV (1589–1610), co dało mu podwójny tytuł króla Francji i Nawarry. Jednak historia Henryka IV nie kończy się wraz z jego śmiercią: sięga aż do Rewolucji i trwa do 2013 roku, a niektóre pytania pozostają bez odpowiedzi po dziś dzień.
Główne dziedzictwo po matce
Od matki, Joanny III d’Albret, odziedziczył rozległe tereny na dzisiejszym południowym zachodzie Francji: Nawarrę na północ od Pirenejów, Bearn, Albret, Armagnac, Foix oraz, bardziej na północ, Périgord i wicehrabstwo Limoges. Według legendy, już przy narodzinach miał zostać ochrzczony w czosnku i winie Jurançon przez swojego dziadka, aby wychowywać się „na sposób bearnski, a nie francuski, bez słabości”.
Henryk spędził dzieciństwo wśród chłopów z Bearnu, ubrany i żywiony tak jak oni, mówiąc ich językiem, biegając razem z nimi i wspinając się po górach boso. Przyszły król otrzymał jednak wychowanie mniej zaniedbane, niż niektórzy twierdzą. Nabył przede wszystkim doświadczenie ludowe i bezpośredni kontakt z ludem, empiryzm, który zastosował zarówno w wojnie, jak i w wyborze ludzi otaczających go.
Henryk IV jest także potomkiem dynastii Burbonów i króla świętego Ludwika (Ludwika IX)
Antoine de Bourbon, jego ojciec, był bezpośrednim męskim potomkiem króla świętego Ludwika (Ludwika IX) poprzez jego szóstego i ostatniego syna, Roberta de France, urodzonego około 1256 roku i zmarłego 7 lutego 1317 roku. Ten ostatni znany był jako hrabia Clermont, pan Saint-Just i Creil oraz kamerling Francji. Przyszły Henryk IV był zatem męskim potomkiem króla świętego Ludwika w dziesiątym pokoleniu.
Henryk III Nawarski, przyszły Henryk IV, został pierwszym „Księciem Krwi”
Franciszek I (1494–1547) miał trzech synów. Najstarszy, Franciszek, zmarł w 1536 roku. Drugi, który został królem (Henrykiem II) w 1547 roku, śmiertelnie raniony został podczas turnieju 30 czerwca 1559 roku i zmarł dziesięć dni później w strasznych męczarniach. Odłamek lancy przeszył mu oko i mózg. Jego syn objął tron (Franciszek II), lecz zmarł już w następnym roku, w 1560, przekazując koronę swemu bratu, Karolowi IX, który zmarł bezdzietnie w 1574 roku. Korona przeszła wówczas do jego brata, czwartego i ostatniego żyjącego syna Henryka II, który przyjął imię Henryk III (z Francji).
Henryk III Nawarski (przyszły Henryk IV Francji) został pierwszym „księciem krwi” ze względu na swoje pochodzenie, dopóki Henryk III nie doczekał się potomstwa. Według „prawa salickiego” „pierwszy książę krwi” stawał się naturalnym dziedzicem tronu Francji, jeśli król umierał bez męskiego potomka. Henryk III, który nie miał dzieci, został zamordowany 1 sierpnia i zmarł 2 sierpnia 1589 roku. Henryk III (z Francji) był zatem ostatnim władcą z dynastii Kapetyngów – linii Walezjuszów, panującym we Francji (wstąpienie Walezjuszów sięga 1328 roku, kiedy to tron objął Filip VI Walezjusz).
Henryk z Nawarry (noszący wówczas tytuł Henryka III z Nawarry) został zatem prawowitym królem Francji jako Henryk IV.
Kaskada morderstw
23 grudnia 1588 roku Henryk III postanowił przywrócić swoją władzę poprzez „coup de majesté”. Najpierw kazał zamordować księcia de Guise (katolika i przywódcę Ligi), a następnego dnia jego brata, kardynała de Guise, uznanego za równie niebezpiecznego.
Następnie przyszła kolej na samego Henryka III, który padł ofiarą ligowca, dominikanina Jacques’a Clémenta, 1 sierpnia 1589 roku.
Wreszcie, dwadzieścia lat później, Henryk IV został zamordowany 14 maja 1610 roku przez Ravaillaca, niespokojnego ducha wychowanego w nienawiści do hugenotów.
Henryk IV: król dwóch religii
Henry urodził się w nocy z 12 na 13 grudnia 1553 roku w Pau (południowo-zachodnia Francja, przy granicy hiszpańskiej), wówczas stolicy suwerennego państwa Béarn, w zamku swojego dziadka ze strony matki, Henryka d’Albret, króla Nawarry. Według tradycji przekazanej przez kronikarzy epoki, Henry, ledwie narodzony, został wzięty na ręce przez dziadka, który potarł mu usta ząbkiem czosnku i kazał mu powąchać kielich wina. Ten „bearneński chrzest”, powszechnie praktykowany wobec noworodków, miał chronić ich przed chorobami. Zwyczaj ten przetrwał przez wieki i był stosowany podczas chrztów dzieci z rodu Francji. Henryk d’Albret podarował mu muszlę żółwia, która do dziś jest wystawiona w jednej z sal zamku w Pau i, według niepewnej tradycji, miała być „izbą” Henryka IV. Zgodnie ze zwyczajem korony Nawarry otrzymał tytuł księcia Viane jako pierworodny.
Przyszły Henryk IV został ochrzczony w wierze katolickiej 6 marca 1554 roku w kaplicy zamku w Pau przez kardynała d’Armagnac. Jego ojcami chrzestnymi byli królowie Francji Henryk II i Nawarry Henryk II (stąd wybór imienia Henryk), a matkami chrzestnymi – królowa Francji Katarzyna Medycejska oraz Izabela d’Albret, jego ciotka i wdowa po hrabim Rohan. Podczas ceremonii króla Francji Henryka II reprezentował kardynał de Vendôme, brat Antoniego de Bourbon. Jednak Henryka z Nawarry wychowano w wierze reformowanej przez swoją matkę.
W 1572 roku, wkrótce po swoim ślubie z Małgorzatą Walezjusz (katoliczką) i podczas masakry św. Bartłomieja, porzucił protestantyzm. Powrócił do niego w 1576 roku, po udanej ucieczce z francuskiego dworu.
Henryk z Nawarry ostatecznie oficjalnie przeszedł na katolicyzm 25 lipca 1593 roku podczas ceremonii w bazylice Saint-Denis, co umożliwiło mu koronację na króla Francji w 1594 roku — nie w Reims, lecz w Chartres. Według tradycji miał wówczas powiedzieć: „Paryż wart jest mszy” — choć wielu historyków uważa, że w napiętym kontekście ówczesnych czasów mało prawdopodobne, by wypowiedział to kontrowersyjne zdanie.
Henryk z Nawarry w wczesnym dzieciństwie
W pierwszych latach spędzonych na wiejskich terenach swojego rodowego Béarn, w zamku w Coarraze, Henryk spędzał czas z chłopami podczas polowań i zyskał przydomek „młynarza z Barbaste”. Wierny duchowi kalwinizmu, jego matka Joanna d’Albret wychowała go według surowej moralności, zgodnie z zasadami Reformacji.
Gdy król Karol IX wstąpił na tron w 1561 roku, jego ojciec Antoni Burbon zabrał ośmioletniego wówczas syna Henryka na dwór francuski. Tam chłopiec obcował z królem oraz książętami z królewskiego rodu w swoim wieku. Jego rodzice mieli odmienne poglądy na kwestię religii: matka pragnęła kontynuować jego edukację w duchu kalwinizmu, podczas gdy ojciec skłaniał się ku katolicyzmowi.
Wojny religijne i objęcie tronu Francji
Między 1562 a 1598 rokiem osiem wojen religijnych przeciwstawiło w Królestwie Francji zwolenników katolicyzmu zwolennikom protestantyzmu (tzw. „hugenotów”) w działaniach zbrojnych. Katolicy zazwyczaj cieszyli się wsparciem władzy królewskiej i jej armii, jednak obie strony dysponowały własnymi siłami, a francuska szlachta była podzielona między obiema wyznawanymi religiami, włączając w to także wielkich panów.
Ósma wojna religijna była szczególnie długa i krwawa. Już w 1584 roku (pięć lat przed zamordowaniem Henryka III), katolicka frakcja, która stała się zorganizowaną partią (Liga Katolicka), usiłowała uniemożliwić Henrykowi z Nawarry, przywódcy frakcji protestanckiej, objęcie tronu po śmierci Henryka III, który nie miał potomstwa. Król Henryk III i Henryk z Nawarry połączyli wówczas swoje siły, by wspólnie walczyć z Ligą Katolicką.
Jednakże po zamordowaniu króla Francji Henryka III przez żebrzącego mnicha w 1589 roku, protestancki król Henryk IV objął tron dzięki wsparciu części katolickiej szlachty. Dopiero po swojej konwersji na katolicyzm (1593) oraz po dziewięciu latach walk ostatni buntownicy się poddali: po pokonaniu księcia Mercœur, który schronił się w Nantes 28 marca 1598 roku, Henryk IV wydał w kwietniu ósmy akt tolerancji – edykt nantejski, który tym razem został przestrzegany.
Henryk III z Nawarry podczas pierwszych wojen religijnych (1562 – 1571)
Podczas pierwszej wojny religijnej (1562) Henryka umieszczono pod opieką Renée de France, księżnej zaangażowanej w reformację protestancką, w Montargis. Miał wówczas zaledwie 11 lat.
Po pierwszej wojnie religijnej i śmierci swojego ojca (1562) Henryk z Nawarry (który 9 czerwca 1572 roku został Henrykiem III z Nawarry, a 2 sierpnia 1589 roku Henrykiem IV z Francji) był przetrzymywany na dworze francuskim jako gwarant porozumienia między monarchią francuską a jego matką, Joanną d’Albret, królową Nawarry i hugenotką. Ta ostatnia uzyskała od Katarzyny Medycejskiej (regentki Francji) kontrolę nad edukacją swojego syna.
Od 1564 do 1566 roku Henryk z Nawarry towarzyszył nawet rodzinie królewskiej podczas jej wielkiej podróży po Francji, podczas której spotkał się ze swoją matką, Joanną d’Albret, której nie widział od dwóch lat. W 1567 roku Joanna d’Albret zabrała go, by mieszkał przy niej w Béarn.
Gdy w 1568 roku wybuchła trzecia wojna religijna, piętnastoletni Henryk wziął udział w swojej pierwszej kampanii wojskowej w Nawarrze jako obserwator. Następnie kontynuował naukę posługiwania się bronią. Pod opieką admirała Coligny’ego (hugenoty) uczestniczył w bitwach pod Jarnac, La Roche-l’Abeille i Moncontour. Po raz pierwszy walczył w 1570 roku – mając zaledwie 17 lat – podczas bitwy pod Arnay-le-Duc.
Po hugenockiej klęsce 16 marca 1569 roku w bitwie pod Jarnac, szwagier Joanny d’Albret, Ludwik I Burbon-Kondé, został pojmany, a następnie zamordowany. Gaspard de Coligny przejął wówczas dowództwo sił hugenockich. Wbrew oczekiwaniom, strona protestancka się nie poddała. Katolicki atak na Béarn został odparty (bitwa pod Orthez w sierpniu 1569 roku), a mimo porażki pod Moncontour w październiku Joanna d’Albret odmówiła kapitulacji. Jednak na początku 1570 roku musiała ulec woli swych współwyznawców i przystąpić do negocjacji. W sierpniu 1571 roku opuściła La Rochelle (miasto protestanckie), by powrócić do swych włości.
Ułożone małżeństwo Henryka III z Nawarry, by położyć kres wojnom religijnym
Porozumienie małżeńskie
Joanna d’Albret była główną architektką negocjacji pokoju w Saint-Germain-en-Laye (w pobliżu Paryża), który po wyczerpaniu finansowym armii katolickiej zakończył trzecią wojnę w sierpniu 1570 roku.
Tego samego roku, w ramach warunków przewidzianych w traktacie pokojowym, zawarto – mimo oporu Joanny – małżeństwo z rozsądku między jej synem Henrykiem z Nawarry a siostrą króla Karola IX, Małgorzatą de France (1553–1615), trzecią córką Katarzyny Medycejskiej. W zamian hugenoci uzyskali prawo do zajmowania stanowisk publicznych we Francji, przywilej, który dotychczas im odmawiano.
Ostatecznie obie kobiety doszły do porozumienia. Joanna pożegnała się z Katarzyną Medycejską po podpisaniu kontraktu małżeńskiego między Henrykiem a Małgorzatą 11 kwietnia 1572 roku. Ślub miał się odbyć 18 sierpnia 1572 roku. Joanna przybyła do Paryża 16 maja i zamieszkała w hotelu Guillard, udostępnionym jej przez księcia Condé, aby przygotować uroczystości weselne.
Śmierć matki Joanny d’Albret przed ślubem
4 czerwca 1572 roku, dwa miesiące przed planowaną datą ślubu, Joanna wróciła z jednego ze swoich spacerów źle się czując. Następnego ranka obudziła się z gorączką i skarżyła się na bóle w górnej prawej części ciała. Zmarła pięć dni później.
Ślub Henryka de Navarre i Małgorzaty de Valois odbył się 18 sierpnia 1572 roku. Małgorzata, katoliczka, mogła wziąć ślub jedynie przed księdzem, podczas gdy Henryk de Navarre nie mógł wejść do kościoła: ich związek został więc zawarty oddzielnie. Pan młody pozostał na dziedzińcu Notre-Dame.
Wspaniałe wesele w zatrutej atmosferze
Uroczystości weselne, które odbyły się 18 sierpnia 1572 roku, były okazją do hucznych obchodów, na które zaproszono całą elitę królestwa, w tym protestantów, w duchu zgody i pojednania.
Wielu protestantów, szlachciców, przybyło, aby towarzyszyć swemu księciu. Jednak Paryż okazał się miastem zdecydowanie wrogo nastawionym do hugenotów, a jego mieszkańcy, zagorzali katolicy, odrzucili ich obecność. Pod wpływem kaznodziejów, zwłaszcza kapucynów i dominikanów, małżeństwo córki Francji z protestantem – nawet jeśli był on księciem krwi – budziło w nich odrazę. Ponadto paryżanie byli bardzo niezadowoleni: zbiory były złe, wzrost cen oraz okazały wystrój podczas królewskiego wesela jeszcze bardziej rozsierdzili tłum.
Rywalizacje między wielkimi rodami znów dały o sobie znać. Rodzina Guise nie była gotowa ustąpić Montmorency. Franciszek, książę Montmorency i gubernator Paryża, nie zdołał opanować wzburzenia mieszkańców miasta. Ulegając groźbie wiszącej nad Paryżem, w kilka dni po ślubie postanowił opuścić miasto.
Pięć dni wytchnienia przed rzezią dnia Świętego Bartłomieja i wznowieniem wojny domowej
Próba zamachu na hugenota Coligny’ego
Próba zamachu na admirała Coligny’ego, przywódcę hugenotów, stała się iskrą, która doprowadziła do rzezi dnia Świętego Bartłomieja. Cztery dni po ślubie, tuż przed południem 22 sierpnia 1572 roku, oddano strzał z muszkietu, przypisywany pewnemu Maurevertowi, który trafił Gaspara de Coligny’ego, gdy ten opuszczał Luwr, by udać się do swego domu przy ulicy Béthizy.
Admirał uszedł z życiem, tracąc palec wskazujący prawej dłoni i mając lewe ramię poranione kulą, która utkwiła w ciele. Podejrzenia szybko padły na stronników rodziny Guise (stronnictwo katolickie), a także na współudział królowej matki, Katarzyny Medycejskiej, który – prawdopodobnie niesłusznie – został wówczas wysunięty. Dlaczego doszło do tego zamachu? Być może po to, by sabotować proces pokojowy. Jednak najbardziej zapalczywi widzieli w nim karę boską…
Rzeź dnia Świętego Bartłomieja
Wieczorem 23 sierpnia 1572 roku król zebrał swoich doradców (tzw. „wąskie rady”) by podjąć decyzję o dalszym postępowaniu. Obecni byli wówczas książę d’Anjou, kanclerz René de Birague, marszałek Tavannes, baron de Retz oraz książę de Nevers.
To właśnie prawdopodobnie podczas tej narady podjęto decyzję o zastosowaniu „nadzwyczajnej sprawiedliwości” i likwidacji przywódców protestantów (choć żaden dokument nie potwierdza jednoznacznie, że decyzja zapadła wówczas). Zamiarem było zamordowanie protestantów-dowodzących, przy jednoczesnym oszczędzeniu młodych książąt krwi, czyli króla Nawarry i księcia de Condé.
W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku rozpoczęło się mordowanie protestantów-przywódców.
Niedziela, 24 sierpnia: sytuacja wymknęła się spod kontroli. Masakra wszystkich protestantów rozpoczęła się bez względu na wiek, płeć czy status społeczny. Rzeź trwała kilka dni, pomimo prób powstrzymania jej przez króla.
Wtorek, 26 sierpnia: Karol IX wystąpił przed parlamentem paryskim. Przyznał się do odpowiedzialności za zabójstwo przywódców protestantów. Ogłosił, że chce: „zapobiec wykonaniu nikczemnego i odrażającego spisku uknutego przez owego admirała [Coligny’ego], autora i inicjatora owego spisku, a także jego wspólników i stronników przeciwko osobie króla, jego państwu, królowej-matce, Jego Wysokościom braciom, królowi Nawarry, książętom i panom, którzy ich otaczają.”
Prowincjonalne miasta dopuszczały się własnych masakr. 25 sierpnia rzeź dosięgła Orleanu (gdzie szacuje się, że zginęło blisko 1 000 osób) i Meaux; 26 sierpnia – La Charité-sur-Loire; 28 i 29 sierpnia – Saumur i Angers; 31 sierpnia – Lyon i tak dalej.
Henryk z Nawarry i masakra Nocy św. Bartłomieja
Ocalony z masakry dzięki swemu statusowi księcia, Henryk został wkrótce potem zmuszony do konwersji na katolicyzm. Uwięziony na dworze francuskim, związał się politycznie z bratem króla, Franciszkiem d’Alençon, i wziął udział w oblężeniu La Rochelle (1573) przeciwko hugenotom.
Po udziale w spiskach Malcontentów* został uwięziony wraz z księciem d’Alençon w lochach Vincennes (kwiecień 1574). Książę d’Alençon, brat króla, zmarł przedwcześnie na gruźlicę w 1584 roku, co uczyniło z Henryka z Nawarry oficjalnego dziedzica korony Francji. Po wstąpieniu na tron Henryka III otrzymał on od nowego monarchy nowy akt łaski w Lyonie i wziął udział w koronacji Henryka III w Reims 13 lutego 1575 roku, co uchroniło go od kary śmierci, jednak nadal pozostawał przetrzymywany na dworze.
Spisek Niezadowolonych był nieudaną próbą uwolnienia Franciszka d’Alençona (brata króla) oraz Henryka z Nawarry (przyszłego króla Henryka IV) z dworu francuskiego. Został przeprowadzony dwukrotnie pod koniec lutego i na początku kwietnia 1574 roku przez grupę niezadowolonych arystokratów katolików i protestantów.
Spiskowcy mieli na celu odebranie władzy Katarzynie Medycejskiej, obalenie rządu i ustanowienie Franciszka d’Alençona dziedzicem tronu Francji zamiast jego starszego brata Henryka d’Anjou, który rok wcześniej został królem Polski (i później, jako Henryk III, objął tron Francji). Konspiracja była następstwem oburzenia wywołanego masakrą nocy św. Bartłomieja i zapoczątkowała Piątą wojnę religijną (1574–1576).
Ucieczka Henryka III z Nawarry z dworu francuskiego
Po spędzeniu ponad trzech lat jako zakładnik na dworze francuskim, wykorzystał zamieszanie podczas Piątej wojny religijnej i uciekł 5 lutego 1576 roku. Dołączając do swoich zwolenników, powrócił do protestantyzmu, publicznie wyrzekając się katolicyzmu 13 czerwca.
Dwór w Nérac
W 1577 roku nieśmiało włączył się w szóstą wojnę religijną prowadzoną przez swojego kuzyna, księcia Condé (hugenota).
Henri był teraz konfrontowany z nieufnością protestantów, którzy zarzucali mu brak szczerości religijnej. Oddalił się od Béarn, ściśle kontrolowanego przez kalwinistów. Wrogość katolików wobec niego była jeszcze większa. W grudniu 1576 roku ledwo uszedł z życiem z pułapki zastawionej w mieście Eauze. Bordeaux, stolica jego prowincji, odmówiło mu wstępu. Henri osiadł wówczas nad Garonną, w Agen i Lectoure, miastach, które miały tę zaletę, że znajdowały się blisko jego zamku w Nérac. Jego dwór gromadził szlachciców obu wyznań. Jego doradcami byli głównie protestanci, jak Duplessis-Mornay i Jean de Lacvivier.
Od października 1578 do maja 1579 roku królowa matka Katarzyna Medycejska przybyła do niego, aby dopełnić procesu uzdrowienia królestwa. Mając nadzieję, że uczyni go bardziej uległym, przywiozła mu z powrotem jego żonę, Małgorzatę.
Przez kilka miesięcy para Nawarry żyła w luksusie na zamku w Nérac. Dwór oddawał się polowaniom, grom i tańcom, ku wielkiemu niezadowoleniu pastorów protestanckich. Sam Henri oddawał się uciechom flirtu: zakochał się kolejno w dwóch damach dworu królowej, pannie Rebours i Françoise de Montmorency-Fosseux.
Wydarzenia między 1580 a 1590 rokiem – Henryk z Nawarry staje się dziedzicem króla Henryka III
Ten okres obfitował w zwroty akcji i ważne decyzje dla Henryka z Nawarry.
Wówczas wziął udział w siódmej wojnie religijnej, ponownie wznieconej przez swoich współwyznawców. Podczas zdobycia Cahors przez jego wojska w maju 1580 roku, pomimo pięciu dni ulicznych walk, zdołał zapobiec grabieżom i masakrom. Zasłynął wówczas zarówno z męstwa, jak i ludzkiego podejścia.
Osobiście, między 1582 a 1590 rokiem, Henryk z Nawarry utrzymywał romans z katolicką Dianą d’Andoins, której obiecał małżeństwo. Jego liczne przygody miłosne, w tym z samym królem, wywoływały napięcia w związku, który pozostał bezpotomny. Wyjazd Małgorzaty do Paryża (1585) przypieczętował definitywne rozstanie.
W 1584 roku młodszy brat króla Henryka III, Franciszek d’Anjou i Alençon, zmarł bezpotomnie. Nie mając dzieci, Henryk III rozważał mianowanie Henryka z Nawarry swoim legalnym spadkobiercą. Wysłał księcia d’Épernon, by zaprosić go do nawrócenia i powrotu na dwór, lecz bezskutecznie.
Kilka miesięcy później Henryk III został zmuszony do podpisania traktatu z Nemours jako wyraz dobrej woli wobec Świętej Ligi: wypowiedział wojnę protestantom i uznał ich za wyjętych spod prawa. Według pogłosek, z dnia na dzień połowa przyszłej brody Henryka IV posiwiała.
Ponownie popadając w herezję, został ponownie ekskomunikowany przez papieża, a następnie musiał stawić czoła armii królewskiej, którą pokonał w bitwie pod Coutras w 1587 roku.
Seria morderstw po 1588 roku
Rok 1588 obfitował w liczne zwroty akcji. 5 marca 1588 roku nagła śmierć księcia Henryka de Condé jasno postawiła króla Nawarry na czele hugenotów.
23 grudnia 1588 roku, w „cudzie majestatu”, król Francji kazał zamordować księcia Henryka de Guise (przywódcę zbyt potężnej Ligi Antyprotestanckiej), a następnego dnia także jego brata, kardynała Ludwika. To polityczne wstrząśnienie skłoniło monarchów Francji i Nawarry do pogodzenia się na mocy traktatu podpisanego 30 kwietnia 1589 roku. Sprzymierzeni przeciwko Lidze Katolickiej, która kontrolowała Paryż i większość królestwa, w lipcu tego samego roku próbowali zdobyć stolicę – jednak bez powodzenia.
1 sierpnia 1589 roku król Henryk III został zamordowany przez Jakuba Klemensa, fanatycznego mnicha katolickiego. Umierając następnego dnia w wyniku rany w podbrzuszu, oficjalnie uznał swego szwagra, Henryka de Nawarry, za swego prawowitego następcę, który stał się wówczas Henrykiem IV, królem Francji. Na łożu śmierci Henryk III doradził mu, by nawrócił się na religię większości Francuzów.
Król Francji i Nawarry, król bez królestwa
W ten sposób Henryk IV rozpoczął długą odbudowę królestwa, podczas gdy trzy czwarte francuskiej ludności odmawiało uznania protestanckiego szlachcica za monarchę. Z kolei katoliccy członkowie Ligi stanowczo odrzucali tę sukcesję.
Król Francji i Nawarry, ale sam przeciw Lidze
W 1589 roku, świadomy swoich słabości, Henryk IV musiał najpierw zjednać sobie tłumy. Królewscy katolicy żądali, by wyrzekł się protestantyzmu – on, który trzykrotnie zmieniał wyznanie przed ukończeniem dziewiętnastu lat. Odmówił, ale w deklaracji opublikowanej 4 sierpnia (trzy dni po zamordowaniu Henryka III) oświadczył, że będzie szanował religię katolicką. Wielu pozostało jednak nieufnych, a niektórzy protestanci, jak La Trémoille, opuścili nawet armię, która zmniejszyła się z 40 000 do 20 000 żołnierzy.
Osłabiony, Henryk IV musiał odstąpić od oblężenia Paryża, gdyż szlachta wracała do domów, odmawiając służby protestanckiemu królowi. Mimo to odniósł spektakularne zwycięstwo nad Karolem Lotaryńskim, księciem Mayenne, 29 września 1589 roku w bitwie pod Arques. Jego 10 000 żołnierzy rozgromiło 35 000 ligowców – zwycięstwo porównywane do biblijnego Dawida z Goliatem.
Poza wsparciem ze strony szlachty, hugenotów i polityków uspokojonych tym twardym i ludzkim wodzem, cieszył się on poparciem Contiego i Montpensiera (książąt krwi), Longueville’a, Luksemburga i Rohan-Montbazon, książąt i parów, marszałków Birona i d’Aumonta, a także licznych panów feudalnych (z Szampanii, Pikardii, Île-de-France).
Później nie zdołał odzyskać Paryża, ale zdobył miasto Vendôme. I tym razem zadbał o to, by kościoły pozostały nienaruszone oraz by ludność nie ucierpiała w wyniku przemarszu jego wojsk. Dzięki temu przykładowi wszystkie miasta między Tours a Le Mans poddały się bez walki. Ponownie pokonał Ligę Katolicką i Hiszpanów pod Ivry 14 marca 1590 roku, gdzie narodził się mit białego pióra. Według Agrippy d’Aubigné Henryk IV miał wówczas krzyknąć: « Ralliez-vous à ma plume blanche, vous la trouverez sur le chemin de la victoire et de l’honneur ».
Religia znów wraca do łask
Protestanci zarzucali mu, że nie przyznaje im wolności wyznania. W lipcu 1591 roku, na mocy edyktu z Mantes (nie należy go mylić z edyktem nantejskim z 1598 roku), przywrócił postanowienia edyktu z Poitiers (1577), które przyznawały im bardzo ograniczoną wolność kultu.
Książę Mayenne, wówczas prowadzący wojnę przeciwko Henrykowi IV, zwołał Stany Generalne w styczniu 1593 roku w nadziei na wybór nowego króla, który miałby zastąpić Henryka IV. Nie udało mu się to jednak: Stany podjęły negocjacje z ugrupowaniem Henryka IV, uzyskano rozejm, a następnie jego konwersję.
Zachęcony miłością swojego życia, Gabrielą d’Estrées, i doskonale świadomy wyczerpania sił walczących, zarówno pod względem moralnym, jak i finansowym, Henryk IV, jako wytrawny polityk, zdecydował się wyrzec się wiary kalwińskiej. 4 kwietnia 1592 roku, w deklaracji znanej jako „środek tymczasowy”, ogłosił zamiar przyjęcia nauk religii katolickiej.
Henryk IV oficjalnie wyrzekł się protestantyzmu 25 lipca 1593 roku w bazylice Saint-Denis, gdzie został ochrzczony przez Jacques’a Davy’ego du Perron. Błędnie przypisuje mu się słowa „Paryż wart jest mszy” (1593), choć sens tych słów wydaje się całkowicie uzasadniony.
Zrzeczenie się wiary i koronacja króla
Aby przyspieszyć podporządkowanie sobie miast i prowincji (oraz ich gubernatorów), rozdawał obietnice i prezenty o łącznej wartości 25 milionów liwrów. Wzrost podatków, który z tego wyniknął (podwyżka podatku taille o 2,7 raza), spowodował powstanie w prowincjach najbardziej wiernych królowi: Poitou, Saintonge, Limousin i Périgord.
Na początku 1594 roku Henryk IV zdobywa Dreux, a następnie zostaje koronowany w katedrze w Chartres 27 lutego 1594 roku. Jest jednym z zaledwie trzech królów Francji koronowanych poza Reims i Paryżem, gdyż ten ostatni pozostawał wówczas w rękach wojsk Ligi. 22 marca 1594 roku Henryk IV wjeżdża jednak do Paryża, gdzie rozdaje listy wyrażające jego królewskie przebaczenie, a 17 września 1595 roku uzyskuje wreszcie rozgrzeszenie od papieża Klemensa VIII. Cała szlachta i reszta mieszkańców stopniowo przyłączają się do Henryka IV – z nielicznymi wyjątkami, takimi jak Jan Châtel, który 27 grudnia 1594 roku usiłuje go zamordować w hotelu du Bouchage niedaleko Luwru.
Ostatecznie rozbija wojska Ligi pod Fontaine-Française.
Henryk IV wreszcie pełnoprawnym królem
Wojna z Hiszpanią i Sabaudią
W 1595 roku Henryk IV oficjalnie wypowiada wojnę Hiszpanii. Ostatni francuscy ligowcy, finansowani przez Filipa II Hiszpańskiego, stają się wówczas „zdrajcami”.
Henrykowi IV jednak nie udaje się odeprzeć hiszpańskich ataków w Pikardii. Zdobycie Amiens przez Hiszpanów oraz lądowanie wojsk hiszpańskich w Bretanii, gdzie gubernator Filip Emanuel de Lorraine, książę Mercœur, nadal odmawia uznania Henryka IV za króla, stawia go w trudnej sytuacji. Jest on bowiem kuzynem Gwizjuszy i szwagrem zmarłego króla Henryka III.
Inny problem: podobnie jak La Trémoille i Bouillon, szlachta protestancka pozostaje z dala od walk, oburzona konwersją Henryka IV na katolicyzm. Protestanci, znajdujący się w pełnym odwrocie, zarzucają mu porzucenie ich sprawy. Regularnie zbierają się na zgromadzeniach, by odbudować swoją organizację polityczną. Posuwają się nawet do przejmowania podatków królewskich.
Ale Henryk IV odzyskuje inicjatywę. Po podporządkowaniu sobie Bretanii, spustoszeniu Franche-Comté i odbiciu Amiens z rąk Hiszpanów, w kwietniu 1598 roku podpisuje edykt nantejski, ustanawiając pokój między protestantami a katolikami.
Nantes było siedzibą gubernatora Bretanii, księcia Mercœur. Był on również ostatnim z buntowników. Ogółem przyłączenia się szlachty kosztowały 35 milionów liwrów torneskich.
Wyczerpane obie strony doprowadziły do podpisania pokoju w Vervins między Francją a Hiszpanią 2 maja 1598 roku. Po dziesięcioleciach wojny domowej Francja wreszcie zaznała pokoju.
Ale to nie koniec dla Henryka IV. Prowadzi „bitwę o edykt nantejski”, by przeforsować ten dokument w różnych parlamentach królestwa. Ostatni ulega parlament w Rouen – w 1609 roku.
Jednakże postanowienie traktatu w Vervins dotyczące księcia Sabaudii było przyczyną nowej wojny. 20 grudnia 1599 roku Henryk IV przyjął Karola Emanuela I Sabaudzkiego w Fontainebleau, aby rozstrzygnąć spór.
W marcu 1600 roku książę Sabaudii poprosił o trzy miesięczny okres namysłu i powrócił do swoich posiadłości. Po upływie tego terminu Henryk IV wezwał Karola Emanuela, aby poznać jego zamiary. Książę odpowiedział, że wojna byłaby dla niego mniej szkodliwa niż pokój, jaki mu zaproponowano. Henryk IV wypowiedział mu wojnę 11 sierpnia 1600 roku, co doprowadziło do traktatu w Lyonie* w 1601 roku.
*Traktat z Lyonu, 17 stycznia 1601 roku.
Był to wymienny układ terytorialny między Henrykiem IV a Karolem Emanuelem I, księciem Sabaudii: książę odstąpił Francji Bresse, Bugey, Pays de Gex oraz Valromey – tereny należące do księstwa Sabaudii od kilku stuleci – w zamian za kontrolę nad Marchią Saluzzo we Włoszech.
Ślub Henryka IV z Marią Medycejską
W 1599 roku Henryk IV zbliżał się do pięćdziesiątki i wciąż nie miał prawowitego następcy tronu. Od kilku lat jego życie dzieliła Gabrielle d’Estrées, jednak nie pochodziła z rodu panującego, więc nie mogła pretendować do tytułu królowej. Jej nagła śmierć w nocy z 9 na 10 kwietnia 1599 roku, prawdopodobnie spowodowana rzucawką porodową, umożliwiła królowi rozważenie poślubienia nowej małżonki godnej jego rangi.
W październiku 1599 roku unieważnił swoje małżeństwo z królową Małgorzatą, a 17 grudnia 1600 roku poślubił Marię Medycejską, córkę Franciszka I Medyceusza i Joanny Austriackiej, a także siostrzenicę Ferdynanda I, wielkiego księcia Toskanii. To małżeństwo okazało się podwójnie korzystne: posag spłacił całoroczne długi, a Maria Medycejska urodziła delfina Ludwika (przyszłego Ludwika XIII) 26 września 1601 roku, zapewniając w ten sposób przyszłość dynastii Burbonów.
Henryk IV i jego inne kochanki
Ale jednak Henryk IV pozostał Henrykiem IV. Swoim licznym romansom zawdzięczał kompromitację małżeństwa i korony. Najpierw była Henriette d’Entragues, młoda, ambitna kobieta, która szantażowała króla, żądając uznania dzieci, które miała z nim. Gdy Henryk odmówił, Henriette d’Entragues zaczęła knuć przeciwko swemu kochankowi. W 1602 roku, gdy Henryk IV przybył do klasztoru Saint-Louis w Poissy, aby przedstawić swą chrześnicę, Louise de Gondi (która w 1623 roku miała zostać przeoryszą), zwrócił uwagę na urodę Louise de Maupeou, którą zaczął podrywać.
W 1609 roku, po kolejnych romansach, Henryk zakochał się w młodej Charlotte-Marguerite de Montmorency. Tego roku wstąpiła ona na służbę do królowej Marii Medycejskiej, żony Henryka IV. To podczas próby baletu została przez niego uwieczniona – miał wówczas 56 lat, ona zaś zaledwie 14. W maju 1609 roku Henryk IV zerwał zaręczyny Charlotte z markizem de Bassompierre i wydał ją za mąż za księcia krwi, Henryka II de Bourbon-Condé. Liczył na przychylność swego kuzyna, znanego z zamiłowania do mężczyzn. Mąż Charlotte, przeciwnie, nie zniósł jej natarczywych zalotów i opuścił wraz z nią dwór. Henryk IV podążył za nimi do prowincji, usiłując spotkać się z nią pod różnymi przebraniami. Aby uciec przed jego zalotami, Condé wywiózł żonę do Brukseli, stolicy hiszpańskich Niderlandów.
Czy wojna, którą Henryk IV planował rozpocząć 17 maja 1610 roku, była pretekstem, by „wyzwolić” Charlotte? A może było odwrotnie?
Odbudowa i pokojowe ujednolicenie kraju
Po wojnach religijnych Francja rozpoczęła proces odbudowy. W 1610 roku produkcja rolna powróciła do poziomu z 1560 roku. Powszechne pragnienie pokoju sprzyjało ożywieniu gospodarczemu, zwłaszcza w Langwedocji i regionach północnych.
- Henryk IV wraz ze swoim ministrem Sullym postrzegali sztukę jako kluczowy czynnik napędowy odrodzenia gospodarczego:
- Założono warsztaty tkackie, aby ograniczyć kosztowne importy flamandzkie – co doprowadziło do powstania tego, co miało stać się Manufakturą Gobelinów.
- Artystów i rzemieślników osiedlono w Luwrze, przekształcając go w ośrodek artystyczny.
- Rozwój przemysłu jedwabniczego: Dzięki wsparciu osób takich jak Laffemas i Traucat, inspirowanych agronomem Olivierem de Serresem, miliony morw zasadzono w Cévennes i innych regionach, aby rozwinąć produkcję jedwabiu.
- Wielkie projekty infrastrukturalne: Kanał de Briare, łączący Sekwanę z Loarą, był pierwszym dużym francuskim kanałem łączącym dwie rzeki. Zaprojektowany przez Huguesa Cosniera w 1604 roku, stał się wzorem dla późniejszych kanałów, w tym Kanału Panamskiego.
- Symbol prosperity: Kurczak w niedzielę. Henryk IV stał się sławny dzięki swojemu ideałowi, według którego każdy chłop powinien mieć kurczaka w niedzielę – symbol dobrobytu i pomyślności.
- Reformy finansowe:
- Sully zmniejszył dług państwowy poprzez ogłoszenie częściowych upadłości oraz renegocjację zobowiązań (np. długi szwajcarskie spadły z 36 do 16 milionów liwrów).
- Podatek „paulette” (1604) uczynił urzędy dziedzicznymi w zamian za roczną opłatę.
- Od 1598 roku prowadzono tępienie fałszywych szlachciców.
- Trwająca przemoc społeczna
- Zdemobilizowani żołnierze tworzyli uzbrojone bandy, siając terror na wsiach.
- Przemoc wśród szlachty pozostawała wysoka: w 1607 roku odnotowano 4 000 zgonów w pojedynkach.
- Porwania młodych kobiet w wieku małżeńskim wywoływały prywatne wojny, wymagające interwencji królewskiej.
Aby rządzić, Henryk IV polegał na kompetentnych ministrach i doradcach, takich jak baron de Rosny, przyszły książę de Sully, katolik Villeroy oraz ekonomista Barthélemy de Laffemas.
Lata pokoju wypełniły skarb państwa. Henryk IV kazał zbudować wielką galerię Luwru, łączącą pałac z Tuileriami. Rozpoczął także kilka kampanii powiększenia i dekoracji wielkich królewskich zamków w Fontainebleau i Saint-Germain-en-Laye, zatrudniając wielu utalentowanych rzeźbiarzy (Pierre Biard l’Aîné, Pierre Franqueville, Mathieu Jacquet, Barthélemy Prieur, Jean Mansart) oraz francuskich i flamandzkich malarzy (Toussaint Dubreuil, Ambroise Dubois, Jacob Bunel, Martin Fréminet).
Wprowadził nowoczesną politykę urbanistyczną. Kontynuował budowę Mostu Nowego, rozpoczętą za jego poprzednika. Kazał wznieść na terenie Paryża dwa nowe place: Place Royale (dzisiejszy Place des Vosges) oraz Place Dauphine na wyspie Cité. Rozważał także stworzenie półokrągłego placu, „Place de France”, na północy Marais, lecz projekt ten nigdy nie został zrealizowany.
By way of reassurance to the former supporters of the League, Henri IV facilitated the entry of the Jesuits into France—who, during the war, had called for the king’s assassination—and in 1598 established a “conversion fund.” He reconciled with Charles III, Duke of Lorraine, and married his sister Catherine de Bourbon to the latter’s son. Henri IV was a devout Catholic—though not a zealot—and encouraged his sister as well as his minister Sully to convert, without success.
Assassination of King Henri IV and Succession
Believing his army ready to resume the conflict that had ended a decade earlier, Henri IV allied himself with the German Protestants of the Evangelical Union. On April 25, 1610, François de Bonne de Lesdiguières, representing Henri IV of France in Bruzolo Castle in the Susa Valley, signed the Treaty of Bruzolo with Charles Emmanuel I, Duke of Savoy.
Wybuch wojny europejskiej nie podobał się ani papieżowi, dbającemu o pokój między chrześcijańskimi książętami, ani francuskim poddanym, zaniepokojonym o własny spokój. Nie mogąc pogodzić się z sojuszem z książętami protestanckimi przeciwko katolickiemu władcy, niektórzy księża podsycali namiętności dawnych Ligowców swoimi kazaniami. Henryk IV dostrzegał także opozycję wobec swoich polityk w otoczeniu samej królowej. Król znajdował się w kruchej sytuacji, i to nie tylko wobec katolików, gdyż protestanci dążyli do utrzymania swoich politycznych przywilejów na mocy edyktu nantejskiego.
Wojna, która nie wybuchnie
Ostatnie lata panowania Henryka IV naznaczone były napięciami z Habsburgami oraz wznowieniem działań wojennych przeciwko Hiszpanii. Henryk IV włączył się w spór sukcesyjny, który przeciwstawił katolickiego cesarza protestanckim książętom niemieckim, których popierał, w sprawie Kleve i Jülich. 25 kwietnia 1610 roku François de Bonne de Lesdiguières, przedstawiciel Henryka IV we francuskim zamku Bruzolo w dolinie Susy, podpisał traktat z Bruzolo z Karolem Emanuelem I, księciem Sabaudii.
Napięcia między Henrykiem IV a pierwszym księciem krwi, Henrykiem II Burbonem-Kondé (mężem Charlotty-Margarety de Montmorency), który schronił się w Brukseli, by uchronić żonę przed natarczywymi zalotami króla, stały się narzędziem nacisku i potencjalnym pretekstem do zewnętrznej interwencji Francji wobec Hiszpanii (rodziny Habsburgów), która wówczas kontrolowała Brukselę.
Ostatecznie kampania miała rozpocząć się 17 maja, a ponieważ król zamierzał wyruszyć ze swoimi wojskami, postanowił koronować oficjalnie swoją małżonkę, Marię Medycejską.
Koronacja Marii Medycejskiej i morderstwo Henryka IV
Aby zapewnić stabilność rządu podczas swojej nieobecności, Henryk IV koronował Marię Medycejską w Saint-Denis 13 maja 1610 roku. Następnego dnia, 14 maja, gdy Sully był chory, król postanowił przejechać przez Paryż, aby odwiedzić go w Arsenałe (w pobliżu Bastylii). Gdy królewski powóz przejeżdżał ulicą Ferronnerie, między numerami 8 i 10, Henryk IV został trzykrotnie ugodzony sztyletem przez François Ravaillaca, fanatycznego katolika. Został natychmiast odwieziony do pałacu Luwru, gdzie zmarł z ran. Miał 57 lat. Dochodzenie uznało to za odosobniony czyn szaleńca. Kampanię Flandryjską przeciwko Habsburgom odwołano.
Ravaillac został skazany na śmierć przez Parlament Paryża za królobójstwo. Został poćwiartowany 27 maja 1610 roku na placu de Grève w Paryżu. Wypatroszenie było karą zarezerwowaną dla zabójców królów.
Po przeprowadzeniu sekcji zwłok i balsamowaniu ciała zmarłego monarchy, który obiecał swoją królewską relikwię kolegium jezuickiemu w La Flèche, jego serce umieszczono w urnie ołowianej, która trafiła do srebrnego relikwiarza wysłanego do kościoła Saint-Louis w La Flèche. Następnie ciało wystawiono w sali Luwru, a później jego wizerunek umieszczono w sali Cariatyd.
Henri IV został pochowany w bazylice Saint-Denis 1 lipca 1610 roku, po kilku tygodniach uroczystości pogrzebowych, które już wówczas zaczęły kształtować legendę dobrego króla Henryka. Podczas litu de justice 15 maja 1610 roku jego najstarszy syn, młody Ludwik XIII, wówczas dziewięcioletni, ogłosił regencję królowej Marii Medycejskiej, wdowy po Henryku IV.
Henri IV po śmierci: znaczenie, które przetrwało wieki
Otwarcie królewskich grobów w Saint-Denis w 1793 roku
Propozycja zdecydowania o losie grobów i ciał królów w Saint-Denis została sformułowana podczas Terroru, podczas posiedzenia Konwencji Narodowej 31 lipca 1793 roku, przez Barère’a, aby uczcić zdobycie Tuileriów 10 sierpnia 1792 roku i zaatakować „plugawawe proch” tyranów pod pretekstem odzyskania ołowiu z trumien.
Ta profanacja miała miejsce w sierpniu, wrześniu i październiku 1793 roku – i zakończyła się 18 stycznia 1794 roku. rewolucjoniści wrzucili szczątki czterdziestu dwóch królów, trzydziestu dwóch królowych, sześćdziesięciu trzech książąt, dziesięciu służących państwowych oraz około trzydziestu opatów i różnych duchownych „między warstwy wapna”, do zbiorowych grobów położonych w dawnym cmentarzu mnichów, na północ od bazyliki.
12 października 1793 roku trumna dębowa Henryka IV została rozbita młotem, a ołowiany wieko otwarto dłutem. Według świadków: „Jego ciało było dobrze zachowane, a rysy twarzy doskonale rozpoznawalne. Leżało w przejściu między kaplicami dolnymi, owinięte równie dobrze zachowanym całunem. Każdy mógł je oglądać aż do poniedziałku rano 14 października, kiedy to przeniesiono je do prezbiterium, u podnóża schodów prowadzących do sanktuarium, gdzie pozostawało do godziny czternastej, zanim złożono je w grobie na cmentarzu w Valois. Kilka osób zabrało małe „relikwie” (paznokieć, kosmyk brody). Plotka, jakoby delegat Komuny miał wziąć odlew jego twarzy, model przyszłych posągów pośmiertnych króla, należy zapewne do legendy. Podobnie nie ma żadnych dokumentów ani archiwów potwierdzających, że głowa króla została odcięta i skradziona. Wręcz przeciwnie, wszyscy świadkowie wspominają o ciele Henryka IV wrzuconym nienaruszone do zbiorowego grobu, a następnie przykrytym ciałami jego potomków.
### Naprawa Ludwika XVIII Pod Drugą Restauracją Ludwik XVIII (brat Ludwika XVI) kazał ekshumować szczątki swoich poprzedników 19 stycznia 1817 roku, po tygodniu poszukiwań. Zostały odnalezione 18 stycznia dzięki kamieniarzowi François-Josephowi Scellierowi. Kości te zostały zebrane (wapno uniemożliwiło ich indywidualną identyfikację, z wyjątkiem „trzech ciał pozbawionych górnej części”, jak zanotowali komisarze) w ossuarium krypty bazyliki Saint-Denis, rozdzielone w około dziesięciu skrzyniach zamkniętych marmurowymi płytami z nazwiskami monarchów. Król kazał również sprowadzić szczątki swojego brata Ludwika XVI oraz Marii Antoniny z cmentarza Madeleine i pochować je w Saint-Denis podczas uroczystej ceremonii 21 stycznia 1815 roku (rocznica śmierci Ludwika XVI).
,_basilique_Saint-Denis,_caveau_de_membres_de_la_famille_royale_morts_au_XIXe_s._03.jpg?uselang=fr)
Kontrowersje wokół czaszki Henryka IV
(2010–2013)W latach 2010 i 2012 zespół naukowców pod kierunkiem lekarza sądowego Philippe’a Charliera zdołał zweryfikować autentyczność zmumifikowanej głowy króla, która rzekomo została oddzielona od ciała podczas rewolucji francuskiej – choć żaden dokument archiwalny tego nie potwierdza. Ciało Henryka IV, wystawione przez dwa dni publicznie, zostało następnie wrzucone do masowego grobu wraz z ciałami innych królów. Na początku XX wieku kolekcjoner twierdził, że posiada zmumifikowaną głowę monarchy. Dopiero z okazji czterechsetnej rocznicy zamordowania króla, w 2010 roku, przeprowadzono badania naukowe na rzekomej relikwii.
Pierwsze badania ujawniły trzydzieści punktów zgodności potwierdzających, że balsamowana głowa należy do króla Henryka IV, a według autorów badania z „pewnością 99,99%”. Wniosek ten został potwierdzony w 2012 roku przez drugie badanie przeprowadzone w Instytucie Biologii Ewolucyjnej w Barcelonie, które zdołało wyodrębnić DNA i porównać je z przypuszczalnym DNA Ludwika XVI (pochodzącym z chusteczki rzekomo nasączonej krwią króla w chwili jego egzekucji). Po ogłoszeniu wyników publiczności przedstawiono wirtualną rekonstrukcję 3D twarzy monarchy.
Tożsamość ta jest kwestionowana przez licznych historyków, genetyków, medyków sądowych, archeologów, paleoantropologów i dziennikarzy, w tym Joëla Cornette’a, Jean-Jacques’a Cassimana, Maartena Larmuseau, Geoffroya Lorina de la Grandmaison, Yves’a de Kisch, Francka Ferranda, Gino Fornaciari oraz Philippe’a Delorme’a.
W grudniu 2010 roku książę Ludwik Burbon zwrócił się do prezydenta Nicolasa Sarkozy’ego z prośbą o ponowne pochowanie rzekomej głowy jego przodka w nekropolii królewskiej bazyliki Saint-Denis. Według Jean-Pierre’a Babelona, Nicolas Sarkozy początkowo planował ceremonię w maju 2012 roku. Jednak kontrowersje wokół relikwii oraz kampania prezydencka spowodowały przesunięcie wydarzenia, a projekt ostatecznie zarzucił François Hollande, następca Sarkozy’ego na stanowisku prezydenta Republiki.
9 października 2013 roku w „European Journal of Human Genetics” ukazał się artykuł naukowy autorstwa genetyków Maartena Larmuseau i Jean-Jacques’a Cassimana z Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium oraz kilku historyków. Badanie ujawniło, że chromosom Y trzech żyjących książąt z rodu Burbonów diametralnie różni się od profilu DNA wykrytego w próbkach krwi i tkanki pobranych podczas analizy z 2012 roku. W artykule wysunięto hipotezę o możliwym zanieczyszczeniu próbek i zasugerowano, że badanie chromosomu Y serca Ludwika XVII – syna Ludwika XVI, którego tożsamość została już ustalona – mogłoby rozwiać wszelkie wątpliwości. Dotychczas jednak żadne kroki w tym kierunku nie zostały podjęte.