Po spędzeniu ponad trzech lat jako zakładnik na dworze francuskim, wykorzystał zamieszki piątej wojny religijnej, aby uciec 5 lutego 1576 roku. Dołączając do swoich stronników, powrócił do protestantyzmu, tym razem wyrzekając się katolicyzmu 13 czerwca.
Dwór w Nérac
W 1577 roku, niechętnie, wziął udział w szóstej wojnie religijnej prowadzonej przez jego kuzyna, księcia Condé (hugenotę).
Henri był teraz konfrontowany z nieufnością protestantów, którzy zarzucali mu brak szczerości religijnej. Oddalił się od Béarn, wówczas mocno kontrolowanego przez kalwinistów. Napotykał jeszcze większą wrogość ze strony katolików. W grudniu 1576 roku omal nie zginął w zasadzce zastawionej w mieście Eauze. Bordeaux, stolica jego gubernatorstwa, odmówiło mu wstępu. Henri osiadł wówczas nad Garonną, w Agen i Lectoure, które miały tę zaletę, że były blisko jego zamku w Nérac. Jego dwór składał się z szlachty obu wyznań. Jego doradcami byli głównie protestanci, jak Duplessis-Mornay i Jean de Lacvivier.
Od października 1578 do maja 1579 roku królowa matka, Katarzyna Medycejska, przybyła do niego, aby dokończyć uzdrowienie królestwa. W nadziei na uczynienie go bardziej posłusznym, przywiozła mu z powrotem jego żonę, Małgorzatę.
Przez kilka miesięcy para Nawarskich żyła w luksusie na zamku w Nérac. Na dworze oddawano się polowaniom, grom i tańcom, co bardzo niepokoiło protestantów-pastorów. Sam Henryk oddawał się uciechom uwodzenia – zakochał się kolejno w dwóch damach dworu królowej: pannie Rebours i Françoise de Montmorency-Fosseux.
Wydarzenia między 1580 a 1590 rokiem – Henryk z Nawarry staje się dziedzicem króla Henryka III
Okres ten obfitował w zwroty akcji i ważne decyzje dla Henryka z Nawarry.
Henryk wziął wówczas udział w siódmej wojnie religijnej, wznieconej przez jego współwyznawców. Podczas zdobycia przez jego armię Cahors w maju 1580 roku, pomimo pięciu dni walk ulicznych, zdołał uniknąć grabieży i masakry. Zyskał dzięki temu wielki prestiż, zarówno za swoją odwagę, jak i humanitarność.
Osobiście, między 1582 a 1590 rokiem, Henryk z Nawarry utrzymywał związek z katoliczką Dianą d’Andoins, której obiecał małżeństwo. Romansowe przygody króla powodowały tarcia w jego małżeństwie, które nadal nie doczekało się potomstwa. Wyjazd Małgorzaty do Paryża (1585) przypieczętował definitywny rozpad ich związku.
W 1584 roku Franciszek d’Anjou i Alençon, młodszy brat króla Francji Henryka III, zmarł bezpotomnie. Ponieważ sam nie miał dzieci, Henryk III postanowił mianować Henryka z Nawarry swoim prawowitym dziedzicem. Wysłał księcia d’Épernon, by ten zaprosił go do nawrócenia i powrotu na dwór, lecz bezskutecznie.
Kilka miesięcy później Henryk III został zmuszony do podpisania traktatu z Nemours jako rękojmi dobrej wiary względem Świętej Ligi, a następnie wypowiedział hugenotom wojnę i uznał ich za wyjętych spod prawa. Plotka głosiła, że z dnia na dzień połowa przyszłej brody Henryka IV posiwiała.
Powróciwszy do wiary protestanckiej, został ponownie ekskomunikowany przez papieża, a następnie musiał stawić czoła armii królewskiej, którą pokonał w bitwie pod Coutras w 1587 roku.
Seria morderstw po 1588 roku
Rok 1588 przyniósł liczne zwroty akcji. 5 marca 1588 roku nagła śmierć księcia Henryka de Condé postawiła króla Nawarry na czele hugenotów.
23 grudnia 1588 roku, w „cudzie władzy”, król Francji kazał zamordować księcia Henryka de Guise (przywódcę zbyt potężnej Ligi Antyprotestanckiej) oraz jego brata, kardynała Ludwika, następnego dnia. Zmiana sytuacji politycznej skłoniła monarchów Francji i Nawarry do pogodzenia się na mocy traktatu podpisanego 30 kwietnia 1589 roku. Sprzymierzeni przeciwko Lidze Katolickiej, która kontrolowała Paryż i dużą część królestwa, podjęli w lipcu tego samego roku oblężenie stolicy – jednak nie zdołali jej zdobyć.
1 sierpnia 1589 roku król Henryk III został zamordowany przez Jakuba Klemensa, fanatycznego mnicha katolickiego. Umierając następnego dnia na skutek rany w podbrzuszu, oficjalnie uznał swojego szwagra, króla Henryka III de Nawarry, za swojego prawowitego następcę, który stał się wówczas Henrykiem IV, królem Francji. Na łożu śmierci Henryk III doradził mu, aby przeszedł na religię większości Francuzów.
Król Francji i Nawarry, król bez królestwa
Długie odzyskiwanie królestwa przez Henryka IV rozpoczęło się wówczas, gdyż trzy czwarte ludności francuskiej odmawiało uznania protestanckiego szlachcica za swojego władcę. Z kolei katolicy z Ligi odmawiali zaakceptowania legalności tej sukcesji.
Król Francji i Nawarry, ale sam przeciwko Lidze
W 1589 roku, świadomy swoich słabości, Henryk IV musiał najpierw zjednać sobie umysły. Królewscy katolicy żądali, by zaprzestał protestantyzmu, on zaś trzykrotnie zmieniał wyznanie przed ukończeniem dziewiętnastu lat. Odmówił, ale w deklaracji opublikowanej 4 sierpnia (trzy dni po zamordowaniu Henryka III) oświadczył, że będzie szanował religię katolicką. Wielu nadal nieufnie podchodziło do jego osoby, a niektórzy protestanci, jak La Trémoille, opuścili nawet armię, która zmniejszyła się z 40 000 do 20 000 żołnierzy.
Osłabiony Henryk IV musiał odstąpić od oblężenia Paryża, gdyż szlachta wracała do domów, odmawiając służby protestantowi. Mimo to odniósł zwycięstwo nad Karolem Lotaryńskim, księciem de Mayenne, 29 września 1589 roku w bitwie pod Arques. Dziesięć tysięcy żołnierzy króla rozgromiło 35-tysięczną armię ligowców – zwycięstwo porównywane do biblijnej potyczki Dawida z Goliatem.
Oprócz poparcia szlachty, do Henryka IV przyłączyli się hugenoci oraz politycy, którzy ufali temu solidnemu i ludzkiemu wodzowi. Dołączyli do niego także Conti i Montpensier (książęta krwi), Longueville, Luksemburski i Rohan-Montbazon (książęta i parowie), marszałkowie Biron i d’Aumont, a także liczni przedstawiciele arystokracji (z Szampanii, Pikardii, Île-de-France).
Następnie nie udaje mu się odzyskać Paryża, ale zdobywa miasto Vendôme. Ponownie dba o to, by kościoły pozostały nietknięte i by mieszkańcy nie ucierpieli z powodu przemarszu jego armii. Dzięki temu przykładowi wszystkie miasta między Tours a Le Mans poddają się bez walki. Znowu pokonuje Ligę i Hiszpanów pod Ivry 14 marca 1590 roku, gdzie rodzi się mit białego pióra. Według Agrippy d’Aubigné’a Henryk IV miał wówczas krzyknąć: « Zgromadźcie się pod moim białym piórem, znajdziecie je na drodze do zwycięstwa i honoru ».
Religia powraca ze zdwojoną siłą
Protestanci zarzucają mu, że nie przyznaje im wolności kultu. W lipcu 1591 roku, na mocy edyktu z Mantes (nie należy go mylić z edyktem nantejskim z 1598 roku), przywraca postanowienia edyktu z Poitiers (1577), które przyznają im bardzo ograniczoną wolność kultu.
Książę Mayenne, wówczas prowadzący wojnę przeciwko Henrykowi IV, zwołuje Stany Generalne w styczniu 1593 roku w celu wyboru nowego króla na miejsce Henryka IV. Nie udaje mu się to jednak: Stany negocjują z ugrupowaniem Henryka IV, uzyskują rozejm, a następnie jego konwersję.
Zachęcony miłością swojego życia, Gabrielle d’Estrées, i świadom wyczerpania sił obu stron – zarówno pod względem moralnym, jak i finansowym – Henryk IV, jako polityk, decyduje się wyrzec się wiary kalwińskiej. 4 kwietnia 1592 roku, w deklaracji zwanej „środkiem tymczasowym”, ogłasza zamiar zapoznania się z naukami religii katolickiej.
Henri IV złożył uroczyste wyparcie się protestantyzmu 25 lipca 1593 roku w bazylice Saint-Denis, gdzie został ochrzczony przez Jacques’a Davy’ego du Perrona. Błędnie przypisuje mu się słowa „Paryż wart jest mszy” (1593), choć sens tych słów wydaje się jak najbardziej trafny.
Odstąpienie od wiary i koronacja króla
Aby przyspieszyć przyłączenie się miast i prowincji (oraz ich gubernatorów), złożył liczne obietnice i hojne dary, których łączna wartość wyniosła 25 milionów liwrów. Wzrost podatków, który to spowodował (podwojenie, a nawet potrojenie taille), wywołał bunt w prowincjach najbardziej lojalnych wobec króla: Poitou, Saintonge, Limousin i Périgord.
Na początku 1594 roku Henri IV z powodzeniem zdobył Dreux, a następnie został ukoronowany w katedrze w Chartres 27 lutego 1594 roku. Był jednym z zaledwie trzech królów Francji koronowanych poza Reims i Paryżem, miastami wówczas zajętymi przez armię Ligi. 22 marca 1594 roku wkroczył jednak do Paryża, gdzie ogłosił edykty ogłaszające jego królewskie przebaczenie, i ostatecznie uzyskał rozgrzeszenie od papieża Klemensa VIII 17 września 1595 roku. Stopniowo do Henri’ego IV przyłączała się cała szlachta oraz reszta ludności – z nielicznymi wyjątkami, jak Jean Châtel, który 27 grudnia 1594 roku usiłował go zamordować w hotelu du Bouchage, niedaleko Luwru.
Ostatecznie pokonał armię Ligi w Fontaine-Française.
Henri IV wreszcie pełnoprawnym królem
Wojna przeciwko Hiszpanii i Sabaudii
W 1595 roku Henryk IV oficjalnie wypowiedział wojnę Hiszpanii. Ostatni ligowcy francuscy, finansowani przez Filipa II Hiszpańskiego, stali się wówczas „zdrajcami”.
Henryk IV miał jednak ogromne trudności z odepchnięciem hiszpańskich ataków w Pikardii. Zdobycie Amiens przez Hiszpanów oraz lądowanie wojsk hiszpańskich w Bretanii, gdzie gubernator Filip Emanuel de Lorraine, książę Mercœur, nadal odmawiał uznania Henryka IV, postawiły go w niebezpiecznej sytuacji. Ten ostatni był kuzynem rodziny de Guise i szwagrem zmarłego króla Henryka III.
Kolejną trudnością było to, że podobnie jak La Trémoille i Bouillon, szlachta protestancka pozostała z dala od walk, oburzona konwersją Henryka IV na katolicyzm. Protestanci, znajdujący się w pełnym rozkładzie, oskarżyli króla o porzucenie ich. Regularnie zbierali się na zgromadzeniach, aby odbudować swoją organizację polityczną. Posunęli się nawet do zawłaszczenia podatków królewskich na własny użytek.
Ale jednak Henryk IV przejął inicjatywę. Po podporządkowaniu sobie francuskiej Bretanii, spustoszeniu Franche-Comté i odbiciu Amiens z rąk Hiszpanów, podpisał edykt nantejski w kwietniu 1598 roku, ustanawiając pokój między protestantami a katolikami.
Nantes było siedzibą gubernatora Bretanii, księcia de Mercœur. Był on również ostatnim z buntowników. Ogółem przyłączenie się szlachty kosztowało 35 milionów liwrów tornijskich.
Gdy obie armie były wyczerpane, pokój w Vervins między Francją a Hiszpanią podpisano 2 maja 1598 roku. Po dziesięcioleciach wojny domowej Francja wreszcie zaznała pokoju.
Ale to nie był koniec dla Henryka IV. Prowadził on „bitwę o edykt nantejski”, by uzyskać akceptację edyktu przez różne parlamenty królestwa. Ostatnim z nich był ten z Rouen, w 1609 roku.
Jednakże postanowienie traktatu z Vervins dotyczące księcia Sabaudii stało się przyczyną nowej wojny. 20 grudnia 1599 roku Henryk IV przyjął Karola Emanuela I Sabaudzkiego w Fontainebleau, aby rozstrzygnąć spór.
W marcu 1600 roku książę Sabaudii poprosił o trzy miesiące na zastanowienie, po czym powrócił do swoich posiadłości. Gdy termin upłynął, Henryk IV wezwał Karola Emanuela, aby poznać jego zamiary. Książę odpowiedział, że wojna przyniesie mu mniejsze straty niż pokój taki, jak ten, który mu zaproponowano. Henryk IV wypowiedział mu wojnę już 11 sierpnia 1600 roku, co doprowadziło do traktatu z Lyonu* w 1601 roku.
*Traktat z Lyonu, 17 stycznia 1601.
Była to wymiana terytorialna między Henrykiem IV a Karolem Emanuelem I, księciem Sabaudii: ten drugi odstąpił Francji Bresse, Bugey, kraj Gex oraz Valromey – tereny należące do księstwa Sabaudii od kilku wieków – w zamian za kontrolę nad Marchią Saluzzo w Italii.
Ślub Henryka IV z Marią Medycejską
W 1599 roku Henryk IV zbliżał się do pięćdziesiątki i wciąż nie miał prawowitego następcy. Od kilku lat jego życie dzieliła Gabrielle d’Estrées, jednak nie należała do rodu panującego i nie mogła pretendować do tytułu królowej. Jej nagła śmierć w nocy z 9 na 10 kwietnia 1599 roku, prawdopodobnie spowodowana rzucawką porodową, pozwoliła królowi rozważyć małżeństwo z nową małżonką godną jego stanu.
W październiku 1599 roku unieważnił swoje małżeństwo z królową Małgorzatą, a następnie 17 grudnia 1600 roku poślubił Marię Medycejską, córkę Franciszka I Medyceusza i Joanny Austriackiej, siostrzenicę Ferdynanda I, wielkiego księcia Toskanii. To małżeństwo okazało się podwójnie korzystne: posag pokrył całoroczne długi, a Maria Medycejska urodziła delfina Ludwika (przyszłego Ludwika XIII) 26 września 1601 roku, zapewniając w ten sposób przyszłość dynastii Burbonów.
Henryk IV i jego inne kochanki
Ale Henryk IV pozostaje Henrykiem IV. Swoim pozamałżeńskim romansom naraża na szwank zarówno swoje małżeństwo, jak i koronę. Najpierw była Henrietta d’Entragues, młoda, ambitna kobieta, która szantażowała króla, by zalegalizować dzieci, które miała z nim. Gdy odmówił spełnienia jej żądań, Henrietta d’Entragues wszczęła przeciwko swemu kochankowi liczne spiski. W 1602 roku, kiedy Henryk IV przybył przedstawić swoją chrześnicę, Luizę de Gondi, w klasztorze Saint-Louis w Poissy, gdzie miała zostać przeoryszą w 1623 roku, zwrócił uwagę na urodę Luizy de Maupeou, którą zaczął adorować.
W 1609 roku, po innych romansach, Henryk zakochał się w młodej Charlotte-Marguerite de Montmorency. Tego roku wstąpiła do służby u królowej Marii Medycejskiej, żony Henryka IV. To podczas próby baletu uwiódł ją król, wówczas 56-letni mężczyzna. Ona miała zaledwie 14 lat. W maju 1609 roku Henryk IV zerwał zaręczyny Charlotte z markizem de Bassompierre i wydał ją za mąż za księcia krwi, Henryka II de Bourbon-Condé. Henryk IV liczył na przychylność swojego kuzyna, znanego z preferowania mężczyzn. Jej mąż natomiast nie zniósł jego uporczywych zalotów i opuścił wraz z nią dwór. Henryk IV podążył za nimi do prowincji i próbował się do niej zbliżyć, posługując się różnymi przebraniami. Aby jej uniknąć, Condé wywiózł żonę do Brukseli, stolicy hiszpańskich Niderlandów.
Czy wojna, którą Henryk IV planował wywołać 17 maja 1610 roku, była pretekstem do „wyzwolenia” Charlotte? A może było odwrotnie?