Bazylika Saint-Denis królów Francji

Bazylika Saint-Denis została wpisana na listę zabytków historycznych w 1862 i 1926 roku, a w 1966 roku podniesiona do rangi katedry.
Bazylika Saint-Denis: jak stała się nekropolią królów Francji?
Punktem wyjścia jest dawna opactwo, pierwsze wzniesione nad grobem świętego Dionizego, misjonarza-biskupa zmarłego za czasów panowania rzymskiego. Stało się to w drugiej połowie III wieku. Dawne królewskie opactwo Saint-Denis wiąże się z historią królów Francji, którzy nadali imię tej krainie. Przez wieki rozświetlała dzieje artystyczne, polityczne i duchowe „Świata Franków”. Królowej Arégonde, żonie Chlotara I i synowej króla Chlodwiga (założyciela dynastii merowińskiej – 481–711), zmarłej między 573 a 579 rokiem, wydaje się być pierwszą osobą królewską pochowaną w tym miejscu. Jednak dopiero za czasów królów z dynastii Kapetyngów (od 987 roku) kościół Saint-Denis ugruntował się jako nekropolia królewska, choć wcześniej kilku królów merowińskich, a następnie Karolingów, także wybrało w nim miejsce spoczynku.
Pochówki królów Francji w bazylice Saint-Denis
Po Merowingach, którzy zasiadali na tronie Francji, nastał okres Karolingów (751–987), a następnie Kapetyngów (987–1328), po nich Walezjuszów (1328–1589), a następnie ich kuzynów Burbonów (1589–1792 oraz 1815–1830).

Czterdziestu dwóch królów, trzydziestu dwóch królowych, sześćdziesięciu trzech książąt i księżniczek oraz dziesięciu wielkich dostojników królestwa spoczywa w bazylice Saint-Denis (w zasadzie prawie wszyscy, gdyż Rewolucja Francuska z 1789 roku pozostawiła po sobie swoje piętno – patrz niżej). Z ponad siedemdziesięcioma monumentalnymi płaskorzeźbami grobowymi i płytami nagrobnymi nekropolia królewska bazyliki stanowi obecnie najważniejszy zespół rzeźby sepulkralnej od XII do XVI wieku w Europie.

Niemniej jednak niektórzy królowie opuścili Saint-Denis z powodów politycznych, religijnych lub osobistych, jak Filip I w 1108 roku, Ludwik VII w 1180, Ludwik XI w 1483, Karol X w 1836 i Ludwik Filip w 1850 roku. Zostali pochowani gdzie indziej. Tak było również w przypadku Napoleona I, którego ciało spoczywa w Inwalidach w Paryżu, oraz Napoleona III, którego zwłoki znajdują się w kaplicy opactwa Saint-Michel w Farnborough, na południe od Londynu. Obaj panowali jako cesarze odpowiednio w latach 1804–1818 i 1852–1870, a obaj zmarli na wygnaniu. Ludwik XVIII (brat Ludwika XVI), zmarły w 1824 roku, jest ostatnim królem pochowanym w bazylice.
Początki historii Francji w piśmie Biblioteka klasztorna pod koniec średniowiecza była największą w królestwie. Opactwo miało za zadanie chronić, utrwalać i rozpowszechniać pamięć o panującej dynastii. Na prośbę króla świętego Ludwika mnich Primat przetłumaczył po raz pierwszy na język francuski znaczny zbiór tekstów, zarys historii Francji. Ta kolekcja oficjalnych kronik królestwa rozrastała się do XV wieku pod nazwą *Wielkich Kronik Francji*.
Zakon zwany Orderem Świętego Ludwika Został on zrealizowany około 1265 roku i składa się z serii szesnastu leżących posągów. Jest to największy program funeralny średniowiecznej Europy. Do dziś zachowało się czternaście z tych oryginalnych rzeźb.

Są umieszczone w obu ramionach transeptu, niemal w ich pierwotnym miejscu, co potwierdzają ryciny z XVIII wieku. Miały pomieścić szczątki szesnastu monarchów pochowanych między VII a XII wiekiem. Tą wspaniałą aranżacją Ludwik IX (święty Ludwik) stworzył mit ciągłości monarchicznej między Merowingami, Karolingami i Kapetyngami oraz dążył do powiązania swojego rodu z najbardziej prestiżową postacią średniowiecznej ideologii monarchicznej, Karolem Wielkim. Święty Ludwik jest również królem, który zapoczątkował budowę Sainte-Chapelle w sercu Paryża.
Zespół ten został uzupełniony około 1280 roku o wspaniały grobowiec złotniczy ku czci świętego Ludwika – „najpiękniejszy grobowiec świata” według jego kronikarza, Wilhelma z Nangis. Został on zniszczony, podobnie jak inne grobowce złotnicze, podczas wojny stuletniej (1337–1453).
Czym jest gisant w bazylice Saint-Denis? W średniowieczu rzeźbiono zazwyczaj trzy gisanty dla monarchów: gisant wnętrzności, gisant serca i gisant ciała. Król był w ten sposób czczony przez trzy groby. Ta mnogość miejsc pochówku wynikała z trudności w konserwacji ciał podczas przenosin. Po śmierci otwierano brzuch zmarłego i usuwano wnętrzności. Następnie pobierano serce. On rozpoznaje gisant serca po obecności małego wyrzeźbionego serca w lewej dłoni postaci, a gisant wnętrzności po obecności małego woreczka w dłoni posągu. W Saint-Denis najszlachetniejszymi z tych gisants byli gisant ciała. Stanowią one bowiem prawdziwe „muzeum rzeźb”. Problem konserwacji ciał Techniki konserwacji ciał były w średniowieczu prymitywne. Podczas transportu okrywano je solą, ziołami i winem, używanym jako środek antyseptyczny. Jeszcze bardziej zaskakujący był zwyczaj, zwłaszcza w przypadku ciała świętego Ludwika, polegający na gotowaniu ciała w celu oddzielenia mięsa od kości. Gdy święty Ludwik (1226–1270) zmarł na czerwonkę w Kartaginie (miasto w Tunezji, na północny wschód od Tunisu), ciało króla pochowano w katedrze w Monreale na Sycylii, a jego kości przewieziono do Saint-Denis. Filip III Śmiały niósł szczątki swego ojca na własnych barkach z północy Paryża aż do bazyliki Saint-Denis.

Przed Rewolucją wszystkie ciała królewskie władców średniowiecza i renesansu spoczywały bezpośrednio pod pomnikami rzeźbiarskimi. Z braku miejsca, począwszy od Henryka IV, królowie Burbonowie byli chowani w centralnej części krypty, która stopniowo została zaadaptowana na kryptę, zwaną później kryptą Burbonów. Ci władcy spoczywali w prostych trumnach ołowianych otoczonych drewnem.

Przejście od Rewolucji do bazyliki Saint-Denis
W 1793 roku grobowce bazyliki Saint-Denis zostały zbezczeszczone. rewolucjoniści wrzucili proch czterdziestu dwóch królów, trzydziestu dwóch królowych, sześćdziesięciu trzech książąt, dziesięciu służących Korony oraz trzydziestu opatów i różnych duchownych „między warstwy wapna”, do wspólnych grobów położonych w dawnym cmentarzu mnichów, wówczas znajdującym się na północ od bazyliki.

Część skarbca bazyliki została przetopiona na monety. Jeśli zaś chodzi o leżące posągi, arcydzieła sztuki sepulkralnej, z których najstarsze sięgają późnego średniowiecza, uległy one znacznemu zniszczeniu. Karol V Mądry stracił swój berło, a berło jego żony Joanny z Burgundii zniknęło. Ich wnętrzności (trumny zawierające trzewia), pochodzące z kościoła Celestynów w Paryżu, zostały w XIX wieku umieszczone w ich miejscu.

Budowa bazyliki Saint-Denis
Budowa bazyliki kształtowała się na przestrzeni wieków wokół grobu świętego, świętego Dionizego. Różne budowle wznoszone w tym miejscu od V do XIII wieku – kościół karoliński, bazylika Sugera oraz ogromna nawa świętego Ludwika – uważane są za innowacyjne arcydzieła swojej epoki. Sklepienia sięgające nawet 28 metrów wysokości są tego najlepszym dowodem. Już w 1231 roku król święty Ludwik uczestniczył finansowo w odbudowie kościoła opackiego, jednego z najważniejszych przedsięwzięć sztuki gotyckiej XIII wieku. Zakończone w 1281 roku prace trwały mniej niż pięćdziesiąt lat, co świadczy o ogromnym bogactwie opactwa. Architektura gotycka, wówczas określana mianem „sztuki francuskiej”, osiągnęła swój szczyt w tym stuleciu.

Opat Suger i narodziny sztuki gotyckiej
Opat Suger (1081–1151), urodzony niedaleko Saint-Denis, w wieku dziesięciu lat został oblatem. Jako opat Saint-Denis utrzymywał bliskie kontakty z papieżem, biskupami i królami, dla których był doradcą Ludwika VI i Ludwika VII. Dyplomata, regent Francji przez dwa lata pod koniec życia, zmarł w Saint-Denis w wieku — jak na owe czasy — szacownych siedemdziesięciu lat. Ten wyjątkowy człowiek, doskonały administrator i skrupulatny kronikarz własnego dzieła, uczynił z Saint-Denis jedną z najpotężniejszych opactw królestwa, wzbogaconą darami królewskimi. Dzięki nowatorskiej wizji architektonicznej zapoczątkował w Île-de-France narodziny tego, co włoscy krytycy renesansu z pogardą nazwali „sztuką gotycką”. Kościół w Saint-Denis wprowadził centralne miejsce światła, symbolu boskości, do architektury sakralnej. Bazylika Saint-Denis tonie w świetle dzięki licznym witrażom podporządkowanym rygorystycznej ikonografii (życie świętego Dionizego i papieży, żywoty królów i królowych Francji w nawie), co aż do XVIII wieku przyniosło jej przydomek „Lucerna” – latarni.

Z witraży z XII wieku do dziś przetrwało w Saint-Denis jedynie pięć, a niektóre elementy zostały zdemontowane w 1997 roku w celu ich restauracji. Obecnie są one zastępowane przez filmy fotograficzne.

Tematyka poruszana w dziele jest bogata i złożona, skierowana przede wszystkim do wykształconych mnichów. Na zachodniej fasadzie z XII wieku, która komentuje Stary Testament jako zapowiedź Nowego, przedstawiono tu główne wątki. Barwne szkło, wówczas bardzo rzadki surowiec, zostało tu uwielbione.

Witraże w górnych partiach budowli to dzieła XIX wieku, zamówione przez architektów Debreta i Viollet-le-Duca. Witraże średniowieczne z okien górnych zostały zniszczone podczas rewolucji, aby odzyskać ołów. Róża południowa to kamienna struktura o średnicy ponad 14 metrów, która mogła posłużyć jako wzór dla róży katedry Notre-Dame w Paryżu.

Bazylika mierzy 108 metrów długości, 39 metrów szerokości i 29 metrów wysokości. Aby nadać wrażenie jeszcze większej wysokości, budowniczowie wykorzystali m.in. filary złożone z kilku małych kolumn, z których każda odpowiada żebrom różnych łuków sklepiennych. Transept ma 39 metrów szerokości. Wieża południowa wznosi się na 58 metrów.
Skarbiec i regalia
Skarbiec bazyliki, będący zbiorem różnorodnych przedmiotów kultu i eksponatów przekazanych przez bogatych opatów lub królów, był jednym z najważniejszych w średniowieczu.

Przy wejściu do obecnego prezbiterium stała krzyż o wysokości prawie siedmiu metrów, na którym umieszczono pozłacany posąg Chrystusa. Podczas uroczystości kaplice, dzisiaj zdobione ołtarzami z XIII wieku, były przyozdobione relikwiami i cennymi przedmiotami liturgicznymi, takimi jak waza Eleonory Akwitańskiej, orzeł Sugera czy marmurowa wanna Karola Łysego, które obecnie znajdują się w muzeum Luwru. Te przedmioty liturgiczne służyły również jako rezerwa monetarna.

„Regalia”, czyli symbole władzy królewskiej używane podczas koronacji, takie jak korony, berła czy ręka sprawiedliwości, były również deponowane w skarbcu opactwa. Kilka wyjątkowych eksponatów z tego skarbca, częściowo przetopionych w 1793 roku i za czasów Napoleona, znajduje się obecnie w muzeum Luwru, w Gabinecie Medali Biblioteki Narodowej oraz w muzeach zagranicznych. W XIX wieku Ludwik XVIII kazał wykonać nowe przedmioty służące jako insygnia królewskie podczas uroczystości pogrzebowych. Są one wystawione w jednej z kaplic bazyliki.
Kilka niezwykłych grobów bazyliki Saint-Denis Grób Dagoberta. Pomnik nagrobny Izabeli Aragońskiej, żony Filipa III Śmiałego. Pomnik nagrobny Karola V. Grób Ludwika XII. Grób Franciszka I i Klaudii Francji. Grób Katarzyny Medycejskiej.