Bazylika Saint-Denis – grobowiec królów Francji

Bazylika Saint-Denis została wpisana na listę zabytków historycznych w 1862 i 1926 roku oraz podniesiona do rangi katedry w 1966 roku.
Bazylika Saint-Denis: jak stała się nekropolią królów Francji?
Punktem wyjścia jest dawna opactwo, pierwsze wzniesione na grobie świętego Dionizego, biskupa-misjonarza zmarłego pod jarzmem władzy rzymskiej. Stało się to w drugiej połowie III wieku. Dawne królewskie opactwo Saint-Denis wiąże się z dziejami królów Francji, którzy nadali imię Francji. Przez wieki rozświetlało epoki w historii artystycznej, politycznej i duchowej „Świata Franków”. Królowa Arnegunda, żona Chlotara I i synowa króla Chlodwiga (założyciela dynastii merowińskiej – 481–711), zmarła między 573 a 579 rokiem, wydaje się być pierwszą osobą królewską pochowaną w tym miejscu. Jednak dopiero z dynastią Kapetyngów (od 987 roku) kościół Saint-Denis umocnił się jako nekropolia królewska, choć wcześniej wielu królów merowińskich i Karolingów wybrało tu miejsce swojego spoczynku.
Pochówki królów Francji w bazylice Saint-Denis
Po Merowingach, którzy zasiadali na tronie Francji, nastała dynastia Karolingów (751–987), następnie Kapetyngowie (987–1328), a po nich ich krewni Walezjusze (1328–1589), a następnie ich kuzyni Burbonowie (1589–1792 oraz 1815–1830).
Czterdziestu dwóch królów, trzydziestu dwóch królowych, sześćdziesięciu trzech książąt i księżniczek oraz dziesięciu wielkich dostojników królestwa spoczywa w bazylice Saint-Denis (prawie, gdyż rewolucja 1789 roku pozostawiła po sobie ślady – zob. poniżej). Ponad siedemdziesiąt monumentalnych płyt nagrobnych i leżących posągów sprawia, że królewska nekropolia bazyliki stanowi dziś największy zbiór rzeźby sepulkralnej od XII do XVI wieku w Europie.

Niemniej jednak niektórzy królowie opuszczali Saint-Denis z powodów politycznych, religijnych lub osobistych, jak Filip I w 1108 roku, Ludwik VII w 1180, Ludwik XI w 1483, Karol X w 1836 i Ludwik Filip w 1850 roku. Zostali pochowani gdzie indziej. Tak było również w przypadku Napoleona I, którego szczątki spoczywają w Les Invalides w Paryżu, oraz Napoleona III, którego ciało spoczywa w kaplicy opactwa Saint-Michel w Farnborough, na południe od Londynu. Obaj panowali jako cesarze odpowiednio od 1804 do 1818 i od 1852 do 1870 roku, a obaj zmarli na wygnaniu. Ludwik XVIII (brat Ludwika XVI), zmarły w 1824 roku, jest ostatnim królem spoczywającym w bazylice.
Początki historii Francji w piśmie Biblioteka klasztorna pod koniec średniowiecza była najważniejszą w królestwie. Opactwo miało za zadanie chronić, utrwalać i rozpowszechniać pamięć o panującej dynastii. Na prośbę króla świętego Ludwika mnich Primat przetłumaczył po raz pierwszy na język francuski znaczny zbiór tekstów, zarys historii Francji. Ta kolekcja oficjalnych kronik królestwa była rozbudowywana do XV wieku pod nazwą *Wielkich Kronik Francji*.
Zakon zwany Zakonem Świętego Ludwika Został on stworzony około 1265 roku i składa się z serii szesnastu leżących posągów. Jest to największy program funeralny średniowiecznej Europy. Do dziś zachowało się czternaście z tych oryginalnych rzeźb. Ustawione są one w obu ramionach transeptu, niemal w swoim pierwotnym położeniu, co potwierdzają XVIII-wieczne ryciny. Miały one przyjąć szczątki szesnastu władców pochowanych między VII a XII wiekiem. Tą wspaniałą aranżacją Ludwik IX (święty Ludwik) stworzył mit ciągłości monarchicznej między Merowingami, Karolingami i Kapetyngami oraz starał się powiązać swoją linię z najbardziej prestiżową postacią średniowiecznej ideologii monarchicznej, Karolem Wielkim. Święty Ludwik jest także królem, który zapoczątkował budowę Sainte-Chapelle w sercu Paryża. Zbiór ten został uzupełniony około 1280 roku przez wzniesienie wspaniałego grobowca złotniczego ku czci świętego Ludwika, „najpiękniejszego grobowca na świecie” według kronikarza Wilhelma z Nangis. Został on zniszczony, podobnie jak inne grobowce złotnicze, podczas wojny stuletniej (1337–1453).
Co to jest leżący posąg w bazylice Saint-Denis? W średniowieczu dla władców rzeźbiono zazwyczaj trzy leżące posągi: jeden dla wnętrzności, jeden dla serca i jeden dla ciała. Król był w ten sposób uhonorowany trzema grobami. Ta mnogość miejsc pochówku wynikała z trudności w konserwacji ciał podczas przenosin. Po śmierci otwierano brzuch zmarłego i usuwano wnętrzności. Następnie wyjmowano serce. Leżący posąg serca rozpoznaje się po małym sercu wyrzeźbionym w lewej dłoni postaci, a leżący posąg wnętrzności – po małym worku w dłoni posągu. W Saint-Denis najszlachetniejsze z tych posągów były leżące posągi ciała. Stanowią one bowiem prawdziwe „muzeum rzeźby”. Problem konserwacji ciał Techniki konserwacji ciał w średniowieczu były prymitywne. Podczas przenosin ciała okrywano solą, ziołami i winem, używanym jako środek antyseptyczny. Zaskakujący był natomiast zwyczaj, stosowany m.in. w przypadku ciała świętego Ludwika, polegający na gotowaniu ciała w celu oddzielenia mięsa od kości. Gdy święty Ludwik (1226–1270) zmarł na czerwonkę w Kartaginie (miasto w Tunezji, na północny wschód od Tunisu), ciało króla pochowano w katedrze w Monreale na Sycylii, a kości przewieziono do Saint-Denis. Filip III Śmiały nieśli proch swojego ojca na ramionach z północy Paryża do bazyliki Saint-Denis.

Przed rewolucją wszystkie ciała królewskie władców średniowiecznych i renesansowych spoczywały bezpośrednio pod rzeźbionymi pomnikami. Z powodu braku miejsca, począwszy od Henryka IV, królowie Burbonowie byli chowani w centralnej części krypty, która stopniowo została zaadaptowana na kryptę Burbonów. Ci władcy spoczywali w prostych trumnach ołowianych otoczonych drewnem.

Przejście z rewolucji do bazyliki Saint-Denis
W 1793 roku grobowce bazyliki Saint-Denis zostały zbezczeszczone. Rewolucjoniści wrzucili proch czterdziestu dwóch królów, trzydziestu dwóch królowych, sześćdziesięciu trzech książąt, dziesięciu służących Korony oraz trzydziestu opatów i różnych duchownych „między warstwy wapna” do zbiorowych grobów położonych w dawnym cmentarzu mnichów, wówczas znajdującym się na północ od bazyliki.

Część skarbca bazyliki została przetopiona na monetę. Co zaś tyczy się leżących posągów, arcydzieł sztuki sepulkralnej, sięgających najstarszymi z końca średniowiecza, uległy one znacznemu zniszczeniu. Karol V Mądry stracił swój berło, a berło jego małżonki Joanny z Burgundii zniknęło. Ich wnętrzności (trumna zawierająca trzewia), pochodzące z kościoła Celestynów w Paryżu, zostały w XIX wieku umieszczone na ich miejscu.

Budowa bazyliki Saint-Denis
Budowa bazyliki była organizowana przez wieki wokół grobu świętego, świętego Dionizego. Różne budowle wzniesione w tym miejscu od V do XIII wieku – kościół karoliński, bazylika Sugera i potężna nawa świętego Ludwika – są uznawane za arcydzieła innowacyjne dla swoich czasów. Sklepienia sięgające 28 metrów wysokości są tego jeszcze bardziej wymownym świadectwem. Już w 1231 roku król święty Ludwik uczestniczył finansowo w przebudowie kościoła klasztornego, wielkiej budowy sztuki gotyckiej XIII wieku. Zakończone w 1281 roku prace trwały mniej niż pięćdziesiąt lat, co świadczy o ogromnym bogactwie opactwa. Architektura gotycka, wówczas określana mianem „sztuki francuskiej”, osiągnęła swój szczyt w ciągu tego stulecia.

Opat Suger i narodziny sztuki gotyckiej
Opat Suger (1081–1151), urodzony niedaleko Saint-Denis, został oblatem w wieku dziesięciu lat. Jako opat Saint-Denis utrzymywał uprzywilejowane stosunki z papieżem, biskupami i królami, dla których był doradcą Ludwika VI i Ludwika VII. Dyplomata, regent Francji przez dwa lata pod koniec życia, zmarł w Saint-Denis w wieku siedemdziesięciu lat, godnym dla ówczesnych standardów. Ten wyjątkowy człowiek, doskonały administrator i skrupulatny kronikarz własnego dzieła, uczynił z Saint-Denis jedno z najpotężniejszych opactw królestwa, wzbogacone darami królewskimi. Dzięki swojej nowatorskiej wizji architektonicznej położył podwaliny pod narodziny w Île-de-France tego, co włoscy krytycy renesansu nazwaliby z pogardą sztuką gotycką. Kościół Saint-Denis zapoczątkował centralne miejsce światła, symbolu boskości, w architekturze sakralnej. Bazylika Saint-Denis tonie w świetle dzięki licznym witrażom podporządkowanym rygorystycznej ikonografii (życie świętego Dionizego i papieży, żywoty królów i królowych Francji w nawie), co przyniosło jej aż do XVIII wieku przydomek „Lucerna”, latarni.

Z witraży z XII wieku zachowało się w Saint-Denis jedynie pięć, a niektóre elementy zostały zdemontowane w 1997 roku w celu ich restauracji. Obecnie są one zastępowane przez filmy fotograficzne.

Tematy poruszane są bogate i złożone, skierowane przede wszystkim do uczonych mnichów. Na zachodniej fasadzie z XII wieku, która komentuje Stary Testament jako zapowiedź Nowego, zostały rozwinięte wielkie tematy. Barwione szkło, bardzo rzadki surowiec w średniowieczu, zostało tam wywyższone.

Witraże w górnych partiach budowli to dzieła XIX wieku, zamówione przez architektów Debreta i Viollet-le-Duca. Średniowieczne witraże okien górnych zostały zniszczone podczas rewolucji w celu pozyskania ołowiu.  Róża południowa to kamienna konstrukcja o średnicy ponad 14 m, która miała posłużyć za wzór dla róży katedry Notre-Dame w Paryżu.

Bazylika mierzy 108 metrów długości, 39 metrów szerokości i 29 metrów wysokości. Aby stworzyć wrażenie większej wysokości, budowniczowie zastosowali m.in. filary złożone z kilku wtopionych kolumienek, z których każda odpowiada żebrom różnych łuków sklepiennych. Transept ma 39 metrów szerokości. Wieża południowa wznosi się na 58 metrów.
Skarbiec i insygnia królewskie
Skarbiec bazyliki, będący zbiorem różnorodnych przedmiotów kultowych i kolekcji przekazanych przez bogatych opatów lub królów, był jednym z najważniejszych w średniowieczu.

Przy wejściu do obecnego prezbiterium stała siedmio­metrowa krzyż, na której umieszczono pozłacany posąg Chrystusa. Podczas ceremonii kaplice, dziś zdobione retabulami z XIII wieku, były przyozdobione relikwiami i cennymi przedmiotami liturgicznymi, takimi jak waza Eleonory Akwitańskiej, orzeł Sugera czy marmurowa wanna Karola Łysego, przechowywane obecnie w Luwrze. Te przedmioty liturgiczne służyły również jako rezerwa monetarna.

„Insygnia królewskie”, czyli symbole władzy monarszej używane podczas koronacji królów – korony, berła lub ręce sprawiedliwości – były również deponowane w skarbcu opactwa.  Kilka wyjątkowych eksponatów z tego zbioru, częściowo przetopionych w 1793 roku oraz za czasów Napoleona, znajduje się obecnie w Luwrze, w Gabinecie Medali Biblioteki Narodowej oraz w zagranicznych muzeach. W XIX wieku Ludwik XVIII kazał wykonać nowe przedmioty służące jako insygnia królewskie podczas uroczystości pogrzebowych. Są one wystawione w jednej z kaplic bazyliki.
Niektóre z najważniejszych grobów bazyliki Saint-Denis
Grób Dagoberta.  Płaskorzeźba nagrobna Izabeli Aragońskiej, żony Filipa III Śmiałego. Płaskorzeźba nagrobna Karola V. Grób Ludwika XII. Grób Franciszka I i Klaudii Francji. Grób Katarzyny Medycejskiej.