Benjamin Franklin w Paryżu: pierwszy amerykański przedstawiciel we Francji

Benjamin Franklin w Paryżu jako dyplomatyczny wysłannik Stanów Zjednoczonych podczas rewolucji amerykańskiej. Jego życie w Paryżu od 1776 do 1785 roku było naznaczone wpływem politycznym, wkładem naukowym oraz sukcesem w francuskim towarzystwie.

Benjamin Franklin: człowiek wszechstronny we wszystkim

Karierę zawodową rozpoczął jako drukarz w wieku zaledwie 12 lat. Z czasem został wydawcą, pisarzem, przyrodnikiem, humanistą, wynalazcą, abolicjonistą i politykiem amerykańskim. Genialny wszechstronny umysł.
Wśród jego licznych odkryć znalazły się: istnienie dwóch rodzajów elektryczności (dodatniej i ujemnej), „siła ostrzy” oraz wynalazek piorunochronu. Zmapował Prąd Zatokowy wzdłuż wybrzeży amerykańskich, wynalazł okulary dwuogniskowe, przystosował cewnik moczowy, opracował zamknięty piec grzewczy oraz zbudował szklaną harmonijkę.

Członek wolnomularstwa, często zaangażowany w stowarzyszenia dążące do poprawy społeczeństwa i życia obywateli, w 1748 roku, mając 42 lata, odszedł ze świata biznesu, by poświęcić się polityce i działalności społecznej, nie rezygnując jednocześnie z intensywnych badań naukowych oraz – początkowo – z pełnienia oficjalnych funkcji na rzecz Korony Brytyjskiej aż do 1775 roku.

Benjamin Franklin: doświadczony polityk

Po odejściu ze świata biznesu w 1748 roku, zwrócił się ku działalności społecznej i polityce:

• 1749: wraz z przyjaciółmi i rodziną Pennów zakłada pierwszą uczelnię Akademii Filadelfii, dzisiejszy Uniwersytet Pensylwanii.
• 1751: zostaje wybrany członkiem Zgromadzenia Pensylwanii.
• W lutym 1752 roku zakłada i otwiera szpital pensylwański w Filadelfii.
• 10 sierpnia 1753 roku zostaje wybrany Generalnym Dyrektorem Poczt w Ameryce Północnej. Stanowisko to daje mu dostęp do 13 kolonii. Jego reforma systemu wprowadza tygodniowe połączenia pocztowe między Filadelfią a Bostonem, skracając o połowę czas dostawy.
• 1754–1755: podejmuje próbę zjednoczenia kolonii w celu lepszej obrony przed Francuzami, co staje się preludium do wojny siedmioletniej między Wielką Brytanią a Francją.
• 1756: reformuje policję Filadelfii, wprowadzając nowe regulacje mające na celu lepszą ochronę obywateli przy zachowaniu ich prywatności. Wprowadza także uliczne oświetlenie w Filadelfii.
Ma ma wówczas pięćdziesiąt lat.
• 1757: Zgromadzenie Filadelfii wysyła go do Londynu, aby rozwiązać spory między właścicielami ziemskimi (rodzina Penn) a rządem.
• 12 lutego 1759 roku otrzymuje tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu w St Andrews za swoje prace naukowe. Podobnego wyróżnienia udziela mu Uniwersytet Oksfordzki w 1762 roku. Choć nie ukończył studiów wyższych, od tej pory często nazywany jest „Doktorem Franklinem”.
• 1760: Zgromadzenie Pensylwanii wygrywa długotrwały proces przeciwko rodzinie Penn w Londynie. Benjamin Franklin zostaje powierzony nadzór nad sprawiedliwym rozdzieleniem podatków Pensylwanii oraz wprowadzeniem uczciwego systemu opodatkowania.

Przerwa na podróż po Europie

• 1761: podróże po Belgii i Holandii.
• 1762: po postoju na Maderze, wrócił do Pensylwanii 1 listopada.

Powrót do Filadelfii

• 1763: między czerwcem a listopadem 1763 roku przeprowadził szeroko zakrojoną inspekcję pocztową w New Jersey, Nowym Jorku i Nowej Anglii.
• 1 października 1764 roku utracił mandat w Zgromadzeniu Pensylwanii; przeciwnicy oskarżyli go o sprzyjanie rządowi królewskiemu, gdyż dążył do objęcia stanowiska gubernatora.
• Został mianowany Agentem Kolonialnym przez brytyjski rząd w Londynie (de facto nieoficjalnym ambasadorem nie tylko Pensylwanii, ale także Massachusetts, New Jersey i Georgii). Powrócił do Anglii 9 grudnia, lądując na wyspie Wight.
• 1765: zażądał uchylenia ustawy stemplowej. Ustawa ta nakładała obowiązek opłacania podatku skarbowego na wszystkie dokumenty, licencje, kontrakty handlowe, gazety, testamenty, książki i karty do gry w Trzynastu Koloniach amerykańskich. Miała ona sfinansować utrzymanie wojsk chroniących kolonie. Słabo egzekwowana, została ostatecznie uchylona 18 marca 1766 roku i stała się jednym z etapów prowadzących do rewolucji amerykańskiej.
• 1767: podczas podróży do Paryża między sierpniem a październikiem został przedstawiony Ludwikowi XV.
• 1769: wybrany na prezesa Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Nowa podróż do Francji.
• 1775: zrezygnował ze stanowiska przedstawiciela brytyjskich kolonii.

To oznacza koniec jego współpracy z Brytyjczykami.

Wojna o niepodległość (lub wojna amerykańska)

• 1775: wybuch walk z Brytyjczykami w kwietniu. Od 1763 roku stosunki między Anglią a jej amerykańskimi koloniami stopniowo pogarszały się w kontekście reform podatkowych.
• 1775–1783: Wojna o Niepodległość (Rewolucja amerykańska).
• 1776: Benjamin Franklin przewodniczył Konwencji Konstytucyjnej w Filadelfii. Jako członek Pięcioosobowej Komisji, obok Thomasa Jeffersona, został przez Drugi Kongres Kontynentalny zobowiązany do sporządzenia tekstu Deklaracji Niepodległości. Był jednym z jej sygnatariuszy, razem z przedstawicielami Trzynastu Kolonii.
• 1776 (4 lipca – Święto Narodowe): Deklaracja Niepodległości. Ostateczny dokument, spisany na pergaminie (a nie na papierze konopnym, jak często się sugeruje), został zatwierdzony i podpisany 4 lipca przez 56 delegatów zebranych w Independence Hall w Filadelfii.
• 1776: Benjamin Franklin w Paryżu. W październiku powrócił do Francji jako nieoficjalny ambasador (przedstawiciel) Stanów Zjednoczonych we Francji.
• 13 czerwca 1777: Markiz de La Fayette, przekonany sprawą amerykańską, dołącza do armii amerykańskiej.
• 17 października 1777: Klęska Anglików pod Saratogą.
Francja przystępuje do wojny u boku powstańców.
• 6 lutego 1778 r.: Przedstawiciele Amerykanów podpisują w Paryżu, w hôtel de Coislin, przy placu Zgody, traktat sojuszniczy oraz traktat o przyjaźni i handlu z Francją. Tablica umieszczona na budynku znajdującym się na rogu placu Zgody i ulicy Królewskiej głosi:
  « W tym hotelu, 6 lutego 1778 r., Conrad-Alexandre Gérard w imieniu Ludwika XVI, króla Francji, Benjamin Franklin, Silas Deane, Arthur Lee w imieniu Stanów Zjednoczonych podpisali traktaty pokojowe, handlowe i sojusznicze, dzięki którym Francja, jako pierwsza z narodów, uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych. »

• 19 października 1781 r.: Kapitulacja Cornwallisa pod Yorktown, która oznaczała koniec działań wojennych na terenie Ameryki Północnej.
• 3 września 1783 r.: Traktat paryski uznający niepodległość Stanów Zjednoczonych.
• 1789 r.: George Washington został pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych, sprawując urząd do 1797 r.

Benjamin Franklin: najpierw zagorzały brytyjski kolonista – aż do 1775 roku

Benjamin Franklin przyjął ideę Stanów Zjednoczonych Ameryki dopiero w 1775 roku. Według amerykańskiego historyka Gordona Wooda, zanim stał się „pierwszym Amerykaninem”, był przede wszystkim ostatnim kolonistą. Przez większość swojego życia uważał się za Brytyjczyka i poddanego Imperium. Dopiero w 1775 roku przemienił się w amerykańskiego działacza.

W rzeczywistości, przed 1775 rokiem całkowicie zgadzał się z poglądami Brytyjczyków swojej epoki. Dziś określilibyśmy to mianem rasizmu. Franklin nie uważał Niemców za białych (z wyjątkiem Sasów, uznawanych za przodków Brytyjczyków). Szwedów, Rosjan, Włochów, Francuzów czy Hiszpanów zaliczał do tej samej kategorii. „Liczba osób całkowicie białych na świecie jest bardzo niewielka”, narzekał w eseju z 1751 roku. Do 1775 roku Franklin nigdy nie porzucił marzenia o Ameryce zasiedlonej wyłącznie przez Brytyjczyków. Dopiero w 1775 roku, po wielu wahaniach, przemienił się w amerykańskiego działacza.

Ostatecznie opowiedział się po stronie zwolenników niepodległości, w przeciwieństwie do swojego syna Williama, gubernatora New Jersey od 1762 roku. Nie mógł zaprzeczyć wolnościowej świadomości Amerykanów. Mimo trudnej sytuacji osobistej i rodzinnej dołączył do ruchu niepodległościowego.

W 1776 roku przewodniczył Konwencji Konstytucyjnej w Filadelfii. Jako członek Piątki (Komisji Pięciu), obok Thomasa Jeffersona, został przez Drugi Kongres Kontynentalny zobowiązany do sporządzenia tekstu Deklaracji Niepodległości. Był jednym z jej sygnatariuszy, wraz z przedstawicielami Trzynastu Kolonii.

Kontekst przybycia Benjamina Franklina do Paryża

W październiku 1776 roku Franklin wyruszył do Paryża, aby objąć stanowisko nieoficjalnego ambasadora Stanów Zjednoczonych we Francji, w towarzystwie swojego przyjaciela i dyplomaty Silasa Deane’a oraz młodego dyplomaty Artura Lee. Miał wówczas 70 lat.

W grudniu 1776 roku, po przybyciu do Paryża, kolonie amerykańskie toczyły wojnę o niepodległość przeciwko Anglii. Jego misją było przekonanie Francji do udzielenia im wsparcia wojskowego i finansowego.

Chociaż Franklin był już wówczas powszechnie uznany za swoje osiągnięcia naukowe i wynalazki, znany był także ze swojej prostoty i skromnego stylu ubierania, co zyskało mu podziw Francuzów. Nosili okulary, futrzaną czapkę filozofa amerykańskiego i zwyczajną laskę. Bez szpady czy pudrowanej peruki, ubrany skromnie republikański ambasador zrobił furorę. Uczony, który mówił po francusku z akcentem, powoli i z pewnymi trudnościami, rozpoczął wówczas jedną z najbardziej udanych karier dyplomatycznych.

Naukowiec wciąż tkwi w nim. Przeprawia się przez Atlantyk na pokładzie statku Reprisal, pomimo okrętów brytyjskiej marynarki wojennej. Wpuszczając termometr do wody, szuka śladów silnego ciepłego prądu morskiego, który według starych nawigatorów prowadzi do wybrzeży Europy.

Rola dyplomatyczna i sukcesy polityczne

• Benjamin Franklin w Paryżu, negocjacje wsparcia francuskiego
  Wraz ze swoimi kolegami Arthurem Lee i Silasem Deane, Franklinowi udaje się uzyskać pomoc Francji, która widzi w tym okazję do osłabienia swojego rywala, Wielkiej Brytanii.
  6 lutego 1778 roku w pałacyku przy ulicy Coislin, na placu Zgody w Paryżu, podpisane zostają pierwsze Traktaty o Przymierzu oraz Traktat o Przyjaźni i Handlu między Francją, reprezentowaną przez Conrada Aleksandra Gérarda, a Stanami Zjednoczonymi, reprezentowanymi przez Benjamina Franklina, Silasa Deane’a i Arthura Lee. Po 1778 roku Deane i Lee wracają do kraju, pozostawiając Benjamina Franklina jedynym przedstawicielem Stanów Zjednoczonych we Francji.
  Dzięki tym traktatom Francja uznaje niepodległość Stanów Zjednoczonych i zobowiązuje się do udzielenia wsparcia militarnego oraz wiecznego pokoju między oboma państwami. Data ta oznacza oficjalne przystąpienie Francji do wojny przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, u boku Stanów Zjednoczonych.

• Wsparcie finansowe i wojskowe
  Dzięki swojemu urokowi i talentom dyplomatycznym Franklin uzyskuje fundusze, broń oraz wysłanie wojsk francuskich ze strony Ludwika XVI, których kluczową pomocą było wsparcie markiza de La Fayette, a przede wszystkim Rochambeau.
  Te środki okazały się decydujące dla zwycięstwa Amerykanów w bitwie pod Yorktown w 1781 roku.

• Traktat paryski (1783)
  Franklin odegrał również kluczową rolę w negocjacjach traktatu kończącego wojnę o niepodległość.
  W 1783 roku podpisał Traktat paryski w Hôtel d’York, przy ulicy Jacob 56, 75006 Paryż. Na mocy tego traktatu Anglia uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych, która weszła w życie 12 maja 1784 roku.
  Ten sukces dyplomatyczny uczynił z Franklina jednego z najbardziej szanowanych Amerykanów swojej epoki.

Traktat wersalski z 1783 roku, zwany także pokojem wersalskim lub pokojem paryskim, to traktat podpisany w Wersalu 3 września 1783 roku, jednocześnie z traktatem podpisanym tego samego dnia w Paryżu (traktat paryski) między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi.
Traktat wersalski składał się z trzech odrębnych, ostatecznych traktatów pokojowych i przyjaźni podpisanych przez Wielką Brytanię z, kolejno, traktatem z Francją kończącym wojnę francusko-brytyjską, drugim traktatem z Hiszpanią kończącym wojnę brytyjsko-hiszpańską oraz, w 1784 roku, trzecim traktatem z Prowincjami Zjednoczonymi (dzisiejsza Holandia), kończącym czwartą wojnę brytyjsko-holenderską.

Życie towarzyskie i uznanie w paryskich kręgach na kilka lat przed rewolucją francuską

Benjamin Franklin w Paryżu cieszył się ogromną popularnością w tej przedrewolucyjnej społeczności. Jego prosty styl życia i błyskotliwy umysł były wysoko cenione przez francuskich filozofów i intelektualistów, którzy widzieli w nim uosobienie ducha Oświecenia.

Po przybyciu do Francji osiadł w rozległej rezydencji w Passy, otoczony liczną służbą, i utrzymywał serdeczną przyjaźń z kilkoma pięknościami, takimi jak panie Helvétius i Brillon.
Życie jego było zatem podzielone między francuskie dowcipy a kontakty naukowe, między spacery w lesie Muette a badania w gabinecie z sekretarzami. Przyjmował na kolacjach zarówno sąsiadów, jak i najbardziej prominentne osobistości królestwa. Od 1777 do 1785 roku mieszkał w hotelu de Valentinois w Passy.

• Ikona Oświecenia
  Franklin był przyjmowany w salonach literackich i filozoficznych, spotykając się z takimi postaciami jak Voltaire, Turgot oraz dr Guillotin (dobrze przed tym, nim stał się wynalazcą gilotyny). Jego zamiłowanie do nauki i oświecony umysł uczyniły go symboliczną postacią Oświecenia.

• Paryskie towarzystwo
  Franklin stał się modną postacią w paryskich salonach, gdzie jego futrzana czapka i skromny strój wyróżniały się na tle pudrowanych peruk i wystawnych strojów epoki.
  Jego charyzma i inteligencja urzekały arystokrację, a on sam regularnie bywał w wpływowych salonach, takich jak te prowadzone przez panią Helvétius i panią Brillon.

• Symbol amerykańskiej Republiki
  Franklin uosabiał wzór skromności i republikańskiego ideału, który fascynował Francuzów. Stał się niemal ikoną dla francuskiej szlachty, zainteresowanej wolnością i demokracją, które reprezentował.

Osiągnięcia naukowe i wynalazki

Benjamin Franklin w Paryżu kontynuował swoje prace naukowe. Choć słynął z eksperymentów z elektrycznością, interesował się także meteorologią, medycyną i aeronautyką.

• Obserwacje naukowe
  Badał Golfsztrom (na podstawie pomiarów przeprowadzonych podczas swojej podróży), a jego badania miały wpływ na żeglugę morską.
  Zafascynowany był także wynalazkiem balonu na ogrzane powietrze, którego pionierski lot w 1783 roku przeprowadzili bracia Montgolfier.

• Relacje naukowe
  Franklin został członkiem Francuskiej Akademii Nauk i utrzymywał kontakty z europejskimi naukowcami, dzieląc się swoimi spostrzeżeniami i hipotezami na różne tematy naukowe.

Powrót Benjamina Franklina do Stanów Zjednoczonych

W 1785 roku Franklin opuszcza Francję, aby powrócić do Stanów Zjednoczonych, gdzie nadal wywiera ogromny wpływ polityczny i intelektualny. Jego misja we Francji okazała się sukcesem, zapewniając decydujące wsparcie dla sprawy amerykańskiej.
Pobyt w Paryżu pozostawił trwały ślad. Wzmocnił nie tylko więzi dyplomatyczne między Francją a Stanami Zjednoczonymi, ale także wprowadził idee republikańskie, które wkrótce potem wpłynęły na Rewolucję Francuską.

Kolejnym skutkiem udanej misji Benjamina Franklina była Rewolucja Francuska

Francja bezpośrednio wydała prawie dwa miliony liwrów na swoją ekspedycję wojskową na rzecz Stanów Zjednoczonych, czyli dwanaście razy mniej niż jej pośrednie finansowanie – poprzez dwanaście milionów liwrów, które pożyczyła Amerykanom, oraz kolejne dwanaście milionów, które im przekazała na wojnę.

Po wojnie Francja przekazała sześć milionów liwrów Stanom Zjednoczonym, aby pomóc w odbudowie kraju. Historycy Jean Tulard i Philippe Levillain uważają, że koszty wsparcia Francji dla amerykańskiej niepodległości „przyspieszyły upadek Ludwika XVI”.

W pierwszej dekadzie po amerykańskiej wojnie o niepodległość eksport Stanów Zjednoczonych na jednego mieszkańca spadł o prawie połowę, co utrudniło spłatę pożyczek zaciągniętych podczas konfliktu.
To z kolei osłabiło pozycję Francji jako wierzyciela. Pierre Goubert pisze, że we Francji Stany Generalne zebrały się w 1789 roku „ponieważ całkowity bankructwo wydawało się nieuniknione; zostało ono spowodowane zarówno ogromnymi wydatkami na wojnę w Ameryce, jak i odmową całej arystokracji (a także bankierów) poważnego udziału w finansowym wsparciu państwa francuskiego”.

Spłata długu amerykańskiego podczas Rewolucji Francuskiej

Ten ogromny dług amerykański był stopniowo spłacany i/lub restrukturyzowany przez kilka lat.

• Pierwsza spłata tego długu rozpoczęła się dopiero w listopadzie 1790 roku – już po rozpoczęciu Rewolucji Francuskiej – i trwała do grudnia 1792 roku, początkowo na kwotę 29 717 689 franków. Od tej sumy naliczono ponad 23 miliony franków odsetek.

• W styczniu 1793 roku pozostało jeszcze 29 157 000 franków do zapłaty.

• 25 stycznia 1795 roku francuski Komitet Ocalenia Publicznego powołał Jamesa Swanna & Co, kupca i komisarza rządu francuskiego, aby nadzorować ściąganie i likwidację tego długu. Dokładny stan zadłużenia uregulowano kwotą 14 336 619 franków.

• 3 marca 1795 roku Kongres Stanów Zjednoczonych przekształcił swoje zadłużenie państwowe w wewnętrzną pożyczkę otwartą do grudnia 1796 roku, umożliwiając rządowi federalnemu dalszą spłatę Francji.

• Pozostała kwota 10 586 776 franków została spłacona amerykańskimi obligacjami oprocentowanymi na 5,5%, natomiast pozostałe 969 696 franków James Swann wynegocjował na 4,5% w interesie Francji. W ten sposób dług został ostatecznie umorzony.

Miasto Paryż oddaje hołd Benjaminowi Franklinowi

Ulica Benjamina Franklina znajduje się w 16. dzielnicy Paryża. To długa, kręta ulica, stromo opadająca w kierunku Sekwany, która kończy się przy placu Kostaryki. Rozpoczyna się przy avenue Paul-Doumer, 50 metrów od placu Trocadéro. Ulica Franklin, a następnie Benjamin-Franklin, nosi imię polityka, dyplomaty i jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, a także upamiętnia jego dawny pobyt w Passy.

W 1777 roku został przyjęty w Hôtel de Valentinois, pięknej posiadłości górującej nad Sekwaną i należącej do Jacques’a-Donatiena Le Raya de Chaumonta, wielkiego mistrza lasów i zwolennika amerykańskiej sprawy. Hôtel de Valentinois, częściowo zniszczony na początku XX wieku, znajduje się obecnie przy ulicy Raynouard, zaledwie kilkaset metrów od ulicy Benjamina Franklina. Pozostałości hotelu zdobią tablica upamiętniająca zainstalowanie pierwszego piorunochronu w Paryżu, zaprojektowanego przez amerykańskiego uczonego.

Śmierć wielkiego człowieka w Filadelfii w 1790 roku spowodowała trzy dni żałoby narodowej we Francji, ogłoszonej przez Konstytuantę zebraną w 1789 roku. W 1791 roku ulica Neuve została przemianowana na ulicę Franklina na cześć człowieka, który uhonorował Francję swoją obecnością.

Na końcu ulicy wznosi się wspaniały posąg z brązu. Na jego cokole znajdują się inskrypcje wotywnych oraz dwa płaskorzeźby z brązu. Rzeźba jest kopią tej wykonanej przez Johna J. Boyle’a i ustawionej w Filadelfii. Została podarowana przez amerykańskiego bankiera, Johna H. Haryesa, w 1906 roku. Cokół zdobi dwie płaskorzeźby autorstwa Frédérica Brou: jedna przedstawia przyjęcie Benjamina Franklina na dworze Francji, gdy został przedstawiony królowi Ludwikowi XVI w Wersalu w 1778 roku, druga ukazuje podpisanie traktatu paryskiego w 1783 roku.

Na przedniej stronie cokołu znajduje się cytat Mirabeau z 14 czerwca 1790 roku, upamiętniający Benjamina Franklina: „Ten geniusz, który wyzwolił Amerykę i wlał potoki światła do Europy, mędrzec, którego żądają dwa światy…”.

W 1983 roku, u stóp posągu, umieszczono tablicę upamiętniającą dwusetną rocznicę traktatów paryskiego i wersalskiego, które przypieczętowały niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki. Podarowana przez „Daughters of the American Revolution” miastu Paryżowi, zawiera cytat Benjamina Franklina: „najpiękniejsze dzieło: to, które przynosi pokój.”