Benjamin Franklin in Parijs: de eerste Amerikaanse vertegenwoordiger in Frankrijk

Benjamin Franklin in Parijs als diplomatieke vertegenwoordiger van de Verenigde Staten tijdens de Amerikaanse Revolutie. Zijn Parijse leven, van 1776 tot 1785, werd gekenmerkt door zijn politieke invloed, wetenschappelijke bijdragen en succes in de Franse hogere kringen.

Benjamin Franklin: een man van alle markten

Hij begon zijn professionele carrière als drukker op twaalfjarige leeftijd. In de loop der tijd werd hij uitgever, schrijver, natuuronderzoeker, humanist, uitvinder, abolitionist en Amerikaans politicus. Een ware alleskunner.
Tot zijn vele ontdekkingen behoren de vaststelling van twee soorten elektriciteit (positief en negatief), de 'kracht van de punten' en de uitvinding van de bliksemafleider. Hij in kaart gebracht van de Golfstroom langs de Amerikaanse kusten, de bifocale bril uitgevonden, een urinekatheter aangepast, een gesloten verbrandingsoven ontwikkeld en een glazen armonica gebouwd.

Lid van de vrijmetselarij, vaak betrokken bij verenigingen die zich inzetten voor de verbetering van de samenleving en haar medeburgers, verliet hij in 1748 op 42-jarige leeftijd de zakenwereld om zich volledig te wijden aan de politiek en het maatschappelijk leven. Tegelijkertijd bleef hij intensief onderzoek verrichten en, in eerste instantie, zijn officiële functies voor de Britse Kroon uitoefenen tot 1775.

Benjamin Franklin: een ervaren politicus

Na in 1748 te zijn gestopt met zaken doen, richtte hij zich op verenigingen en politiek:

• 1749: met zijn vrienden en de familie Penn richt hij het eerste college van de Academie van Philadelphia op, dat tegenwoordig de Universiteit van Pennsylvania is.
• 1751: gekozen als lid van de Assemblee van Pennsylvania.
• 1752 (februari): hij richt en opent het Pennsylvania Hospital in Philadelphia.
• Op 10 augustus 1753 wordt hij benoemd tot directeur-generaal van de postdiensten in Noord-Amerika. Deze functie geeft hem toegang tot de 13 koloniën. Zijn hervorming van het systeem introduceert wekelijkse postverbindingen tussen Philadelphia en Boston, waardoor de bezorgtermijnen met de helft worden verkort.
• 1754-1755: hij probeert de koloniën te verenigen om zich beter te kunnen verdedigen tegen de Fransen, een voorbode van de Zevenjarige Oorlog tussen Groot-Brittannië en Frankrijk.
• 1756: hij hervormt de politie van Philadelphia door nieuwe regels in te voeren die burgers beter moeten beschermen, zonder hun privacy aan te tasten. Hij introduceert straatverlichting in Philadelphia.
Hij is dan vijftig jaar oud.
• 1757: De Assemblee van Philadelphia stuurt hem naar Londen om geschillen tussen grondbezitters (de familie Penn) en de regering op te lossen.
• Op 12 februari 1759 ontvangt hij een eredoctoraat van de Universiteit van St Andrews voor zijn wetenschappelijke werkzaamheden. In 1762 krijgt hij eenzelfde eerbewijs van de Universiteit van Oxford. Zo wordt hij, hoewel hij geen universitaire studie heeft gevolgd, vaak aangeduid als ‘Doctor Franklin’.
• 1760: De Assemblee van Pennsylvania wint zijn lange proces tegen de grondbezitters Penn in Londen. Benjamin Franklin krijgt de opdracht om de eerlijke verdeling van de belastingen in Pennsylvania te superviseren en een rechtvaardig belastingstelsel in te voeren.

Een pauze om door Europa te reizen

• 1761: reizen naar België en Nederland.
• 1762: na een tussenstop op Madeira keert hij op 1 november terug naar Pennsylvania.

Terug naar Philadelphia

• 1763: tussen juni en november 1763 organiseert hij een grote inspectietocht langs de posten in New Jersey, New York en Nieuw-Engeland.
• Op 1 oktober 1764 verliest hij zijn zetel in de Assemblee van Pennsylvania; zijn tegenstanders beschuldigen hem ervan het koninklijke bestuur te steunen, omdat hij streefde naar de functie van gouverneur.
• Hij wordt door de Britse regering in Londen benoemd tot Koloniale Agent (de facto ambassadeur, niet alleen voor Pennsylvania, maar ook voor Massachusetts, New Jersey en Georgia). Op 9 december keert hij terug naar Engeland en landt hij op het eiland Wight.
• 1765: hij vraagt de intrekking aan van de Stamp Act. Deze wet verplichtte de Dertien Amerikaanse Koloniën om alle documenten, licenties, handelscontracten, kranten, testamenten, boeken en speelkaarten te voorzien van een zegelbelasting. Het doel was de militaire aanwezigheid te financieren die nodig was om de koloniën te beschermen. De wet werd weinig toegepast en uiteindelijk op 18 maart 1766 ingetrokken; ze markeert een belangrijke stap op weg naar de Amerikaanse Revolutie.
• 1767: tijdens een reis naar Parijs tussen augustus en oktober wordt hij aan Lodewijk XV voorgesteld.
• 1769: gekozen tot voorzitter van de Amerikaanse Filosofische Vereniging. Nieuwe reis naar Frankrijk.
• 1775: hij neemt ontslag als vertegenwoordiger van de Britse koloniën.

Dit markeert het einde van zijn samenwerking met de Britten.

De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (of Amerikaanse Oorlog)

• 1775: begin van de vijandelijkheden tegen de Britten in april. Sinds 1763 verslechteren de betrekkingen tussen Engeland en zijn Amerikaanse koloniën geleidelijk in een context van belastinghervormingen.
• 1775 tot 1783: Onafhankelijkheidsoorlog (of Amerikaanse Revolutie).
• 1776: Benjamin Franklin leidt de Constitutionele Conventie van Philadelphia. Als lid van de Commissie van Vijf, samen met Thomas Jefferson, krijgt hij van het Tweede Continentale Congres de opdracht om de tekst van de Onafhankelijkheidsverklaring op te stellen. Hij is een van de ondertekenaars, samen met de vertegenwoordigers van de Dertien Koloniën.
• 1776 (4 juli – nationale feestdag): Onafhankelijkheidsverklaring. Het definitieve document, op perkament geschreven (en niet op hennep zoals vaak wordt beweerd), wordt op 4 juli goedgekeurd en ondertekend door 56 afgevaardigden in de Independence Hall in Philadelphia.
• 1776: Benjamin Franklin in Parijs. Hij keert in oktober terug naar Frankrijk als niet-officiële ambassadeur (vertegenwoordiger) van de Verenigde Staten in Frankrijk.
• 13 juni 1777: De markies de La Fayette sluit zich, overtuigd door de Amerikaanse zaak, aan bij het Amerikaanse leger.
• 17 oktober 1777: Engelse nederlaag in Saratoga.
Frankrijk treedt in oorlog aan de zijde van de opstandelingen.
• 6 februari 1778: De Amerikaanse vertegenwoordigers ondertekenen in Parijs, in het Hôtel de Coislin, op de Place de la Concorde, het Alliantieverdrag en het Vriendschaps- en Handelsverdrag met Frankrijk. Een plaquette op het gebouw aan de hoek van de Place de la Concorde en de Rue Royale vermeldt:
  « In dit hotel ondertekenden Conrad-Alexandre Gérard namens Lodewijk XVI, koning van Frankrijk, Benjamin Franklin, Silas Deane, Arthur Lee namens de Verenigde Staten, op 6 februari 1778 de vrede-, handels- en alliantieverdragen waardoor Frankrijk, als eerste natie, de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten erkende. »

• 19 oktober 1781: Overgave van Cornwallis in Yorktown, wat het einde markeert van de militaire operaties op Amerikaanse bodem.
• 3 september 1783: Vrede van Parijs, waarbij de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten wordt erkend.
• 1789: George Washington wordt de eerste president van de Verenigde Staten, een functie die hij uitoefent tot 1797.

Benjamin Franklin: eerst een overtuigde Britse kolonist – tot 1775

Benjamin Franklin bekeerde zich pas in 1775 tot het idee van de Verenigde Staten van Amerika. Volgens de Amerikaanse historicus Gordon Wood was Franklin voordat hij ‘de eerste Amerikaan’ werd, in de eerste plaats de laatste kolonist. Het grootste deel van zijn leven zag hij zichzelf als Brits en als onderdaan van het Britse Rijk. Pas in 1775 heruitvond hij zich als Amerikaans activist.

In werkelijkheid stond hij voor 1775 volledig op één lijn met de Britten van zijn tijd. Vandaag zou men dat racisme noemen. Franklin zag Duitsers niet als blanken (met uitzondering van de Saksen, die hij als voorouders van de Britten beschouwde). Zweden, Russen, Italianen, Fransen of Spanjaarden werden in hetzelfde hokje gestopt. *"Het aantal mensen dat hier op aarde perfect blank is, is zeer gering"*, klaagde hij in een essay uit 1751. Tot 1775 liet Franklin zijn droom van een Amerika bevolkt door uitsluitend Britten nooit los. Pas in 1775, na veel aarzeling, heruitvond hij zich als Amerikaans activist.

Uiteindelijk koos hij partij voor de voorstanders van onafhankelijkheid, in tegenstelling tot zijn zoon William, die sinds 1762 gouverneur van New Jersey was. Hij kon het vrije bewustzijn van de Amerikanen niet verloochenen. Toch veroordeelde hij de Boston Tea Party als een *"gewelddadige daad van onrecht"*. Ondanks zijn persoonlijke en familiale moeilijke situatie sloot hij zich aan bij de onafhankelijkheidsbeweging.

In 1776 leidde hij de Constitutionele Conventie van Philadelphia. Als lid van de Vijfmanscommissie, samen met Thomas Jefferson, kreeg hij van het Tweede Continentale Congres de opdracht de tekst van de Onafhankelijkheidsverklaring op te stellen. Hij was een van de ondertekenaars, naast de vertegenwoordigers van de Dertien Koloniën.

De context van Benjamin Franklins aankomst in Parijs

In oktober 1776 vertrok Franklin naar Parijs om daar als informele ambassadeur van de Verenigde Staten in Frankrijk te fungeren, vergezeld door zijn vriend en diplomaat Silas Deane en de jonge diplomaat Arthur Lee. Hij was toen 70 jaar oud.

In december 1776, bij zijn aankomst in Parijs, waren de Amerikaanse koloniën verwikkeld in een onafhankelijkheidsoorlog tegen Engeland. Zijn missie bestond erin Frankrijk te overtuigen hen militaire en financiële steun te verlenen.

Hoewel Franklin al internationaal bekend was om zijn wetenschappelijke werk en uitvindingen, gold hij ook als een bescheiden man met een eenvoudige kledingstijl, wat hem de bewondering van de Fransen opleverde. Hij droeg zijn bril, zijn bontmuts van een Amerikaanse filosoof en zijn eenvoudige wandelstok. Zonder zwaard of gepoederde pruik maakte de republikeinse ambassadeur, gekleed in eenvoudige kleding, grote indruk. De geleerde, die Frans sprak met een accent, langzaam en zelfs met moeite, begon aan een van de meest succesvolle diplomatieke carrières.

De geleerde is altijd in hem aanwezig. Hij steekt de Atlantische Oceaan over aan boord van het schip Reprisal, ondanks de Britse oorlogsschepen. Door een thermometer in het water te dompelen, zoekt hij naar aanwijzingen voor een krachtige warme zeestroom die, volgens de overtuigingen van oude zeelieden, naar de Europese kusten leidt.

Diplomatieke rol en politieke successen

• Benjamin Franklin in Parijs, de onderhandelingen over Franse steun
  Met zijn collega’s Arthur Lee en Silas Deane slaagt Franklin erin de hulp van Frankrijk te verkrijgen, dat hierin een kans ziet om zijn rivaal Groot-Brittannië te verzwakken.
  Op 6 februari 1778 worden in het Hôtel particulier de Coislin, op de Place de la Concorde in Parijs, de eerste Verdragen van Alliantie en Vriendschap en Handel ondertekend tussen Frankrijk, vertegenwoordigd door Conrad Alexandre Gérard, en de Verenigde Staten, vertegenwoordigd door Benjamin Franklin, Silas Deane en Arthur Lee. Na 1778 keren Deane en Lee terug naar hun land, waardoor Benjamin Franklin als enige vertegenwoordiger van de Verenigde Staten in Frankrijk achterblijft.
  Dankzij deze verdragen erkent Frankrijk de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten en verbindt het zich ertoe militaire steun te verlenen en een eeuwige vrede tussen beide staten te waarborgen. Deze datum markeert de officiële toetreding van Frankrijk tot de oorlog tegen het Verenigd Koninkrijk, naast de Verenigde Staten.

• Financiële en militaire steun
  Dankzij zijn charme en diplomatieke talenten verkrijgt Franklin financieringen, wapens en de zending van Franse troepen van Lodewijk XVI, waarvan de cruciale hulp van de markies de La Fayette en vooral Rochambeau.
  Deze middelen waren beslissend voor de Amerikaanse overwinning in de slag bij Yorktown in 1781.

• Verdrag van Parijs (1783)
  Franklin speelt ook een sleutelrol in de onderhandelingen van het verdrag dat een einde maakt aan de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog.
  In 1783 ondertekent hij het Verdrag van Parijs in het Hôtel d’York, 56 rue Jacob, 75006 Parijs. Met dit verdrag erkent Engeland de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten, die ingaat op 12 mei 1784.
  Deze diplomatieke triomf maakt Franklin tot een van de meest gerespecteerde Amerikanen van zijn tijd.

Het Verdrag van Versailles van 1783, ook wel de Vrede van Versailles of Vrede van Parijs genoemd, is een verdrag dat op 3 september 1783 in Versailles werd ondertekend, tegelijkertijd met het verdrag dat diezelfde dag in Parijs werd ondertekend (Verdrag van Parijs) tussen Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.
Het Verdrag van Versailles bestaat uit drie bilaterale verdragen van definitieve vrede en vriendschap die door Groot-Brittannië werden ondertekend met achtereenvolgens een verdrag met Frankrijk om een einde te maken aan de Frans-Engelse oorlog, een tweede verdrag met Spanje om een einde te maken aan de Anglo-Spaanse oorlog, en ten slotte in 1784 een derde verdrag met de Verenigde Provincies om een einde te maken aan de vierde Engels-Nederlandse oorlog.

Sociabel leven en erkenning in de Parijse kringen enkele jaren voor de Franse Revolutie

Benjamin Franklin in Parijs was uiterst populair in deze pre-revolutionaire samenleving. Zijn eenvoudige levensstijl en scherpe geest werden zeer gewaardeerd door Franse filosofen en intellectuelen, die in hem een voorbeeld zagen van de Verlichting.

Bij zijn aankomst in Frankrijk koos hij ervoor om zich te vestigen in een groot herenhuis in Passy, bediend door tal van huispersoneel, en onderhield hij een innige vriendschap met enkele mooie vrouwen, zoals mevrouw Helvétius en mevrouw Brillon.
Zijn leven speelde zich zo af tussen geestige Franse woorden en wetenschappelijke rapporten, tussen wandelingen in het bos van de Muette en studies in zijn werkkamer met zijn secretarissen. Hij ontving zowel zijn buren als de meest vooraanstaande persoonlijkheden van het koninkrijk aan tafel. Van 1777 tot 1785 woonde hij in het Hôtel de Valentinois in Passy.

• Icoon van de Verlichting
  Franklin werd ontvangen in literaire en filosofische salons en kwam in contact met figuren als Voltaire, Turgot en dr. Guillotin (lang voordat hij de uitvinder van de guillotine werd). Zijn wetenschappelijke interesse en verlichte geest maakten hem tot een emblematische figuur van de Verlichting.

• De Parijse samenleving
  Franklin werd een modefiguur in de Parijse salons, waar zijn bontmuts en eenvoudige kleding contrasteerden met de gepoederde pruiken en weelderige kostuums van die tijd.
  Zijn charme en intelligentie fascineerden de aristocratie, en hij bezocht regelmatig invloedrijke salons zoals die van Madame Helvétius en Madame Brillon.

• Symbool van de Amerikaanse Republiek
  Franklin belichaamde een voorbeeld van nederigheid en republikeins idealisme dat de Fransen fascineerde. Hij werd bijna een icoon voor de Franse adel, die geïnteresseerd was in de idealen van vrijheid en democratie die hij vertegenwoordigde.

Wetenschappelijke bijdragen en uitvindingen

Benjamin Franklin zette in Parijs zijn wetenschappelijke werk voort. Hoewel hij vooral bekend werd door zijn experimenten met elektriciteit, interesseerde hij zich ook voor meteorologie, geneeskunde en luchtvaart.

• Wetenschappelijke observaties
  Hij bestudeerde de Golfstroom (gebaseerd op metingen tijdens zijn overtocht), en zijn onderzoek beïnvloedde de zeevaart.
  Hij was ook gefascineerd door de uitvinding van de heteluchtballon, aangemoedigd door de gebroeders Montgolfier, die in 1783 de eerste vlucht maakten.

• Wetenschappelijke contacten
  Franklin werd lid van de Franse Académie des sciences en onderhield banden met Europese wetenschappers, waarbij hij zijn observaties en hypotheses over diverse wetenschappelijke onderwerpen deelde.

De terugkeer van Benjamin Franklin naar de Verenigde Staten

In 1785 verlaat Franklin Frankrijk om terug te keren naar de Verenigde Staten, waar hij zijn politieke en intellectuele invloed blijft uitoefenen. Zijn missie in Frankrijk is een succes: hij verkrijgt cruciale steun voor de Amerikaanse zaak.
Zijn verblijf in Parijs laat een blijvende indruk achter. Hij versterkt niet alleen de diplomatieke banden tussen Frankrijk en de Verenigde Staten, maar introduceert ook republikeinse ideeën die enkele jaren later de Franse Revolutie zullen beïnvloeden.

Een ander gevolg van de succesvolle missie van Benjamin Franklin: de Franse Revolutie

Frankrijk heeft bijna twee miljoen livres direct uitgegeven aan zijn militaire expeditie ter ondersteuning van de Verenigde Staten, wat twaalf keer minder is dan de indirecte financiering via de twaalf miljoen livres die het aan de Amerikanen heeft geleend en de twaalf miljoen livres die het hen voor de oorlog heeft geschonken.

Na de oorlog schiet Frankrijk de Verenigde Staten zes miljoen livres voor om het land te helpen bij de wederopbouw. De historici Jean Tulard en Philippe Levillain schatten dat de kosten van de Franse steun aan de Amerikaanse onafhankelijkheid de « ondergang van Lodewijk XVI heeft versneld ».

In het eerste decennium na de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog daalden de Amerikaanse exporten per inwoner met bijna de helft, waardoor het terugbetalen van leningen die tijdens de oorlog waren aangegaan, moeilijker werd.
Dit verzwakte op zijn beurt de positie van Frankrijk als schuldeiser. Pierre Goubert schrijft dat in Frankrijk de Staten-Generaal in 1789 bijeenkwamen « omdat een totale bankroet onvermijdelijk leek; dit werd veroorzaakt door zowel de enorme uitgaven voor de Amerikaanse Oorlog als door het weigeren van de gehele aristocratie (maar ook van de bankiers) om serieus bij te dragen aan de financiële steun van de Franse staat ».

De terugbetaling van de Amerikaanse schuld tijdens de Franse Revolutie

Deze enorme Amerikaanse schuld werd geleidelijk afbetaald en/of herzien over meerdere jaren.

• De eerste terugbetaling van deze schuld begon pas in november 1790 – na het begin van de Franse Revolutie – en duurde tot december 1792, voor een oorspronkelijk bedrag van 29.717.689 frank. Over dit bedrag werden meer dan 23 miljoen frank aan rente gevorderd.

• In januari 1793 resteerde er nog 29.157.000 frank te betalen.

• Op 25 januari 1795 benoemde het Franse Revolutionaire Comité van Openbare Veiligheid James Swann & Co, een handelaar en Franse regeringscommissaris, om de inning en vereffening van deze schuld te superviseren. Het exacte saldo werd vastgesteld op 14.336.619 frank.

• Op 3 maart 1795 transformeerde het Amerikaanse Congres zijn staatsschuld in een binnenlandse lening die openstond tot december 1796, waardoor de federale overheid Frankrijk kon blijven terugbetalen.

• Het restantbedrag van 10.586.776 frank werd afgelost met Amerikaanse obligaties tegen 5,5 % rente, terwijl de overige 969.696 frank tegen 4,5 % werden onderhandeld door James Swann, in het hogere belang van Frankrijk. Deze schuld was hiermee definitief afgelost.

De stad Parijs eert Benjamin Franklin

De Benjamin-Franklinstraat ligt in het 16e arrondissement van Parijs. Het is een lange, slingerende straat met een steile helling richting de Seine, die eindigt op het Place du Costa Rica. De straat begint aan de Avenue Paul-Doumer, op 50 meter afstand van de Place du Trocadéro. De Franklinstraat, later Benjamin-Franklinstraat, draagt de naam van de politicus, diplomaat en een van de grondleggers van de Verenigde Staten, maar ook ter nagedachtenis aan zijn voormalige verblijf in Passy.

In 1777 werd hij ontvangen in het Hôtel de Valentinois, een prachtig pand aan de Seine dat toebehoorde aan Jacques-Donatien Le Ray de Chaumont, grootmeester van de wateren en bossen en een voorvechter van de Amerikaanse zaak. Het Hôtel de Valentinois, deels verwoest aan het begin van de twintigste eeuw, ligt tegenwoordig aan de rue Raynouard, op slechts een paar honderd meter van de rue Benjamin-Franklin. De restanten van het hotel dragen een gedenkplaat ter ere van de installatie van de eerste bliksemafleider van Parijs, ontworpen door de Amerikaanse geleerde.

De dood van de grote man in Philadelphia in 1790 leidde tot drie dagen nationale rouw in Frankrijk, uitgeroepen door de Grondwetgevende Vergadering die in 1789 was geïnstalleerd. In 1791 werd de rue Neuve hernoemd tot rue Franklin ter ere van de man die Frankrijk had geëerd met zijn aanwezigheid.

Aan het einde van de straat staat een prachtig bronzen standbeeld. De sokkel draagt votiefinscripties en twee bronzen reliëfs. Het beeld is een kopie van het werk dat John J. Boyle maakte en dat in Philadelphia staat. Het werd in 1906 geschonken door de Amerikaanse bankier John H. Haryes. De sokkel toont twee reliëfs van Frédéric Brou: het ene beeldt de ontvangst van Benjamin Franklin aan het Franse hof af, toen hij in 1778 aan koning Lodewijk XVI in Versailles werd voorgesteld, het andere toont de ondertekening van het Verdrag van Parijs in 1783.

Op de voorzijde van de sokkel prijkt een citaat van Mirabeau van 14 juni 1790, ter ere van Benjamin Franklin: « Deze geniale man die Amerika bevrijdde en stromen licht over Europa uitgoot, de wijze die twee werelden opeisen… »

In 1983 werd aan de voet van het standbeeld een plaquette aangebracht ter herdenking van het tweehonderdjarig bestaan van de Verdragen van Parijs en Versailles, die de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten van Amerika bezegelden. Geschonken aan de stad Parijs door de *Daughters of the American Revolution* draagt ze deze uitspraak van Benjamin Franklin: « Het mooiste werk: vrede sluiten. »