Ulica Różana w Dzielnicy Żydowskiej – miejsce, które warto zobaczyć

Ulica des Rosiers to stara ulica w centrum Paryża, która rozciąga się ze wschodu na zachód na zaledwie 303 metry, w dzielnicy Saint-Gervais, w południowej części Marais. Już w 1230 roku nosiła tę nazwę ze względu na róże, które rosły w pobliskich ogrodach, wzdłuż murów Filipa Augusta.

Uwaga: inna ulica des Rosiers istniała w dawnej gminie Montmartre, która jeszcze nie należała wówczas do Paryża. Obecnie nazywa się ona ulicą Chevrela-de-la-Barre. Silna historyczna obecność społeczności żydowskiej w paryskim Marais Od XIII wieku społeczność żydowska znalazła schronienie we Francji, a w Paryżu osiedliła się w Marais.

Jak wiadomo, Francja była pierwszym krajem w Europie, który uznał osoby wyznania mojżeszowego za pełnoprawnych obywateli, przyznając im pełne prawa obywatelskie.

Synagogi, szkoły religijne i sklepy z koszerną żywnością skupiły się, tworząc coś w rodzaju małego sztetla (wioski).

Później, falami, do Paryża przybywali uciekający przed pogromami i prześladowaniami Żydzi aszkenazyjscy – najpierw w 1881 roku, a następnie w latach 1900–1914, pochodzący z Rumunii, Austro-Węgier i Rosji. Ponownie osiedlili się oni w Marais. Społeczność aszkenazyjska, posługująca się językiem jidysz, była tu więc mocno reprezentowana, co tłumaczy charakterystyczny wizerunek Pletzlu w XX wieku. Ostatnie badania wskazują jednak, że społeczność sefardyjska również była obecna w tej okolicy. Obecna ulica Ferdinand-Duval, oddzielona od ulicy des Rosiers w XV wieku, nosiła kiedyś nazwę „ulicy Żydowskiej”. W 1900 roku, w czasie afery Dreyfusa, przemianowano ją na „ulicę Ferdinand-Duval”.
Pletzl, czyli „mały plac” po jidysz To typowa przestrzeń społeczności żydowskiej, żydowskiej dzielnicy Marais. Dokładne położenie tego „placu” w Marais pozostaje jednak niejasne. Według niektórych znajduje się on w okolicy stacji metra Saint-Paul. Inni uważają, że obejmuje on teren między ulicami Francs-Bourgeois i de Rivoli. Jeszcze inni sądzą, że Pletzl tworzy plac ograniczony czterema ulicami: z jednej strony między ulicami des Rosiers i du Roi de Sicile, a z drugiej między ulicami Pavée i Vieille-du-Temple. W jego obrębie znajdują się dwie ulice: rue des Écouffes i rue Ferdinand-Duval, dawniej zwana ulicą Żydowską. Nazwa rue des Écouffes nawiązuje do średniowiecznych lichwiarzy. To właśnie tę delimitację można znaleźć zaznaczoną na niektórych mapach.

Ulica des Rosiers i ewolucja dzielnicy Z biegiem lat Marais stało się dzielnicą zaniedbaną, w której szerzyły się ubóstwo i gruźlica. Po II wojnie światowej konieczne było wyburzenie całych bloków budynków.

Plan ratunkowy i rewitalizacji Marais, zainicjowany w 1962 roku przez ministra kultury André Malraux, uratował dzielnicę przed całkowitą zagładą. Na ulicy des Rosiers i w innych miejscach odrestaurowano stare kamienice, w których wcześniej mieszkały ubogie rodziny. Niedaleko dzielnicy żydowskiej rewitalizacja hôtel Salé w latach 70., a następnie otwarcie w nim w 1985 roku Muzeum Picassa, ożywiło całą okolicę. Zmiany następowały stopniowo od 1962 roku.

Społeczność LGBT, będąca pionierem, zaczęła osiedlać się w dzielnicy i remontować mieszkania. W dolnej części ulicy des Rosiers otwarto dwa gejowskie bary. Po getcie żydowskim pojawiło się „różowe getto” wraz z napływem społeczności LGBT. Jednak społeczność żydowska pozostała nienaruszona i bardzo żywotna.

W latach 90. zmieniła się struktura społeczna dzielnicy. Sklepy spożywcze, rybne i księgarnie zamknięto, ustępując miejsca modnym butikom z odzieżą gotową do noszenia.

«Zgentryfikowany», ta dzielnica straciła część swojego charakteru, ale wciąż przyciąga turystów z całego świata. Zachowała bowiem pamięć o kulturze jidysz dzięki ostatnim zachowanym starym szyldom. Chronione, one podtrzymują wspomnienie tej okolicy.

Nadal można znaleźć ulicę des Rosiers, gdzie degustuje się najlepsze tradycyjne dania, jak jabłeczne strudle (u cukiernika Finkelstajna), chały (plecione bułki na szabas u Murciano) czy nawet falafle (u L’As du falafel).  Falafle to wegetariańskie kanapki z smażonej purée z ciecierzycy.

Ulica des Rosiers pozostaje symbolem społeczności żydowskiej i liczy wiele sklepów, spożywczaków, księgarni oraz typowych restauracji. Od lat 80. XX wieku wzdłuż ulicy pojawiają się luksusowe butiki (odzież, perfumy, akcesoria), które stopniowo zmieniają jej wygląd.
Zabytkowe budynki i miejsca pamięci przy ulicy des Rosiers

Pod numerem 4 znajdował się słynny łaźnia turecka, hammam-sauna Saint-Paul, zbudowana w 1863 roku. Obecnie jest to sklep, którego zachowała się jedynie oryginalna fasada, nadal ozdobiona napisem „HAMMAM SAINT-PAUL - SAUNA - PISCINE”.
Pod numerem 4 bis mieści się prywatna szkoła zawodowa, École du Travail, założona przez Konsystorz Izraelski. Ta szkoła zapłaciła wysoką cenę za nazistowski barbarzyństwo – o tym świadczy tablica pamiątkowa.
Pod numerem 7 znajdowała się słynna restauracja prowadzona przez Jo Goldenberga, słynąca z tradycyjnej kuchni żydowskiej. Została zamknięta w 2006 roku.
Pod numerem 10 przejście prowadzi do ogrodu Rosiers – Joseph-Migneret, gdzie w niektórych miejscach wciąż można dostrzec pozostałości murów obronnych Filipa Augusta.
Pod numerem 16 budynek należy obecnie do OPAC, a na dziedzińcu można zobaczyć pozostałości pałacu miejskiego, wejście do klatki schodowej oraz maszkaron. Na fasadzie sąsiaduje z nim piekarnia, a dawny Café des Psaumes został przekształcony w „kawiarenkę społeczną” prowadzoną przez Oeuvre de Secours aux Enfants.
Pod numerem 17 znajduje się Synagoga przy ulicy Rosiers 17, jedna z dwóch synagog w tej ulicy, drugą zaś pod numerem 25.
Pod numerem 22 na początku XX wieku znajdowała się restauracja społeczna Au fourneau économique (przodek Restauracji Serca).
Pod numerem 23 mieści się pałac miejski z XVII wieku. W 1650 roku należał do pewnego Genlisa, a w 1750 roku do podpułkownika d’Estat. Na jej temat krąży zła legenda: mówiono, że swoją karierę zawdzięczał bardziej wpływowi żony, bardzo pięknej i bardzo pożądanej, którą rywale podsumowywali tak: „Gdy się idzie po mieczu, jest wolniej niż po pochwie”. Na pierwszym piętrze znajdowała się restauracja, a w 2017 roku otwarto tam ekskluzywną cukiernię.
Pod numerem 25 była niegdyś rzeźnia Émouna, dziś pralnia automatyczna, która zachowała oryginalne elementy kowalskie. Pod numerem 26 mieszkała Yvette Feuillet (25 stycznia 1920 – 6 lipca 1943), członkini ruchu oporu FFI w randze sierżanta, deportowana i zamordowana w Auschwitz, pośmiertnie odznaczona w „Orderze Wyzwolenia”. Pod numerem 27 znajduje się piekarnia oferująca od 1865 roku specjalności aszkenazyjskie. Pod numerem 34 mieszkał Louis Shapiro (28 marca 1913 – 30 kwietnia 1944), dowódca FTPF, rozstrzelany w Mont-Valérien. Tablica umieszczona nad drzwiami budynku upamiętnia jego postać. W 1925 roku nowoczesna rzeźnia, Maison Skoïknit, znajdowała się pod numerem 40. Od 2006 roku jest to sklep z odzieżą gotową.

Od 1979 roku, kiedy to otwarto restaurację, która twierdzi, że wprowadziła do Francji sprzedaż i spożywanie falafeli – wegańskich kanapek na bazie smażonej purée z ciecierzycy – ulica des Rosiers jest kojarzona z tą specjalnością: kilka restauracji rywalizuje o klientów.
Atak terrorystyczny na ulicy des Rosiers z 9 sierpnia 1982 roku

W 1982 roku terrorystyczny atak wymierzony był w restaurację Goldenberg przy ulicy des Rosiers pod numerem 7. Zginęło wówczas sześć osób, a dwadzieścia dwie zostały ranne. Przypisywany palestyńskiemu ruchowi terrorystycznemu Fatah-Rada Rewolucyjna Abu Nidala, ten masowy mord głęboko wstrząsnął Francją. Zamknięcie restauracji Goldenberg w 2007 roku stało się symboliczną datą w przemianach socjologicznych ulicy.

Aby umieścić tę ulicę w jej historycznym kontekście: Historia Żydów w Paryżu i miejsca pamięci o Zagładzie.