Ponad 900 lat historii, poświęcona artystom, kościół Saint-Pierre de Montmartre
Kościół Saint-Pierre de Montmartre to katolicki kościół parafialny położony w 18. dzielnicy Paryża, na szczycie wzgórza Montmartre, przy ulicy 2 rue du Mont-Cenis, na zachód od bazyliki Sacré-Cœur.
Jest on jednym z dwóch katolickich kościołów parafialnych wzgórza, obok kościoła Saint-Jean-de-Montmartre (u podnóża wzgórza). Od czasów Rewolucji Francuskiej stanowi on najstarszy kościół parafialny Paryża po kościele Saint-Germain-des-Prés. Wraz z bazyliką Sacré-Cœur tworzy on jeden z trzech katolickich miejsc kultu na tym niewielkim obszarze, jakim jest wzgórze Montmartre.
Początki kościoła Saint-Pierre de Montmartre
Budowę kościoła Saint-Pierre, jednego z najstarszych w Paryżu, rozpoczęto w 1133 roku, a ukończono w 1147. Został on poświęcony przez papieża Eugeniusza III, cystersa, w obecności świętego Bernarda z Clairvaux oraz Piotra Czcigodnego, opata z Cluny, a także króla Ludwika VII Młodego i jego matki, królowej Adelajdy Sabaudzkiej. Tyleż wysokich autorytetów kościelnych i królewskich.
Rok 2017 był 870. rocznicą jej poświęcenia… oraz opactwa królewskiego benedynek z Montmartre, którego jest jedynym pozostałym świadectwem. Przez ponad sześć wieków pełniła zarówno funkcję kościoła parafialnego, jak i klasztornego klasztoru benedynek z Montmartre.
Blask religijny wokół kościoła Saint-Pierre w Montmartre
Uważany przez lud, szlachtę i królów za tradycyjne miejsce pielgrzymek, entuzjazm związany z kultem Matki Bożej z Montmartre był tak wielki, że 15 sierpnia 1534 roku Ignacy Loyola i jego towarzysze najpierw powierzyli tam swój projekt życia religijnego, zanim udali się niżej, w kierunku kaplicy Martyrium.
Historia opactwa Notre-Dame de Montmartre zakończyła się nagle w 1794 roku. Podczas Rewolucji ostatnia opatka została zgilotynowana, a pozostałe zakonnice wygnane. Opactwo i oryginalna statua Matki Bożej zostały zniszczone. Kościół parafialny Saint-Pierre, zagrożony kilkukrotnie rozbiórką, cudem przetrwał.
Przetrwanie kościoła Saint-Pierre
W 1794 roku prezbiterium kościoła zostało uszkodzone przez budowę wieży Chappe nad nim. W efekcie wschodnie części kościoła nie zostały odrestaurowane do celów kultu przy jego ponownym otwarciu w 1803 roku.
W 1876 roku bazylika Sacré-Cœur na Montmartrze została wzniesiona na wschód od prezbiterium kościoła Saint-Pierre, częściowo na gruntach parafialnych: ulica kardynała Guiberta, która dzieli oba kościoły, jeszcze wówczas nie istniała. Cała uwaga skupiła się na nowej bazylice, a kościół Saint-Pierre niemal popadł w zapomnienie.
Po długich wahaniach zdecydowano o budowie nowego kościoła Saint-Jean-de-Montmartre, a prace rozpoczęto w 1894 roku. Ten kościół, położony przy ulicy des Abbesses, niedaleko dawnego opactwa u podnóża wzgórza, znajdował się w bliskim sąsiedztwie dawnego kościoła Saint-Pierre i oferował dużo przestrzeni. W 1890 roku prezbiterium Saint-Pierre groziło zawaleniem. W 1896 roku zamknięcie kościoła Saint-Pierre ze względów bezpieczeństwa uznano za ostateczne. Już od 1895 roku duchowieństwo samo zastanawiało się, czy utrzymanie kościoła Saint-Pierre ma jeszcze sens po ukończeniu budowy kościoła Saint-Jean.
Jednak decyzja o jej uratowaniu zapadła w ostatniej chwili, 12 października 1897 roku. Rada miejska ostatecznie postanowiła zachować kościół w całości. Architekt Louis Sauvageot otrzymał zlecenie opracowania projektu, który uzyskał akceptację Ministerstwa Sztuk Pięknych. Prace restauracyjne rozpoczęły się w 1900 roku i trwały pięć lat. Kościół Saint-Pierre przyjął wówczas swój obecny wygląd. Wpisany do rejestru zabytków 21 maja 1923 roku, jest dziś ważnym miejscem duchowości chrześcijańskiej w północnej części stolicy.
Malarz Gazi, kościelny z Saint-Pierre de Montmartre
Gazi, zwany Tatarem, prawdziwe nazwisko Gazi Ighan Ghirei, urodził się w 1900 roku na Krymie, a zmarł w Paryżu 18 listopada 1975 roku. Był malarzem i poetą związanym z Montmartrem. Gazi to przezwisko oznaczające „zwycięzca”, które obrał sobie sam, choć nie brał udziału w żadnej bitwie.
Około 1934 roku Gazi poznał Suzanne Valadon, matkę malarza Maurice’a Utrillo. Przyjaźń, która ich połączyła, skłoniła Suzanne do powrotu do malarstwa pod koniec życia, co dodatkowo zachęcali również Pablo Picasso i inni artyści. Od 1935 roku mieszkał z nią, którą uważał za swoją przybraną matkę, oraz z Maurice’em, swoim szwagrem.
W 1938 roku Gazi był kościelnym w kościele Saint-Pierre w Montmartre. Poruszony wspomnieniem z młodości Suzanne Valadon, podjął się restauracji kultu Matki Bożej z Montmartre.
Powrót kultu do kościoła Saint-Pierre w Montmartre po 147 latach przerwy
Po zapoznaniu się z historią Matki Bożej z Montmartre, Gazi złożył dokumentację do kurii paryskiej, w wyniku czego kardynał Suhard, arcybiskup Paryża, oficjalnie uznał – po 147 latach – powrót kultu Matki Bożej z Montmartre na cześć patronki artystów całego świata. Stało się to 20 listopada 1942 roku. Będąc inicjatorem Stowarzyszenia Artystów, założonego 23 grudnia 1945 roku, GAZI zapoczątkował także doroczny hołd artystów składany swojej patronce, począwszy od maja 1946 roku. Pozostał przy niej aż do swojej śmierci, w nocy z 1 listopada na 2 listopada 1975 roku. GAZI z Notre-Dame de Montmartre, jak sam się nazywał, spoczywa na wzgórzu Montmartre, niedaleko kościoła, na cmentarzu Saint-Vincent. Jego grób znajduje się w pobliżu grobu Maurice’a Utrillo.
Malarz ozdobił obecną statuę Matki Boskiej, dzieło anonimowego autora odnalezionego przypadkiem w kościele Saint-Pierre wśród gruzów podczas prac remontowych. GAZI namalował także jej wieczną wizję z oddaniem. Wierni mogli wreszcie podziwiać nowy wizerunek Matki Boskiej z Montmartre: „bardzo piękną i pełną wdzięku Madonnę, z rękami skrzyżowanymi na piersi”, jak opisał ją sam GAZI.
W 1946 roku GAZI nadał Matce Boskiej z Montmartre drugie imię o wymiarze uniwersalnym, głęboko zakorzenione w katolickiej doktrynie dotyczącej Maryi Panny i zatwierdzone przez kardynała Suharda: Notre-Dame de la Beauté.
Cmentarz Kalwarii (Cimetière du Calvaire) obok kościoła Saint-Pierre
Obok kościoła Saint-Pierre znajduje się cmentarz Kalwarii. Zamknięty w 1823 roku, ten najmniejszy i najstarszy cmentarz Paryża, obecnie wpisany na listę zabytków, otwierany jest jedynie 1 listopada.
Warto zaznaczyć, że Montmartre posiada trzy cmentarze: cmentarz Kalwarii, cmentarz Saint-Vincent (6 rue Lucien-Gaulard), otwarty w 1831 roku, gdzie spoczywają Gazi i Utrillo, oraz główny cmentarz (zwany także cmentarzem Północnym lub cmentarzem Montmartre przy 20 avenue Rachel), gdzie pochowani są liczni sławni artyści (zob. „Spacer…”).
Zabytkowe obiekty kościoła Saint-Pierre w Montmartre
W kościele Saint-Pierre znajduje się siedem elementów wyposażenia wpisanych na listę zabytków.
Wielki organ pochodzi z dawnego kościoła Notre-Dame-de-Lorette, zburzonego w 1840 roku, i został zainstalowany około 1840 roku na emporze z XVII wieku, zastępując wcześniejszy instrument.
Płyta nagrobna z wyrytym wizerunkiem królowej Adelajdy Sabaudzkiej, zmarłej w 1154 roku.
Płyta nagrobna z wyrytym wizerunkiem Antoinette Auger, dwudziestej dziewiątej opatki Montmartre, zmarłej w 1539 roku.
Płyta nagrobna Katarzyny de La Rochefoucauld-Cousages, czterdziestej drugiej i przedostatniej opatki Montmartre, zmarłej w 1760 roku.
Płyta nagrobna z wyrytym wizerunkiem Mahaut du Fresnoy, dziesiątej opatki Montmartre, zmarłej w 1280 roku.
Płyta nagrobna z wyrytym wizerunkiem Małgorzaty z Mincy, zakonnicy z opactwa, zmarłej w 1309 roku.
Chrzcielnica kamienna z piaskowca w kształcie kołyski, pochodząca z 1537 roku. Dekoracja przedstawia liście oraz herb podtrzymywany przez dwa aniołki.
Ostatnie dary dla kościoła Montmartre
Pan Desmaret, po śmierci swojej małżonki, ofiarował w latach 1952 i 1953 dwadzieścia siedem witraży wykonanych przez mistrza witrażu Maxa Ingranda.
W 1980 roku włoski rzeźbiarz Tommaso Gismondi podarował sześć płyt z brązu na trzy portale zachodniej fasady. Odlane w Rzymie zostały pobłogosławione przez papieża Jana Pawła II 26 marca 1980 roku przed przewiezieniem do Paryża. Całkowicie pokryte płaskorzeźbami przedstawiają sceny z życia świętego Dionizego, świętego Piotra oraz Matki Bożej – trzech patronów kościoła i parafii. Tego samego roku Gismondi przekazał także bramę na cmentarz Calvaire, również wykonaną z brązu, lecz o ażurowym i odmiennym stylu, ilustrującą Zmartwychwstanie Chrystusa.
W latach 1988–1989 kościół przeszedł gruntowną kampanię restauracyjną pod auspicjami miasta Paryża.
Współczesna prezbiterium nieczynnego kościoła klasztornego Saint-Martin-des-Champs, kościół Saint-Pierre de Montmartre jest drugą najstarszą parafialną świątynią Paryża, po kościele Saint-Germain-des-Prés, którego wieża, nawa i transept pochodzą z roku tysięcznego.