Muzeum Montmartre – życie artystów wzgórza w XIX wieku

Muzeum Montmartre – Ogrody Renoir to francuskie muzeum sztuki położone w Paryżu, w 18. dzielnicy. Mieści się w kompleksie budynków obejmującym Hôtel Demarne oraz Maison du Bel Air, otoczonym „Ogródkami Renoir”.

Uroczyste otwarcie miało miejsce w 1960 roku, lecz od 2011 roku przeszedł gruntowny remont i co roku prezentuje kilka wystaw czasowych.
Początki Muzeum Montmartre – Ogrody Renoir Początkowo, w 1960 roku, otwarto je pod nazwą „Muzeum Starego Montmartre”, a jego twórcą był Paul Yaki (1883–1964), członek stowarzyszenia Le Vieux Montmartre. Młodość spędził w tej okolicy, obserwując przemiany dzielnicy, i już wówczas troszczył się o zachowanie jej pamięci.

Muzeum ulokowano w jednym z najstarszych budynków wzgórza Montmartre, wzniesionym w XVII wieku: w Maison du Bel Air. Otoczona ogrodami posesja była w 1876 roku wynajmowana przez Auguste’a Renoira jako atelier (dwa pomieszczenia na poddaszu oraz dawna stajnia na pierwszym piętrze, służąca mu za magazyn płócien i sztalug), gdzie podczas pobytu powstały jego słynne dzieła, takie jak *Bal w Moulin de la Galette*, *Huśtawka* i *Ogród przy ulicy Cortot w Montmartre*.
W Maison du Bel Air tworzyli również liczni artyści, między innymi:

Suzanne Valadon Maurice Utrillo André Utter (malarz, mąż Suzanne Valadon) Émile Bernard przedstawiciele fowizmu Othon Friesz oraz Raoul Dufy Démétrios Galanis Francisque Poulbot Léon Bloy Pierre Reverdy

Rewitalizacja budynków Muzeum Montmartre
Dom Bel Air miał być dworkiem Rosimonda, w którym mieszkała Rose de Rosimond, aktorka współczesna Molierowi i odtwórczyni jego sztuk. Badania przeprowadzone przez GRAHAL (Grupę Badawczą Historii Sztuki, Architektury i Literatury) w czerwcu 2012 roku wykazały jednak, że nie było to prawdą.

„3 Ogrody Renoir” zostały zaprojektowane na nowo w 2012 roku na podstawie obrazów namalowanych przez Renoira podczas jego pobytu przy ulicy Cortot. Składają się z drzew owocowych (grusz i migdałowców), krzewów, bzów, róż oraz pnących hortensji. Z tych ogrodów roztacza się widok na Clos Montmartre oraz winnicę Montmartre. Ta ostatnia istniała już w średniowieczu, ale została ponownie zasadzona w 1933 roku. Trzy Ogrody Renoir otaczają muzeum Montmartre i górują nad winnicami. Ponadto, te tereny oferują wyjątkowy widok na rozległą równinę na północ od Paryża.

Ten szeroko zakrojony program rewitalizacji pozwolił również na powiększenie powierzchni wystawienniczych. Obejmuje on Hôtel Demarne – budynek wychodzący na ulicę Cortot – oraz pracownię Suzanne Valadon i Maurice’a Utrillo. 17 października 2014 roku muzeum mogło otworzyć trzy nowe przestrzenie: pracownię-mieszkanie Suzanne Valadon i Maurice’a Utrillo, Hôtel Demarne – piękną rezydencję z okresu Dyrektoriatu (przeznaczoną na wystawy czasowe) oraz Café Renoir.
Zwiedzanie Muzeum Montmartre i jego zbiorów
Trasa ukazuje historię Wzgórza, artystyczny rozkwit jego pracowni oraz atmosferę słynnych kabaretów. Hôtel Demarne, piękna rezydencja z okresu Dyrektoriatu, została całkowicie przebudowana, aby pomieścić wystawy czasowe oraz Café Renoir.

Stałe ekspozycje zapraszają do odkrycia historii Wzgórza Montmartre, artystycznego rozkwitu jego pracowni – od Bateau-Lavoir po pracownię Cortot – oraz klimatu jego sławnych kabaretów, od Lapin Agile po Moulin Rouge. Jedna z sal poświęcona jest French Cancan, inna – teatrowi cieni, tym marzycielskim dekoracjom, które przyniosły sławę kabaretowi Chat Noir. Artyści zaczęli się tam osiedlać od 1870 roku. W latach 80. XIX wieku w Montmartrze powstało wiele kawiarni i kabaretów. Można tam odnaleźć artystyczną bohemę, tak charakterystyczną dla XIX i XX wieku.

Muzeum posiada unikalną kolekcję obrazów, plakatów i rysunków autorstwa Toulouse’a-Lautreca, Modiglianiego, Kupki, Steinlena, Valadon, Utrillo, Pierre’a Dumonta oraz Charles’a Genty’ego. Znajdują się tam również ilustracje, fotografie i świadectwa podpisane przez artystów.

Wśród eksponowanych dzieł można wyróżnić między innymi:

„Chat Noir” Steinlena
plakat Bruanta w Mirlitonie
„Japońską kanapę” lub „Moulin Rouge” Henri’ego de Toulouse’a-Lautreca
„Pigalle” Maurice’a Utrillo
„Autoportret” Suzanne Valadon
„Parce Domine (Panie, przebacz)” Willeta
„Plac des Abbesses” Rolanda Dubuca
„Szyld Lapin Agile”
„Teatr cieni” Henriego Rivière’a

Zbiory należą do „Towarzystwa Historii i Archeologii 9. i 18. dzielnicy Paryża, Le Vieux Montmartre”, założonego w 1886 roku.
Pracownia-mieszkanie Suzanne Valadon
Muzeum Montmartre odtworzyło pracownię, w której mieszkała Suzanne Valadon wraz z Maurice’em Utrillo i André Utterem. Dzięki reorganizacji przy ulicy Cortot 12, duch tej niezwykłej trójki powrócił na swoje miejsce: piec został ponownie umieszczony, antresola pracowni odtworzona, a pokój Utrillo’ego odzyskał swoje boazerie i kratę okienną. Ponieważ wszystkie oryginalne elementy zniknęły, Hubert Le Gall odnalazł przedmioty prezentowane obecnie w pracowni-mieszkaniu. Aby jak najwierniej oddać realia epoki, opierał się na listach i pismach z tamtych czasów – prawdziwych świadectwach życia – oraz na historycznych fotografiach miejsca, analizowanych z najwyższą starannością.

Suzanne Valadon, urodzona 23 września 1865 roku, jest postacią samą w sobie – fascynującą historią. Córka nieślubna Madeleine Valadon, praczki, Marie-Clementine Valadon w 1880 roku zostaje akrobatką cyrkową, lecz upadek przedwcześnie kończy jej karierę. O jej silnej urodzie mówiono wiele, zwracając uwagę artystów. Zostaje ich modelką, obserwując ich podczas pozowania i przyswajając ich techniki. To właśnie w ten sposób poznaje malarza Puvisa de Chavannesa, dla którego pozowała. Była również modelką Auguste’a Renoira, który stał się jej kochankiem. Pozowała także Théophile’owi Alexandre’owi Steinlenowi, Jean-Jacquesowi Hennerowi oraz Federico Zandomeneghiemu. Od 1881 roku obracała się w środowisku artystycznym Montmartru, gdzie szybko zdobyła licznych wielbicieli, takich jak piosenkarz Maurice Boissy czy Miquel Utrillo y Molins – arystokrata hiszpański, literat, krytyk sztuki i malarz. W wieku 18 lat spodziewa się dziecka, Maurice’a Valadona, urodzonego 26 grudnia 1883 roku, którego ojcostwa nigdy nie potwierdziła. Kilka lat później, w 1891 roku, Miquel Utrillo y Molins go adoptuje; chłopiec zostanie również malarzem pod nazwiskiem Maurice Utrillo (jego grób znajduje się na cmentarzu Saint-Vincent w Montmartrze).

18 stycznia 1893 roku Erik Satie, kompozytor i pianista, zakochał się w malarce Suzanne Valadon. Mimo że po pierwszej wspólnej nocy oświadczył się jej bez powodzenia, Valadon wprowadziła się pod numer 6 przy ulicy Cortot, do pokoju sąsiadującego z tym, który Satie zajmował od 1890 roku. W szaleństwie miłości do swojej „Biqui” pisał płomienne zapiski o „całym jej jestestwie, jej pięknych oczach, delikatnych dłoniach i małych stopach”. Dla niej skomponował Tańce gotyckie, podczas gdy ona namalowała jego portret. Pięć miesięcy później, 20 czerwca, ich rozstanie „złamało go tak, że ogarnęło go lodowate samotnością, która wypełniła jego głowę pustką, a serce smutkiem”. Nie jest znana żadna inna poważna i oficjalnie uznana relacja miłosna. Jakby się karząc, skomponował Utrapienia – utwór zbudowany wokół krótkiej melodii.

Suzanne Valadon została następnie kochanką Paula Mousisa, maklera giełdowego i przyjaciela Erika Satiego, którego poślubiła 5 sierpnia 1896 roku. Para zamieszkała pod numerem 12 przy ulicy Cortot, u szczytu wzgórza Montmartre. Ich małżeństwo zakończyło się w 1909 roku (rozwiedli się 10 listopada 1910), w którym to ona wystawiła swoje prace na Salonie Jesiennym w Paryżu (była jego członkinią do 1933 roku).

Następnie poślubiła przyjaciela swojego syna, malarza André Uttera (1886–1948), który był od niej o trzy lata młodszy, Maurice’a Utrillo. To burzliwe małżeństwo trwało prawie trzydzieści lat. Zmarła 7 kwietnia 1938 roku, otoczona przyjaciółmi-malarzami André Derainem, Pablem Picassem, Georges’em Braque’em oraz Georges’em Karsem, który tego dnia namalował jej ostatni portret. André Utter zmarł w 1948 roku.

Dzieła Suzanne Valadon znajdują się w wielu muzeach, między innymi w Musée national d’Art moderne w Paryżu, w nowojorskim Metropolitan Museum of Art, w muzeum w Grenoble oraz w muzeum sztuk pięknych w Lyonie.