Hôtel des Invalides w Paryżu: szpital, katedra, panteon wojskowy, muzea

Hôtel des Invalides w Paryżu: wielofunkcyjny zabytek w sercu stolicy
Hôtel des Invalides w Paryżu to zespół rozległych budynków, których złożoność wymagała „podzielenia” na tematy, aby ją wyjaśnić. Oto klucze, które pomogą ci się w nim odnaleźć:

Wejście od strony Esplanady Inwalidów prowadzi do Dworu Honorowego, a na jego końcu do katedry św. Ludwika.
Od samego początku północny Dwór Honorowy hotelu był przedłużony poza swoje granice szeroką, publiczną esplanadą sięgającą aż do Sekwany. Dziś znajdują się tu ambasady Austrii i Finlandii, dworzec Invalides oraz Pałac Ministra Spraw Zagranicznych.

Hôtel des Invalides ma za zadanie przechowywać symbole i trofea Francji. Wzdłuż fosy, naprzeciwko esplanady, wystawione są zdobyczne działa jako trofea. Do początku XX wieku oddawały one salwy honorowe podczas wielkich uroczystości publicznych.

Wokół Dworu Honorowego rozmieszczone są muzea: broń i zbroje dawne, Sala Ludwika XIV i Napoleona, obie wojny światowe, Sala Niezwykłych Gabinetów, Historial Charles’a de Gaulle’a, Muzeum Orderu Wyzwolenia oraz Muzeum Planów-Reliefów.

Wejście od strony placu Vauban prowadzi bezpośrednio do kościoła Inwalidów, gdzie spoczywa grób Napoleona. Pierwotnie było to główne wejście do Hôtel des Invalides, którym król wjeżdżał z Wersalu w uroczystej procesji, aby dotrzeć bezpośrednio do kościoła Inwalidów. Dlatego też wytyczono szerokie, obsadzone drzewami aleje, rozchodzące się na południe w stronę otwartej okolicy.

Uwaga: bilet łączony uprawnia do zwiedzania całego kompleksu.

Ludwik XIV, twórca Hôtel des Invalides w Paryżu

Król Ludwik XIV, podobnie jak jego poprzednicy Henryk II, Henryk III i Henryk IV, pragnął zapewnić pomoc i schronienie inwalidom ze swoich armii. Tak stanowił królewski edykt z 12 marca 1670 roku: aby „ci, którzy oddali swoje życie i przelali krew w obronie monarchii (...) mogli spędzić resztę swoich dni w spokoju”.

Mimo humanitarnego gestu, Ludwik XIV kierował się również celami politycznymi. Większość inwalidów, głównie weteranów wojny trzydziestoletniej, żyła w nędzy, włócząc się po moście Pont Neuf i często uczestnicząc w bójkach, co budziło skargi mieszkańców.

Ponadto, coraz bardziej otwarcie dążąc do podbojów, Ludwik XIV musiał przywrócić armii dobre imię w oczach społeczeństwa, a także poprawić własny wizerunek wśród żołnierzy.

Życie w Hôtel des Invalides za czasów Ludwika XIV
Żołnierze inwalidzi mogli zostać przyjęci do Inwalidów dopiero po dziesięciu latach służby w armii, a od 1710 roku okres ten wydłużono do dwudziestu. Obowiązek weryfikacji wniosków spoczywał na gubernatorze hotelu, gdyż placówka pełniła zarówno funkcję religijną, jak i wojskową. Z tego powodu w czasach Ludwika XIV odmawiano przyjęcia protestantom, marynarzom oraz chorym na gruźlicę. Był to więc instytucja religijna – poprzez wykluczenie protestantów – ale także wojskowa, gdyż każdy żołnierz po przybyciu przechodził czterdziestodniowe szkolenie prowadzone przez księży.

Codzienne życie było przyjemne: pensjonariusze mogli swobodnie poruszać się po budynku i korzystać z ośmiu refektarzy, z których dwa były przeznaczone dla „paliących”. Choć kobiety były zakazane na terenie hotelu, żołnierze mający rodzinę mogli spędzać poza nim dwie noce w tygodniu na przepustce.

Między 1676 a 1690 roku w tym zakładzie przebywało 6 000 inwalidów, którzy byli hojnie żywieni, cieszyli się dobrą higieną oraz luksusową opieką medyczną. Infirmeria dysponowała wówczas 300 indywidualnymi łóżkami za czasów Ludwika XIV – prawdziwy luksus na owe czasy. Mimo to inwalidzi nadal pracowali na rzecz państwa. Najsprawniejsi pełnili służbę wartowniczą (między innymi w miastach takich jak Dieppe, Lisieux, Honfleur, Saint-Malo…), podczas gdy pozostali pozostawali w Paryżu, wytwarzając mundury, pończochy, buty, a nawet gobeliny w manufakturach ulokowanych w Hôtel des Invalides. Jedną z tych manufaktur, stanowiącą dumę całego zakładu, była pracownia kaligrafii i iluminatorstwa, która wykonywała nawet zlecenia dla Wersalu.

Surowa dyscyplina panowała w Inwalidach za czasów Ludwika XIV. Żaden spóźnialski nie był wpuszczany, gdy wieczorem brzmiała wojskowa werbel, a donosiciele byli nagradzani za donoszenie na nieobyczajne zachowania inwalidów. W przypadku przewinienia groziło pozbawienie wina, areszt, więzienie, wydalenie lub „koń” (żołnierz siadał na drewnianym koniu w dziedzińcu hotelu, poddawany szyderstwom towarzyszy).

Długa budowa Hôtel des Invalides w Paryżu

Z tych powodów budowa Hôtel des Invalides w Paryżu rozpoczęła się na mocy królewskiego dekretu z 24 maja 1670 roku. Ten kompleks, pełniący funkcję szpitala, przytułku, koszar i klasztoru, był zwolniony z podatków i zarządzany przez gubernatora. Znajdował się na równinie Grenelle, na wsi, w ówczesnej dzielnicy Gros-Caillou – wówczas przedmieściach Paryża (czyli poza granicami miasta). Kompleks obejmował także dwie świątynie:

Kaplica wyłącznie dla użytku rodziny królewskiej, zwana Kopułą Inwalidów lub Kościołem pod Kopułą, która odpowiada prezbiterium, pod kopułą, obecnie nieużytkowanej, gdzie spoczywa Napoleon. Powyżej wznosi się kopuła zwieńczona latarnią, sięgająca 107 metrów wysokości. Budowę tej kopuły ukończono w 1706 roku, czyli 27 lat po położeniu kamienia węgielnego.
Kościół, siedziba parafii diecezji paryskiej do 1791 roku, obecna Katedra Wojskowa, nadal w stanie użytkowym, został udostępniony żołnierzom już w 1679 roku. W rzeczywistości jest to nawa stanowiąca „kościół żołnierzy” i „przylegająca” do Kopuły. Obie budowle są sąsiadujące i bezpośrednio połączone, lecz oddzielone szklaną ścianą wzniesioną w 1873 roku.

Budowa Inwalidów

Pierwsi pensjonariusze zostali przyjęci podczas inauguracji hotelu w październiku 1674 roku przez samego Ludwika XIV.

Budowa budynków sakralnych trwała blisko trzydzieści lat i została ukończona dopiero 28 sierpnia 1706 roku. W międzyczasie Louvois zastąpił Colberta (przeciwnego wydatkom) na stanowisku ministra i tym samym czterokrotnie zwiększył sto tysięcy liwrów przeznaczonych na budowę kopuły. Jednak 29 stycznia 1699 roku Louvois niespodziewanie zmarł w Wersalu. Został pochowany w kościele klasztoru Kapucynów, przy wyjściu z placu Vendôme, nie doczekawszy ukończenia Hôtel des Invalides ani miejsca, w którym pragnął spocząć.

Hôtel des Invalides i Ludwik XIV

Hôtel des Invalides pozostanie dla monarchii „sprawą” Ludwika XIV. Ludwik XV nigdy tam nie bywał, a Ludwik XVI odwiedzał je jedynie rzadko, zawsze by złożyć hołd funkcjonowaniu tej instytucji. Innym wybitnym gościem okresu monarchii był car Piotr I Wielki, który odwiedził klasztor w kwietniu 1717 roku.

Oprócz kościoła, Hôtel des Invalides w Paryżu mieścił manufakturę (produkcję mundurów i drukarnie), przytułek („dom starców”) oraz szpital wojskowy. Początkowe warsztaty szybko porzucono, aby urządzić dodatkowe pomieszczenia.
Hôtel des Invalides w Paryżu a Rewolucja W poniedziałek 13 lipca 1789 roku, o zmierzchu, w Paryżu powstają barykady. Niepopularne reformy hrabiego de Saint-Germain, ministra wojny Ludwika XVI, dyskredytują gubernatora-rojalistę i jego sztab. Wśród samych inwalidów bliskość lóż masońskich oraz współżycie z żołnierzami francuskimi, którzy uciekli z ekspedycji La Fayette podczas wojny amerykańskiej, budzą sympatię do ruchu rewolucyjnego. Dwudziestu inwalidów, których zadaniem było zdejmowanie bagnetów z karabinów, aby je unieruchomić, „dezerteruje” i prawdopodobnie udziela wsparcia działaniom rewolucyjnym. W 1791 roku Zgromadzenie Konstytucyjne waha się, czy zamknąć Inwalidów, by ostatecznie odstąpić od tej decyzji.
Powołanie inwalidów do wojska Mimo to, wraz z wypowiedzeniem wojny Austrii 20 kwietnia 1792 roku, rząd rewolucyjny nie waha się już sięgać po byłych żołnierzy. Do Inwalidów trafiają trofea wroga, a na czele instytucji stają w końcu zdecydowani mężczyźni. Z czasem ta instytucja odzyskuje swoją pozycję.

Ale to jednak imię, które zjednoczy mieszkańców: ranni z kampanii włoskiej mówią już tylko o nim, o młodym generale Napoleonie Bonaparte.

Napoleon i Inwalidzi

Przemianowany na Hôtel national des Invalides, ten obiekt grozi likwidacją, lecz młody generał nigdy nie zaprzestał utrzymywania bliskich więzi z Inwalidami. Dla niego chodzi przede wszystkim o legitymizację, o zdobycie serc żołnierzy. Tak oto 23 września 1800 roku, z okazji rocznicy powstania Republiki, w Inwalidach odbywa się uroczystość pod przewodnictwem Pierwszego Konsula. Przemówienie wygłoszone tego dnia przez jego brata, Luciena Bonapartego, poruszy narodową strunę starych żołnierzy.
Gdy zaś Napoleon, na mocy senatus-consultum, 18 maja 1804 roku ogłasza Cesarstwo, stare rewolucjoniści zaczynają się niepokoić.
Napoleon przesuwa więc rocznicę zdobycia Bastylii z 14 na 15 lipca. 15 lipca 1804 roku, w niedzielę – dzień wolny – Napoleon organizuje w Inwalidach nową, wystawną uroczystość: pierwszą w historii ceremonię wręczenia medali Legii Honorowej zasłużonym oficerom.

Pierwsze rozdanie Legii Honorowej

Legia Honorowa to najwyższe francuskie odznaczenie, stworzone przez Napoleona i obowiązujące do dziś. Napoleon, który ma u stóp dwa baseny – jeden ze złotymi krzyżami dla wielkich oficerów, komandorów i oficerów, drugi ze srebrnymi dla kawalerów – rozpoczyna rozdawanie od przypinania samemu orderów na piersiach każdego z nich. Znajdują się wśród nich wybitni żołnierze, Kellermann, Oudinot, Suchet, Marmont… ale także kardynałowie, jak Belloy czy Fesch, uczeni, jak Monge, założyciel Politechniki, chemik Berthollet, astronomowie Lalande, Cassini czy Méchain, chirurg Pelletan, aptekarz Parmentier, były pracownik Inwalidów, a także liczni malarze, muzycy, botanicy, kucharze… Do każdego zwraca się z kilkoma słowami, wspominając ich rany, prace, wspólne wspomnienia… Po ceremonii *Te Deum* Pierre’a Desvignesa rozbrzmiewa w chórze kaplicy Cesarskiej, podczas gdy Napoleon opuszcza miejsce w towarzystwie wielkiego mistrza ceremonii, pana de Ségur, oraz wielkiego ceremoniarza Talleyranda.
17 maja 1807 roku Cesarz z wielką pompą składa tam miecz króla Prus Fryderyka II, zdobyty po zwycięstwie 25 października 1806 roku w bitwie pod Jeną.

Napoleon odwiedzał kilkakrotnie Hôtel des Invalides w Paryżu, aby wysłuchać skarg swoich byłych towarzyszy broni. 25 marca 1811 roku przyznał instytucji dotację w wysokości sześciu milionów ówczesnych franków. Dla Inwalidów to okres Cesarstwa Francuskiego był prawdziwym złotym wiekiem.

Powrót prochów Napoleona I

Victor Hugo i Alexandre Dumas domagali się sprowadzenia jego szczątków z Wyspy Świętej Heleny po jego śmierci, 5 maja 1821 roku. Ostatecznie to polityk Adolphe Thiers, podczas posiedzenia Zgromadzenia, zdołał doprowadzić do zwycięstwa tej sprawy za panowania Ludwika Filipa, 1 maja 1840 roku, w dniu święta św. Filipa.

Miejsce pochówku było już wybrane: Inwalidzi, wyznaczeni przez samego Napoleona.

Książę Joinville (syn króla Ludwika Filipa) otrzymał zadanie przewiezienia na pokładzie statku La Belle Poule, który zawinął do Cherbourga 30 listopada. Szczątki Napoleona zostały przetransportowane przez ten statek normandzki do Rouen, a następnie przez La Dorade, który popłynął w górę Sekwany aż do Courbevoie, niedaleko Paryża (Pomnik), gdzie zostały zakotwiczone 14 grudnia 1840 roku. Doczesne szczątki Cesarza zostały tymczasowo złożone w kaplicy św. Hieronima w Kopule, oczekując na ukończenie grobowca przez architekta Louisa Viscontiego. Ten ostatni ukończony został… dopiero dwadzieścia lat później. Napoleon spoczął ostatecznie 2 kwietnia 1861 roku.

Szpital wojskowy Inwalidów

W 1896 roku w hotelu pozostało jedynie około czterdziestu inwalidów. W 1918 roku szpital przyjął nową falę rannych po I wojnie światowej. W 1940 roku pensjonariusze zostali ewakuowani do Orne, by ostatecznie powrócić w czerwcu 1941 roku. W 1942 roku w podziemiach Kopuły powstała siatka ruchu oporu, która umożliwiła ucieczkę alianckim pilotom.

Po II wojnie światowej szpital przyjmował licznych rannych, a także uczestników wojen w Indochinach i Algierii, a także podczas operacji zagranicznych (OPEX) lub ofiar wypadków w służbie Francji.

Hotel Inwalidów mieści dziś około stu ciężko rannych weteranów francuskich sił zbrojnych. Instytucją odpowiedzialną za tę misję jest Krajowy Instytut Inwalidów.

Ponadto szpital prowadzi działalność szpitalną, dysponując 13 miejscami w dziennym oddziale szpitalnym. Jest on otwarty dla wszystkich (a nie tylko dla wojskowych), podobnie jak wszystkie wojskowe szpitale we Francji.
Muzea Hôtel des Invalides i Dziedziniec Honorowy
Budynek otaczający Dziedziniec Honorowy mieści obecnie Muzeum Armii.

Dopiero od 1871 roku, za czasów Trzeciej Republiki, pałac wyposażono w muzeum artylerii w 1872 roku, a następnie w 1896 roku w muzeum historyczne Armii, które połączono w jedno Muzeum Armii w 1905 roku. Dziś można tam zobaczyć stałe kolekcje oraz czasowe wystawy dokumentalne i artystyczne:

Muzeum Samolotów w 3D,
Broń i zbroje dawne,
Broń i zbroje dawne,
Sala Ludwika XIV i Napoleona,
Obie wojny światowe,
Sala Gabinetów niezwykłych,
Historial Charles’a de Gaulle’a,
Muzeum Orderu Wyzwolenia.

Kolekcje te są dostępne online za pośrednictwem bazy danych muzeów.

Hôtel des Invalides pozostaje także paryską wizytówką francuskiej armii, a Dziedziniec Honorowy Inwalidów stanowi wyjątkową scenerię dla licznych uroczystości wojskowych.

Wyjątkowo, w sobotę 13 września 2008 roku papież Benedykt XVI odprawił mszę na dziedzińcu Inwalidów przed 260 000 osobami, w ramach swojej podróży apostolskiej do Francji.

Funkcje administracyjne związane z Armią oraz Bezpieczeństwem Narodowym

W Hôtel des Invalides mieści się również Sekretariat Generalny Obrony i Bezpieczeństwa Narodowego oraz biuro gubernatora wojskowego Paryża.