Duc de La Rochefoucauld-Liancourt, założyciel Arts-et-Métiers, szkoły inżynierskiej

Książę de Rochefoucauld-Liancourt (François Alexandre Frédéric de) zmarł 27 marca 1827 roku w Paryżu, przy ulicy Royale 9 (8. dzielnica, niedaleko placu Zgody). Na budynku umieszczono tablicę pamiątkową. Urodził się 11 stycznia 1747 roku w zamku La Roche-Guyon, w departamencie Oise.

Śmierć księcia de Rochefoucauld-Liancourt: żałoba uznana przez lud

Do 23 marca 1827 roku (dwa miesiące po jego 80. urodzinach) był jeszcze bardzo aktywny, lecz nagle ogarnęło go wielkie zmęczenie. Zmarł w swoim paryskim domu przy ulicy Royale 9 w popołudniowych godzinach we wtorek 27 marca. Do samego końca odmawiał wszelkich obrzędów religijnych, w które nie wierzył. « Zgadzam się z ich duchem, ale nie z formą. » Był bliższy protestantom, wśród których miał wielu przyjaciół.

Pogrzeb odbył się w kościele Notre-Dame-de-l’Assomption, zaledwie kilkaset metrów dalej, przy ulicy Saint-Honoré. Przemarsz konduktu żałobnego aż do bramy Clichy, w drodze do Liancourt (60 km na północ od Paryża), był szczególnie wzruszający. Tłum liczący ponad 50 tysięcy osób odpowiedział na apel opublikowany dzień wcześniej w gazecie *Le Constitutionnel*: « Wszyscy dobrzy obywatele, wszyscy majstrowie i szefowie warsztatów, wszyscy artyści, wszyscy robotnicy winni swemu krajowi towarzyszyć do miejsca spoczynku szczątkom jednego z naszych wielkich obywateli. »

Dramatyczny pogrzeb dla Parów Francji

Oddając hołd księciu de Rochefoucauld-Liancourt, ludność manifestowała jednocześnie swoją wrogość wobec ultrakrólewskiej władzy oraz niepopularnego króla Karola X (który został obalony trzy lata później, w sierpniu 1830 roku). Uczniowie szkół sztuk i rzemiosła w Châlons-sur-Marne i Angers, którzy czcili swojego inspektora, dobroczyńcę i założyciela ich placówki, chcieli oddać mu ostatnią posługę, niosąc trumnę. Jednakże zamieszanie było tak duże, a tłum tak gęsty, że policja uznała to za demonstrację polityczną i zaatakowała noszących wzdłuż ulicy Saint-Honoré. Ta konfrontacja i starcia ze studentami spowodowały upadek trumny, poważnie ją uszkadzając. Tak więc, podobnie jak za życia, nawet śmierć stała się dla niego polem bitwy.

Pogrzebowa procesja do Liancourt, posiadłości księcia de Rochefoucauld-Liancourt

Konwój dotarł do Liancourt wieczorem, a całą noc stolarz musiał naprawiać szkody. Książę został pochowany 3 marca rano w miejscu, które sam wybrał w parku swej posiadłości, pod prostym nagrobkiem.

W 1831 roku król Ludwik Filip I zażądał, aby jego prochów dokonano transferu do Panteonu – co rodzina odrzuciła, szanując wolę księcia, by spocząć wśród ludu jego ukochanego Liancourt. Jego wnuk, który go podziwiał, kazał później wznieść niewielką kaplicę, na której frontonie wyryto dewizę jego przodka: „Szczęśliwy ten, który rozumie potrzeby ubogich”.

Majątek Liancourt został sprzedany w 1919 roku, ale dopiero w 1949 roku, trzydzieści lat później, szczątki księcia de La Rochefoucauld-Liancourt, na wniosek Inżynierów Szkoły Sztuk i Rzemiosł oraz gminy, za zgodą rodziny, złożono w grobie jego wnuka na cmentarzu wsi.

Fundacja Szkoły Sztuk i Rzemiosł w Liancourt (Oise)

Dziś część posiadłości Liancourt, w tym „Ferme de la Montagne”, została przejęta przez Fundację Sztuk i Rzemiosł, instytucję afiliowaną przy Stowarzyszeniu Inżynierów Sztuk i Rzemiosł. Historyczne centrum Sztuk i Rzemiosł w Liancourt (Oise) mieści się w „Ferme de la Montagne” w Liancourt, kolebce tej szkoły. Ten 2-hektarowy obszar, na którym znajdują się budynki z XVIII wieku o powierzchni 1300 m², obejmuje kilka działalności. Znajduje się tam muzeum, centrum archiwów oraz fundacja. Muzeum poświęcone jest historii rodziny La Rochefoucauld-Liancourt, Szkole Sztuk i Rzemiosł oraz jej ośrodkom, a także pracom uczniów i nauczycieli. Centrum archiwów gromadzi i przechowuje dokumenty historyczne, głównie pochodzące od absolwentów i samej szkoły. Misją fundacji jest propagowanie wśród młodzieży zainteresowania nauką i technologią.

Inżynierowie Sztuk i Rzemiosł (ENSAM)

Stowarzyszenie Inżynierów Sztuk i Rzemiosł liczy obecnie 34 000 żyjących członków (inżynierów Gadzarts). Ta wielka szkoła (ENSAM) wykształciła ponad 100 000 uczniów od momentu swojego powstania, co czyni ją jedną z wiodących szkół inżynierskich we Francji. Jej ambicją jest stanie się wiodącym ośrodkiem technologicznym we Francji, służącym gospodarce światowej. Od 2013 roku należy do Uniwersytetu Sorbonne Sztuki i Rzemiosła (HESAM).

Warto wiedzieć: Stowarzyszenie Inżynierów Arts et Métiers posiada również okazałą kamienicę przy 9 bis avenue d’Iéna (75016), w której mieści się siedziba organizacji. To jednak także adres niedrogiej restauracji gastronomicznej, dostępnej dla wszystkich, nie tylko członków. Należy ona do trasy „Restaurant Break” w naszym przewodniku autorskim między Pałacem Chaillot a Łukiem Triumfalnym.

Człowiek, który wszystko zapoczątkował: François Alexandre Frédéric, książę de La Rochefoucauld-Liancourt – jego przodkowie

Po matce wywodził się z rodu Louvois, natomiast przez ojca, Louisa François Armanda de Roye de La Rochefoucauld, księcia d’Estissac (1695–1783), spokrewniony był również z kanclerzem Séguierem (1588–1672) oraz z François de La Rochefoucauld (1613–1680), sławnym autorem „Maxim”.
Na początku obrał karierę wojskową: muszkieter (1763), pułkownik regimentu dragonów kawalerii La Rochefoucauld (1770), generał-major (1788).
W 1765 roku na mocy dekretu królewskiego został księciem Liancourt; później, w lipcu 1822 roku, odziedziczył tytuł księcia de La Rochefoucauld po swoim kuzynie, zamordowanym w 1792 roku w Gisors (Oise).

Przyjęty jak syn przez księcia de Choiseul, pozostał mu wierny nawet po jego upadku, odmawiając wizyt u pani Du Barry (faworyty Ludwika XV) i rzadko pokazując się w Wersalu, « gdzie – jak pisał jego syn – król Ludwik XV okazywał mu surową i niezadowoloną twarz ». Ponieważ nudził go Paryż, a Wersal jeszcze bardziej, zapałał sympatią do swoich ziem w Liancourt w Beauvaisis, które w XVII wieku, na mocy sukcesji, przeszły z rodu du Plessis de La Roche-Guyon do La Rochefoucauld-Liancourt.

Książę de Rochefoucauld-Liancourt i Encyklopedyści

Książę de Liancourt był oświeceniowym myślicielem XVIII wieku, podziwiającym Encyklopedystów – Diderota, d’Alemberta i Grimma. Podzielał poglądy fizjokratów, w szczególności ich założyciela, François Quesnaya (1694–1774). Twierdził jednak, że nigdy nie „uczęszczał” do loży masońskiej, mimo nalegań przyjaciół takich jak d’Alembert, Condorcet i baron d’Holbach.
Podobnie jak ojciec, Liancourt był arystokratą anglomanem, zafascynowanym politycznymi i ekonomicznymi ideami płynącymi zza kanału La Manche. Po powrocie z pobytu w Anglii (1769) oraz spotkaniu z ekonomistą Arthurem Youngiem założył wzorcowe gospodarstwo na swoich ziemiach w Liancourt (Oise), zastępując ugory sztucznymi łąkami, wprowadzając uprawę ziemniaków i rzepy oraz sprowadzając wyselekcjonowaną hodowlę bydła. W latach 80. XVIII wieku dodał do tego kilka zakładów (fabrykę lin, przędzalnie bawełny i wełny, cegielnię-dachówkarnię).

Utworzenie Szkoły Rzemiosł i Przemysłu

Pragnąc dodać do tych innowacji element dobroczynności, w 1780 roku założył szkołę techniczną dla sierot i dzieci ubogich żołnierzy ze swojego pułku. Szkoła w Liancourt, zatwierdzona przez króla (i poparta przez marszałka de Ségura oraz hrabiego de Guiberta) w sierpniu 1786 roku, miała kształcić stu uczniów. Była pierwszą szkołą podstawową i techniczną we Francji, uznawaną za instytucję założycielską dzisiejszego Arts et Métiers (ENSAM).
W 1783 roku, po śmierci ojca – księcia de Liancourt, który był wielkim mistrzem garderoby królewskiej – został bliskim współpracownikiem Ludwika XVI.

Filantropiczna wizja księcia wyprzedzająca swoją epokę

Książę uważał, że arystokrata powinien uzasadniać przywileje wynikające z urodzenia, majątku i wykształcenia, służąc narodowi. Dlatego też był przemysłowcem, agronomem, dyrektorem szkoły, inspektorem szpitali i więzień, a także przewodniczącym komitetu ds. szczepień…
„W swoim przemówieniu inauguracyjnym z 19 grudnia 1821 roku oświadczył: « Trzeba przyczyniać się do szerzenia uczuć dobroczynności i wzajemnej życzliwości, tak korzystnych dla panowania pokoju na ziemi. » Wśród nagród przyznawanych przez towarzystwo znalazły się wielkie bitwy księcia de La Rochefoucauld-Liancourt: walka z niewolnictwem, zniesienie kary śmierci oraz zakaz hazardu i loterii.”

Książę de La Rochefoucauld-Liancourt i edukacja: fundament jego działalności

Edukacja stanowiła sedno jego koncepcji społeczeństwa. „Ten, kto umie czytać, pouczy innych. Każdy chciałby umieć czytać. To pragnienie, bezsilne u starców, byłoby pożyteczne dla dzieci i przyniosłoby korzyści.”

Edukacja była centralnym punktem jego trosk. W tym kontekście kluczowe było dla niego kształcenie „ludu” i kształtowanie kompetentnych rzemieślników, nie po to, by ich edukować, lecz by ich pouczać. Według księcia edukacja powinna być niemal wyłącznie „użyteczna”. Dwaj bracia Molard, François Emmanuel jako dyrektor Szkoły Rzemiosł w Beaupréau (przeniesionej w 1815 roku do Angers), oraz w mniejszym stopniu Claude Pierre jako administrator Konserwatorium Rzemiosł, ściśle współpracowali z księciem de La Rochefoucauld-Liancourt w tym zakresie.

Napoleon I i odniesienie do Szkoły w Liancourt

Pod Konsulatem Bonaparte kilkakrotnie odwiedzał Liancourt. W Compiègne również udał się do jednej z uczelni Prytanée français, zorganizowanej w celach wojskowych, ale gdzie nauczano klasycznych przedmiotów bez większego pożytku. Napoleon I nie lubił księcia, ale doceniał jego zalety. Na jego polecenie szkoła w Liancourt została przeniesiona i połączona z tą w Compiègne kilka dni po wizycie w Compiègne. „Le Moniteur” z 6 ventôse’a roku XI (25 lutego 1803) ogłosił, że już w następnym miesiącu nauczanie w Collège de Compiègne miało na celu kształcenie dobrych rzemieślników i majstrów; placówka została podporządkowana ministrowi spraw wewnętrznych, a następnie przyjęła nazwę École d’arts et métiers. Uczniowie z Liancourt zostali tam przeniesieni jako wzorowi. Trzy lata po tej transformacji, na prośbę ministra spraw wewnętrznych, La Rochefoucauld zgodził się przeprowadzić tam dochodzenie, a już podczas pierwszej wizyty, 4 lipca 1806 roku, został mianowany generalnym inspektorem.

Cesarz, choć doceniał jego zalety, nie zaliczał go do swoich bliskich. Po powrocie z wygnania La Rochefoucauld wznowił i rozwinął swoje przedsiębiorstwa przemysłowe w branży tekstylnej w Liancourt i postanowił nadać mu Krzyż Legii Honorowej jako przemysłowcowi.

Wzajemna edukacja, nowoczesne podejście

Książę był jednym z pierwszych, którzy zainteresowali się wprowadzeniem do Francji metody wzajemnego nauczania. W tym celu przetłumaczył dzieło Lancastera opublikowane w 1810 roku i kazał je wydrukować pod tytułem: Angielski system nauczania, czyli Kompletny zbiór udoskonaleń i wynalazków stosowanych w królewskich szkołach Anglii (in-8°, 1815). Podczas Stu Dni Carnot (Lazare – matematyk, fizyk) powołał go do Rady Przemysłu i Dobroczynności, której jednym z zadań było szerzenie powszechnego nauczania za pomocą nowej metody; a kiedy w tym samym czasie założono Towarzystwo do Spraw Nauczania Podstawowego, La Rochefoucauld-Liancourt był jednym z pierwszych wybranych do jego zarządu. Pomimo podeszłego wieku, aktywnie uczestniczył w upowszechnianiu szkół wzajemnego nauczania. W styczniu 1817 roku przedstawił Towarzystwu raport na temat szkoły wzajemnego nauczania założonej w Beaurepaire, niedaleko Pont-Saint-Maxence (Oise), przez baronową de Curnieu, która sama prowadziła tam zajęcia.

W Liancourt założył dwie szkoły wzajemnego nauczania, jedną dla chłopców, drugą dla dziewcząt, powierzone siostrom zakonnym.

Książę de La Rochefoucauld-Liancourt i walka z ospą prawdziwą we Francji

Edward Jenner, angielski lekarz wiejski, opracował w 1796 roku pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko ospie prawdziwej. Odkrył, że osoby, które przeszły krowiankę – łagodną chorobę bydła – były odporne na ospę. Po zaszczepieniu krowianki dziecku i następnie poddaniu go działaniu wirusa ospy, stwierdził, że dziecko nie zachorowało.

Po powrocie ze swoich podróży do Wielkiej Brytanii książę de La Rochefoucauld-Liancourt doskonale znał skuteczność krowianki przeciwko ospie. Stał się jednym z głównych propagatorów tej metody i przewodniczył Komitetowi ds. Krowianki.

Książę de La Rochefoucauld-Liancourt i religia

Wpływ protestantyzmu na jego moralność i podejście do edukacji był wyraźny. Książę obracał się w środowiskach protestanckich i utrzymywał kontakty z Genewą, gdzie rodzina La Rochefoucauld prowadziła salon (m.in. Saussure, Bonnet, Lesage, Tronchin), oraz z Bernem, dokąd jego małżonka przeniosła się na początku Rewolucji.

Podróże księcia prowadziły go wyłącznie do krajów protestanckich: Anglii, Stanów Zjednoczonych i Europy Północnej. Nigdy nie dotarł do Włoch ani Hiszpanii. Wśród protestantów, z którymi był tak blisko związany, warto wymienić choćby Delesserta, którego rodzina pochodziła z kantonu Vaud, jego stałego towarzysza podróży, obecnego zarówno w Komitecie ds. Krowianki, jak i w Kasie Oszczędnościowej.

Zasługą jego jest także pomoc udzielana Żydom: „Otrzymałem okólnik zapraszający przyjaciół przemysłu do wsparcia edukacji ubogich dzieci izraelskich w Nancy. Chętnie się do niego przyłączę”, co też uczynił, przekazując dwadzieścia franków. Dzieci izraelskie zostały przyjęte do Szkoły Rzemiosł i Sztuk Pięknych, dopóki La Rochefoucauld-Liancourt był jej inspektorem. W Liancourt zlikwidował podziały religijne, przynajmniej w kwestii edukacji.

Do samego końca życia odmawiał przyjęcia praktyk religijnych, w które nie wierzył: „Akceptuję ich ducha, ale nie formę”.

Książę i jego zaangażowania polityczne w okresie ancien régime’u

Nie bywał na dworze Ludwika XV, którego pogardzał za jego nieodpowiedzialność i rozrzutny tryb życia. Za panowania Ludwika XVI, po odziedziczeniu po ojcu stanowiska wielkiego mistrza garderoby królewskiej, stał się bliskim doradcą monarchy. Jednak niewielu spośród otoczenia władcy podzielało jego znajomość krajów anglojęzycznych i ich nowoczesności, ani też wiedzę o Encyklopedystach głoszącej potrzebę głębokich reform, których arystokracja dworska nie potrafiła pojąć. Pozostał więc dość odizolowany i rzadko obecny.

To jednak książę de Rochefoucauld-Liancourt, wówczas wielki mistrz garderoby, dotarł do Ludwika XVI w nocy z 14 na 15 lipca, aby obudzić go i poinformować o ruchach ludowych, które od 9 lipca wstrząsały Paryżem. Na pytanie króla: „Czy to bunt?” książę odpowiedział słowami, które przeszły do historii: „Nie, Wasza Wysokość, to rewolucja.”

Książę de Liancourt i Rewolucja

W 1789 roku był jeszcze tylko księciem de Liancourt. Dopiero po śmierci swojego kuzyna w 1792 roku został księciem de Rochefoucauld-Liancourt. Bronił zasad monarchii konstytucyjnej. Wybrany deputowanym szlachty na Stany Generalne, zwołane od 5 maja do 27 czerwca 1789 roku, reprezentował okręg Clermont-en-Beauvaisis, ale popierał Trzecie Stan.

18 lipca 1789 roku książę de Liancourt został wybrany przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego. Już wówczas opublikował lub przygotowywał do druku kilka prac dotyczących polityki finansowej i gospodarki społecznej.

Po zakończeniu kadencji opuścił politykę, by powrócić do służby w Pikardii, a następnie w Rouen jako generał porucznik.

Ucieczka króla do Varennes i koniec idei monarchii konstytucyjnej

Po nieudanym ucieczce z 20 na 21 czerwca 1791 roku – lepiej znanej jako „ucieczka do Varennes”. Kilka dni po „fatalnym powrocie” z Varennes, książę odważył się na posiedzeniu z 14 lipca 1791 roku, z mównicy, zdemaskować plany demagogów: „Odważmy się powiedzieć całą prawdę: król jest obrażany jedynie przez buntowników; to monarchię się atakuje. To tron chcą obalić.”

Po parlamentarnej kapitulacji, książę de La Rochefoucauld otrzymał dowództwo dywizji wojskowej w Normandii. Książę de Liancourt podjął się uspokojenia ludności.
Dowodził Rouen jako generał porucznik w momencie 10 sierpnia 1792 roku. Ten rewolucyjny dzień przypieczętował definitywny upadek monarchii konstytucyjnej. Na wieść o tych wydarzeniach, kazał złożyć przysięgę wierności królowi i Konstytucji wszystkim regularnym oddziałom wojskowym oraz milicjom pod swoim dowództwem.

Stanowisko polityczne księcia de Rochefoucauld-Liancourt: monarchia konstytucyjna

Reprezentując szlachtę w Zgromadzeniu Narodowym, lecz wspierając Trzecie Stan, jego stanowisko mogło wydawać się dwuznaczne wielu jego rówieśnikom. Mimo to, w rzeczywistości pragnął dla Francji monarchii konstytucyjnej, na wzór tej, którą obserwował w Anglii. Wydawał się zgadzać z Ludwikiem XVI w tej kwestii.

W lipcu 1792 roku książę de Rochefoucauld-Liancourt, za pośrednictwem swego ministra pana Bertranda de Molleville, zaoferował królowi cały swój majątek z wyjątkiem dożywotniej renty w wysokości 100 luidorów. Początkowo udzielono mu pożyczki w wysokości 190 000 liwrów, z obietnicą przekazania kolejnych 900 000 liwrów w ciągu następnych dwóch tygodni. Podczas tej okazji słowa księcia, przytoczone przez pana de Molleville, nie pozostawiają wątpliwości: „Mogliście, podobnie jak wielu innych, uważać mnie za demokratę, gdyż zasiadałem po lewej stronie; lecz król, który dzień po dniu znał moje uczucia, postępowanie i motywy, zawsze je aprobując, wie lepiej niż ktokolwiek inny, że nie byłem ani demokratą, ani arystokratą, lecz po prostu szczerym i lojalnym rojalistą…”

Wydarzenia z 10 sierpnia 1792 roku zmusiły go do rezygnacji ze stanowiska dowódcy Normandii 14 sierpnia 1792 roku. Natychmiast udał się na emigrację do Anglii, gdzie został przyjęty przez ekonomistę Arthura Younga, a następnie w 1794 roku do Stanów Zjednoczonych. Tam spotkał Talleyranda, Hamiltona oraz Thomasa Jeffersona, „ojca amerykańskiej Deklaracji Niepodległości”.

Książę Rochefoucauld-Liancourt na wygnaniu

Pozbawiony wkrótce praw i ścigany przez wrogów, uratował się jedynie dzięki odpłynięciu z Le Crotoy (zatoka Sommy) i ucieczce do Anglii, gdzie się osiedlił.

Jego kuzyn miał mniej szczęścia. Louis Alexandre de La Rochefoucauld został zamordowany 4 września 1791 roku w Gisors (został ukamienowany przez rewolucjonistów przed oczami matki i żony), a tytuł księcia de La Rochefoucauld przeszedł na jego pierwszego kuzyna, François Alexandre Frédéric de Liancourt, który przyjął nazwisko księcia de Rochefoucauld-Liancourt (oficjalnie zatwierdzone w 1822 roku).

Do 1794 roku mieszkał w niewielkim mieście Bury. To tam zaprzyjaźnił się ze słynnym Arthurem Youngiem¹. Podczas swojego wygnania, w czasie procesu króla, napisał do Barrère’a, przewodniczącego Konwentu, z prośbą o świadczenie na korzyść monarchy.
W 1794 roku opuścił Europę i przemierzył Stany Zjednoczone jako obserwator i filozof. Podróżował, studiował i opracował liczne traktaty ekonomiczne oraz techniczne.

Pogardzany przez hrabiego Prowansji na wygnaniu, przyszłego Ludwika XVIII, rzadko przebywał w otoczeniu innych wygnańców i w 1797 roku bezskutecznie ubiegał się o pozwolenie na powrót do Francji. Schroniwszy się wraz z synem w Altonie, niedaleko Hamburga, w lutym 1798 roku, czekał aż do końca 1799 roku (i po zamachu stanu Bonapartego 18 brumaire’a), by uzyskać zezwolenie na powrót do Francji, prawdopodobnie dzięki wstawiennictwu Talleyranda, którego poznał podczas wygnania w Filadelfii. Napisał wówczas:

« Ta decyzja kosztuje mnie ogromnie; wydaje mi się, że jest to przyzwolenie na to, co muszę nazwać niesprawiedliwością. Ale trawię się z żalu, przygniata mnie nieszczęście, i czuję, że muszę szybko albo odejść, albo ugiąć się pod ich ciężarem. »

Powrót księcia do Francji

Do Francji powrócił po 18 brumaire’u (listopad 1799 roku) i żył w odosobnieniu, poświęcając się wyłącznie działalności charytatywnej, aż do dnia, gdy został skreślony z listy emigrantów. Odzyskał wówczas posiadanie jedynie tej części swojego majątku, którą państwo zatrzymało jako dobro narodowe.

Ta rekonstrukcja obejmowała zamek w Liancourt, gdzie już w 1780 roku założył on rozległą szkołę, która przyjmowała 25 synów żołnierzy, zapewniając im utrzymanie i wykształcenie, aby stali się dobrymi rzemieślnikami lub wykształconymi podoficerami. Rząd płacił 7 sous dziennie za wyżywienie każdego ucznia; resztę pokrywał założyciel. Tak narodziła się słynna szkoła Arts et Métiers, która – po podwojeniu bogactwa i liczby mieszkańców wsi Liancourt – została kolejno przeniesiona do Compiègne i do Châlons-sur-Marne, zawsze pozostając pod kierownictwem księcia de Rochefoucauld-Liancourt, jako Generalny Inspektor Konserwatorium Narodowego Sztuk i Rzemiosł.
W 1800 roku jako pierwszy wprowadził do Francji szczepienie przeciwko ospie prawdziwej. Metoda, udoskonalona przez Anglika Edwarda Jennera, polegała na zaszczepieniu ludziom wirusa krowianki, łagodnego dla człowieka, który chronił ich przed ospą prawdziwą – chorobą często śmiertelną. W 1810 roku został odznaczony Legią Honorową przez cesarza.

Powrót Burbonów na tron

Ludwik XVIII nie przywrócił mu stanowiska Wielkiego Mistrza garderoby, ale 4 czerwca 1814 roku powołał go do Izby Parów, nadając tytuł księcia de La Rochefoucauld.
Pozostał przyjacielem monarchii, odrzucając jednak poglądy ultrasów.

Następnie pełnił kilka publicznych funkcji społecznych, działając na rzecz zniesienia handlu niewolnikami oraz zakazu hazardu i loterii. 15 listopada 1818 roku założył Kasę Oszczędności i Pomocy Społecznej w Paryżu, pierwszą kasę oszczędnościową we Francji.
W 1816 roku powołany w skład Rady Generalnej Zakładów Opieki, aktywnie uczestniczył w działalności Chrześcijańskiego Towarzystwa Moralnego.
Poza funkcjami inspektora generalnego oraz prezesa Rady ds. Doskonalenia Konserwatorium Sztuk i Rzemiosł był także członkiem Rady Generalnej Więziennictwa, Rady Generalnej Manufaktur, Rady Generalnej Rolnictwa, Rady Generalnej Zakładów Opieki w Paryżu oraz Rady Generalnej departamentu Oise. Wszystkie te stanowiska były nieodpłatne i wymagały stałego poświęcenia.
Ale Burbonowie (Ludwik XVIII, a następnie Karol X) nie byli przyjaciółmi księcia de La Rochefoucauld-Liancourt. Został odsunięty od wszystkich działalności na mocy królewskiego dekretu z 14 lipca 1823 roku, a w sierpniu przestał być przewodniczącym komitetu ds. szczepień, choć wszyscy wiedzieli « że to z zamku Liancourt rozprzestrzeniła się szczepionka po całej Francji, to odkrycie tak ważne, które tak bardzo przyczyniło się do powszechnego uznania, jakim cieszyła się od sześciu stuleci rodzina La Rochefoucauld; to także w tym zamku założono jedną z pierwszych i najlepiej zorganizowanych szkół wzajemnego nauczania ». Podczas gdy cieszył się ogromną popularnością, nagle zachorował 23 marca 1827 roku na „chorobę”, która 27 marca 1827 roku, w wieku 74 lat, odebrała mu życie przy ulicy Royale pod numerem 9.

Wypełnione po brzegi życie François Alexandre’a Frédérica de La Rochefoucauld-Liancourta

Uratowawszy chwilowo monarchię, przekonując króla, by nie sprzeciwiał się Rewolucji, książę de Liancourt został nagle postawiony w centrum sceny politycznej. Pełnił nawet krótko funkcję przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego.
Przez całe życie działał na rzecz wprowadzenia koncepcji „opieki publicznej”, rozwijając nowoczesną myśl, że „wszyscy Francuzi muszą być równi wobec zdrowia”.
W tym samym duchu François de La Rochefoucauld założył również szkołę Arts et Métiers, by pomagać najbardziej zasłużonym spośród ubogich. Brał także udział w utworzeniu Kasy Oszczędnościowej, zawsze z myślą o wspieraniu najbiedniejszych w ich rozwoju.
Wszystkie te aspekty czynią z księcia de La Rochefoucauld-Liancourta postać zdecydowanie nowoczesną. W 2023 roku poświęcono mu wystawę w zamku La Roche-Guyon (Oise), którego budynki wciąż należą do jego potomków.

Pisma i dokumenty księcia de La Rochefoucauld-Liancourta

La Rochefoucauld opracował liczne prace dotyczące agronomii, zniesienia kary śmierci, polityki, finansów i podatków, geografii oraz socjologii, a także raporty na temat żebractwa, stanu szpitali i więzień w królestwie, tworzenia warsztatów pracy dla ubogich oraz wielu innych tematów.
Opublikował również kilka broszur na temat kas oszczędnościowych i innych popularnych pism pod pseudonimem Ojciec Bonhomme.

Niniejszy artykuł opiera się w dużej mierze na sześciu artykułach opublikowanych w „Magazynie Rzemiosła i Sztuki” między majem 2018 a grudniem 2018/styczniem 2019, napisanych przez Michela Mignota, inżyniera i historyka Rzemiosła i Sztuki oraz Fundacji Liancourt Rzemiosła i Sztuki.