Rycerz-de-la-Barre ofiara nietolerancji religijnej i jej barbarzyństwa

Rycerz de La Barre został ścięty w wieku dwudziestu jeden lat, a jego ciało spalono na stosie. Dlaczego tak surowy wyrok? Rycerz de La Barre został skazany na śmierć przez sędziów sądu presidialnego w Abbeville za to, że nie zdjął kapelusza ani nie uklęknął na widok procesji, za śpiewanie piosenek straży oraz za posiadanie *Słownika filozoficznego* Woltera. Było to 1 lipca 1766 roku.
Wyrok za bezbożność i bluźnierstwo
Był to ostatni wyrok tego rodzaju wydany we Francji. Tym bardziej że od decyzji Ludwika XIV z 1666 roku bluźnierstwo nie mogło być karane śmiercią we Francji. Jak więc w epoce Oświecenia, kiedy nawet Kościół, zaniepokojony konsekwencjami takiego wyroku, zwrócił się z prośbą o łaskę do monarchy, mogło dojść do takiej „straszliwej przygody” (Grimm)?
Początki sprawy
Wszystko zaczęło się od zwykłego zbezczeszczenia krucyfiksu na moście Pont-Neuf w Abbeville, którego sprawca nigdy nie został zidentyfikowany. Z emocji ludowych wywołanych tym drobnym incydentem, który mógłby wygasnąć w ciągu kilku dni, narodziła się „ohydna sprawa” z Abbeville, podsycana przez ogólny kontekst polityczny, dramatyzację świętokradczego czynu przez biskupa Amiens, lokalne i paryskie rywalizacje osobiste oraz gorliwość miejscowego sędziego kryminalnego, Duvala de Soicourta – mieszczanina o stłumionych ambicjach.

Bez dowodów, lecz z uporem, mieszając fakty z domysłami, Duval de Soicourt rozdmuchał sprawę i wciągnął w nią grupę niepokornych młodych arystokratów, do której należał La Barre. Zajęcie *Słownika filozoficznego* Voltaire’a u niedouczonego kawalera przemieniło młodzieńcze wybryki w sprawę polityczną i pozbawiło możliwości obrony samego La Barre, osieroconego wychowanka krewnych, w tym Anny Małgorzaty Feydeau, opatki klasztoru Notre-Dame w Willencourt koło Abbeville.
Przebieg wydarzeń
Podejrzenia padły na kilku członków zamożnej młodzieży miejskiej, znanych z wybryków i prowokacji. Wśród nich był kawaler de La Barre. Notabli Abbeville pospiesznie ukryli swoich synów, a jeden z nich, Gaillard d’Étallonde, schronił się w Prusach. W Abbeville pozostali jedynie La Barre – słabo wspierany przez rodzinę – oraz piętnastoletni Moisnel.

Śledztwo policyjne i sądowe prowadził pan Duval de Soicourt, komisarz policji i burmistrz Abbeville. Zeznania dotyczyły głównie innych incydentów – na przykład nieuszanowania procesji – niż bezpośrednio oskarżane czyny; uznano je jednak za pełnoprawne dowody. Z kolei okaleczenie krucyfiksu nie zostało zaświadczone przez żadnego świadka naocznego.

Barre został aresztowany 1 października 1765 roku w opactwie Longvillers. On zaś zaprzeczał zarzutom, które mu stawiano. U niego znaleziono egzemplarz *Słownika filozoficznego* Woltera oraz trzy nieprzyzwoite książki, co jeszcze bardziej wzmogło podejrzenia oskarżycieli.
Proces i skazanie Kawalera de La Barre 28 lutego 1766 roku Kawaler de La Barre został skazany przez sąd presidialny w Abbeville za „bezbożność, bluźnierstwo, świętokradztwo ohydne i odrażające” na pokutę publiczną, wyrwanie języka, ścięcie i spalenie. Gaillard d’Étallonde został osądzony zaocznie i skazany na te same kary, dodatkowo z orzeczeniem o obcięciu ręki. Postanowiono, że przed egzekucją Barre podda się zwyczajowemu i nadzwyczajnemu śledztwu.

Aby wyrok sędziów z Abbeville mógł wejść w życie, musiał zostać potwierdzony przez Parlament Paryża. Kawaler został przeniesiony do więzienia Conciergerie i stanął przed Wielką Izbą Parlamentu Paryża. Nie był broniony przez adwokata. Spośród dwudziestu pięciu sędziów piętnastu potwierdziło wyrok z Abbeville 4 czerwca 1766 roku. Ze względu na młody wiek Moisnel został skazany jedynie na grzywnę.

Wiele osobistości zwróciło się do Ludwika XV z prośbą o ułaskawienie skazanego. Król jednak odmówił skorzystania z prawa łaski. Podobno kierował się następującym rozumowaniem: kilka lat wcześniej (styczeń 1757) parlament skazał Damiena, który usiłował zamordować króla za zdradę stanu. Proces ten odbył się wbrew woli Ludwika XV, co później mu zarzucono.
Egzekucja Kawalera de La Barre Kawaler de La Barre został poddany torturom w Abbeville 1 lipca 1766 roku. Tego samego ranka przeszedł zwykłe przesłuchanie i został umieszczony na koźle. Młody człowiek stracił przytomność, został ożywiony, a następnie oświadczył, że nie ma żadnych współspiskowców. Odwaga skazanego była tak wielka, że zrezygnowano z wymuszenia na nim zeznań. Kat ściął go jednym cięciem szpady. Jego ciało następnie wrzucono na stos, podobnie jak egzemplarz „Słownika filozoficznego” Woltera przybity do jego piersi. Miał dwadzieścia lat. Poruszenie wywołane tą egzekucją było tak duże, że innych oskarżonych nie ścigano.
Rehabilitacja Kawalera de La Barre De La Barre, przedstawiany jako bluźnierca, został zrehabilitowany dopiero podczas Rewolucji, w 1793 roku, po upadku monarchii prawa boskiego i zniesieniu zbrodni obrazy majestatu. Uznawany za ofiarę ciemnogrodu i samowoli, Kawaler de La Barre stał się stulecie później symbolem walki o laicyzm.
Dlaczego ulica i pomnik Kawalera de La Barre na Montmartre?
Ulica Kawalera de La Barre rozpoczyna się od nr 9 ulicy Ramey i kończy się przy nr 8 ulicy Mont-Cenis. W rzeczywistości jest ona częściowo także schodami.

Nazwę tę wybrali antyklerykałowie z czasów Trzeciej Republiki, kiedy budowano jeszcze Bazylikę Sacré-Cœur, pomimo interwencji Kościoła reprezentowanego przez biskupa z Amiens. Ulica „rue de La Barre” została oficjalnie ustanowiona po raz pierwszy dekretem z 10 listopada 1885 roku, a następnie przemianowana na „rue du Chevalier-de-La-Barre” dekretem z 24 czerwca 1907 roku.

Podczas Komuny Paryskiej egzekucje odbywały się na odcinku ulicy, który wówczas nosił nazwę „rue des Rosiers”. W książce *Zbrodnie Komuny* wspomina się o 18 marca 1871 roku, kiedy to strzelano do generałów wersalskich, Clauda Lecomte’a i Clémenta-Thomasa. Niedługo później, 28 maja 1871 roku, w tym samym miejscu rozstrzelano komunarda Eugène’a Varlina.

Na tej ulicy warto zwrócić uwagę na klasztor karmelitanek w Montmartre (nr 34), osiedle Sacré-Cœur (nr 40) oraz znajdującą się tam „ścieżkę gwiazd” wkomponowaną w nawierzchnię, która odtwarza konstelacje. Składa się z małych lamp, które zapalają się o zmierzchu. Pod numerem 61, w filmie z 1965 roku *Mata Hari, agent H 21*, Claude Rich zostaje aresztowany na tarasie kawiarni, która dziś nazywa się Au Petit Creux.

Pomnik Kawalera de La Barre znajduje się 50 metrów od placu przed Bazyliką Sacré-Cœur, na placu Nadara, między ulicami Azaïs i Saint-Éleuthère.

W 1897 roku w Paryżu masoni z Wielkiego Wschodu Francji uzyskali pozwolenie na postawienie pomnika kawalera de La Barre przed bazyliką Sacré-Cœur na Montmartrze. W 1926 roku został on przeniesiony na plac Nadara. 11 października 1941 roku, za rządów Vichy, pomnik został usunięty. 24 lutego 2001 roku Rada Paryża podjęła decyzję o wzniesieniu nowego pomnika kawalera de La Barre na placu Nadara. Autorem rzeźby jest Emmanuel Ball (rzeźbiarz) i Michel Jacucha (odlewnik). Na tablicy upamiętniającej wspomniano o wolności myśli młodego szlachcica wobec nietolerancji religijnej, której uosobieniem był zakon kapucynów, głoszący prawdziwe ubóstwo i braterstwo z ubogimi.

Dziś imię, pomnik abbeville’ski i paryski posąg tego „męczennika nietolerancji religijnej” stanowią punkty odniesienia dla wolnomyślicieli. Istnieją stowarzyszenia noszące imię kawalera de La Barre: w Paryżu i w Abbeville.