Historia Żydów w Paryżu jest nierozerwalnie związana z historią samego miasta. Ukształtowana przez wieki różnorodności, ich dziedzictwo stanowi jeden z najbardziej fascynujących rozdziałów paryskiej opowieści. Odkrywanie żydowskiej obecności w Paryżu odsłania historię odporności, tradycji i odrodzenia, która wciąż wzbogaca miasto. Niezależnie od tego, czy pasjonujesz się historią, gastronomią, architekturą czy kulturą, eksploracja żydowskiego Paryża oferuje wyjątkową i inspirującą perspektywę.
Krótki zarys historii Żydów w Paryżu i we Francji
Historia Żydów we Francji, a dokładniej na terenie odpowiadającym dzisiejszej Francji, sięga I wieku i trwa do dziś, co czyni ją jedną z najstarszych obecności żydowskich w Europie Zachodniej. Pojawili się w Galii wkrótce po jej podboju przez Rzym, osiedlili się tam za czasów Merowingów i przeżywali okres dobrobytu za rządów Karolingów.
Korzenie społeczności żydowskiej w Paryżu sięgają początku średniowiecza. Pierwsze ślady żydowskich osadników pochodzą z VI wieku, kiedy to przybywali głównie jako kupcy i uczeni. Na przestrzeni wieków społeczność ta doświadczała okresów rozkwitu oraz brutalnych prześladowań – wygnania, przymusowych konwersji i ograniczeń – jednak życie żydowskie nigdy całkowicie nie zanikło. Wręcz przeciwnie, dostosowywało się, wzbogacając się o nowe tradycje i odnawiając się wraz z każdą nową falą przybywających.
W XIX wieku Paryż stał się schronieniem dla żydowskich migrantów, zwłaszcza Aszkenazyjczyków uciekających przed zamieszkami w Europie Wschodniej oraz Sefardyjczyków przybywających z Afryki Północnej. Ludność żydowska miasta się zróżnicowała, życie społeczne zintensyfikowało się, a kultura żydowska stała się ważnym wątkiem tkanki paryskiej.
Okres średniowieczny: Żydzi i niepewna sytuacja polityczna
W średniowieczu Żydzi w Paryżu byli często zmuszeni do życia w określonych dzielnicach, takich jak niektóre części Île de la Cité. Mimo tych ograniczeń społeczność odegrała ważną rolę jako uczeni, rzemieślnicy i kupcy. Życie intelektualne Żydów rozkwitło w średniowiecznym Paryżu, ale ten okres był także naznaczony brutalnymi wydarzeniami – jak wygnanie Żydów z Francji w 1394 roku – które głęboko ukształtowały losy tej społeczności.
Wypędzenie i powrót za czasów Filipa Augusta: mroczny okres w historii Żydów
Pod koniec XII wieku król Filip August, pod wpływem chrześcijańskiej wrogości wobec Żydów oraz ich rosnącej roli gospodarczej, postanowił w 1182 roku ich wypędzić z domeny królewskiej, skonfiskować ich dobra oraz zniszczyć lub przekształcić ich synagogi. Ta polityka wypędzeń i grabieży, motywowana względami religijnymi i ekonomicznymi, zmusiła Żydów do ucieczki w sąsiednie regiony (Szwabię, Burgundię, Prowansję).
W 1198 roku Filip August sprowadził ich z powrotem z powodów gospodarczych: ich działalność pożyczkowa była uznawana za korzystną dla królestwa i pozwalała na ściąganie podatków. Stali się wówczas niewolnikami Korony, zależnymi wyłącznie od króla i pozbawionymi ochrony Kościoła.
Pomimo powrotu, Żydzi pozostali marginalizowani, mieszkając w dzielnicy Petit-Châtelet w Paryżu, gdzie znajdowały się synagogi, szkoły i cmentarze. Jednak od 1205 roku wrogość Kościoła się nasiliła – papież Innocenty III sprzeciwił się ich ochronie, a nawet chciał unieważnić długi zaciągnięte u nich, co król odmówił.
### Pod panowaniem Ludwika VIII i Świętego Ludwika – okres względnego spokoju w historii Żydów paryskichZa panowania Ludwika VIII (1223–1226) wzrosło wpływy Kościoła: zakazał on Żydom praktykowania lichwy i nakazał panom feudalnym zwrócić kapitał w ciągu trzech lat.
Święty Ludwik (Ludwik IX, 1226–1270), człowiek głęboko pobożny, kontynuował tę politykę, zwalczając lichwę i judaizm. Nakładał ograniczenia na działalność finansową Żydów: w 1230 roku zmusił kilku panów feudalnych do zakazu udzielania przez nich pożyczek żydowskich, choć zakaz z 1223 roku był słabo egzekwowany. W 1234 roku posunął się jeszcze dalej, anulując jedną trzecią długów należnych Żydom, zmuszając tych, którzy już je spłacili, do ponownego uiszczenia należności, oraz zakazując więzienia chrześcijan lub sprzedaży ich majątku w celu spłaty tych długów.
Te działania odzwierciedlają zaostrzenie ograniczeń o podłożu religijnym, przy jednoczesnym zachowaniu troski o interesy królewskie.
### Za panowaniem Filipa III Śmiałego (1270–1285) i historia Żydów paryskichZa rządów Filipa III Śmiałego (koniec XIII wieku) dyskryminacja wobec Żydów nasiliła się, czego przejawem były m.in. zarządzenia ograniczające ich obecność, jak w Paryżu w 1273 roku, gdzie pozostał tylko jeden cmentarz żydowski.
Na płaszczyźnie politycznej doszło do dwóch ważnych wydarzeń:
- W 1271 roku Żydzi z Tuluzy i Akwitanii przeszli pod władzę królewską w wyniku dziedziczenia ziem po Alfonsie z Poitiers.
- W 1274 roku Comtat Venaissin został przekazany papieżowi, zapewniając Żydom trwałą ochronę aż do rewolucji francuskiej.
Właśnie w tym okresie Żydzi byli poddawani działalności Inkwizycji, zwłaszcza od 1267 roku, kiedy papież Klemens IV uznał za heretyków nawróconych Żydów, którzy powrócili do judaizmu. W 1278 roku akt prozelityzmu w Tuluzie doprowadził do skazania na stos rabinacki rabina Izaaka Malèsa, co oznaczało nasilenie represji religijnych wobec społeczności żydowskiej.
Historia Żydów w Paryżu za panowania Filipa Pięknego (1285–1314): prześladowania, grabieże i wypędzenia
Filip Piękny (panowanie 1285–1314) uważany jest za najbardziej okrutnego wobec Żydów króla Francji. Choć początkowo uznawał ich użyteczność finansową i chronił ich, by czerpać z tego korzyści, stopniowo nakładał na nich ciężkie podatki (1292, 1295, 1299, 1303), konfiskował ich dobra i ograniczał prawo do osiedlania się. Szczególnie eksploatował społeczność żydowską w Szampanii, regionie zarządzanym przez jego żonę, Joannę z Nawarry.
Pomimo tymczasowej ochrony ze strony Kościoła, antysemityzm religijny nasilał się: w 1288 roku trzynastu Żydów spalono w Troyes na mocy wyroku Inkwizycji, a w 1290 roku sprawa Billettes wywołała nową falę prześladowań.
W 1306 roku, w obliczu kryzysu finansowego, król zorganizował masową wypędzenie Żydów: aresztowania, konfiskatę majątków, zakaz ściągania długów oraz przymusową banicję ponad 100 000 osób w tragicznych warunkach. Żydowska dzielnica Rouen została zniszczona i zastąpiona obecnym pałacem sprawiedliwości.
To wypędzenie stanowiło punkt zwrotny, równoważny zanikowi francuskiego judaizmu średniowiecznego. Choć Żydzi powrócili w 1315 roku, wypędzenie pozostało katastrofą humanitarną i gospodarczą, którą historyk Siméon Luce porównał do odwołania edyktu nantejskiego. Wiele wygnanych rodzin żydowskich zachowało pamięć o francuskim pochodzeniu w swoich nazwiskach (Tsarfati, Narboni, Bedersi).
Od powrotu w 1315 roku za Ludwika X Kłótliwego do ostatecznego wypędzenia w 1394 roku
W 1315 roku król Ludwik X Kłótliwy zezwolił na powrót Żydów do Francji, jednak tylko na okres dwunastu lat. Decyzja ta była odpowiedzią na naciski społeczne oraz słabe wyniki reformy systemu pańszczyźnianego. Ludwik X próbował uzasadnić ten powrót odwołując się do postaci świętego Ludwika oraz papieża, jednak niewielu Żydów zdecydowało się na powrót. Ci, którzy to zrobili, zostali obciążeni podatkiem od swoich długów, co przyniosło skarbowi królewskiemu 122 500 liwrów.
Pomimo tej tymczasowej tolerancji, prześladowania szybko powróciły. W 1320 roku pasterze dokonali masakry Żydów w południowo-zachodniej Francji. Nowe wygnanie zostało zarządzone w 1322 roku, pod pretekstem rzekomego spisku między Żydami, Maurami i trędowatymi w celu zatrucia studni. W 1326 roku sobór w Awinionie narzucił Żydom specjalny kodeks ubioru, pogłębiając ich stygmatyzację.
Czarna śmierć (1347–1349) pogłębiła przemoc. Oskarżani o zatruwanie źródeł wody, Żydzi byli mordowani, zwłaszcza w Strasburgu i Colmar. W Alzacji ich społeczność stała się zasadniczo wiejska na następne stulecia.
W 1356 roku delfin Karol próbował sfinansować okup swojego ojca, czasowo ponownie zezwalając na osiedlanie się Żydów w zamian za podatki. Niewielu jednak skorzystało, mimo korzystnych warunków. Król Jan II, bardziej wrogo nastawiony, ponownie wprowadził żółtą łatę.
Za panowania Karola V (1364–1380) Żydzi byli chronieni, lecz jego następca, Karol VI, wypędził ich w 1394 roku, oskarżając o spowodowanie klęsk głodu.
Wówczas społeczność żydowska we Francji liczyła od 50 000 do 100 000 osób. Dziś przetrwało niewiele śladów – oprócz kilku nazw ulic, mykw i steli. Mimo to dziedzictwo intelektualne tej społeczności, między innymi dzięki Raszi i żydowskim lekarzom, pozostaje znaczące. Średniowiecze położyło również podwaliny pod chrześcijański antysemityzm, który Kościół zaczął kwestionować dopiero w XX wieku.
Historia Żydów w Paryżu i życie społeczne w średniowieczu
Do XIII wieku Żydzi byli dobrze zintegrowani we Francji, bez wyróżniającego się stroju, z wyjątkiem Alzacji, gdzie nosili „papillotes” i spiczaste kapelusze. Mówili w lokalnym języku i przyjmowali biblijne imiona, czasem uzupełniane nazwą swojego miasta po wysiedleniach z XII wieku.
Od samego początku Żydzi zamieszkiwali w określonych dzielnicach, aby ułatwić sobie życie religijne i społeczne, lecz z czasem stało się to obowiązkiem, jak w Paryżu w 1294 roku. Każde miasto miało wówczas kilka synagog i szkół, zwłaszcza na południu Francji, z dynastiami uczonych, takimi jak Rachi.
Na początku średniowiecza wykonywali różnorodne zawody bez ograniczeń, lecz od XII wieku obowiązywały ich przepisy, które ograniczały ich głównie do handlu, kredytu i medycyny. W 1415 roku papieska bulla jeszcze bardziej ograniczyła ich wolności, nakazując posiadanie tylko jednej synagogi w mieście oraz obowiązkowe kazania przeciwko ich wierzeniom.
Kredyt stał się ważną działalnością, ponieważ chrześcijanom zakazano udzielania pożyczek z oprocentowaniem.
Niektórzy Żydzi, jak Héliot z Vesoul, łączili handel z udzielaniem pożyczek.Wiele Żydów praktykowało medycynę, zwłaszcza w południowej Francji, lecząc zarówno Żydów, jak i chrześcijan, pomimo ograniczeń i niższych wynagrodzeń narzuconych przez sobory awiniońskie w XIV wieku.
Historia Żydów w Paryżu od 1394 roku do Rewolucji Francuskiej
Po 1394 roku Żydzi zostali oficjalnie wydaleni z Królestwa Francji, z wyjątkiem tych osiadłych w Delfinacie, niedawno przyłączonym. Poza granicami królestwa społeczności żydowskie nadal istniały na obszarze dzisiejszej Francji, zwłaszcza w Alzacji, Lotaryngii, Sabaudii, Prowansji, w Comtat Venaissin oraz we Franche-Comté, które służyły także jako tymczasowe schronienie. Te grupy, podlegające odmiennym prawom, rozwijały się osobno przez prawie cztery stulecia, aż do Rewolucji Francuskiej.
Na przykład w 1481 roku Prowansja została przyłączona do domeny królewskiej, a w 1501 roku Ludwik XII nakazał wypędzenie Żydów po zamieszkach, których mieli rzekomo być sprawcami. Wielu zdecydowało się na konwersję do chrześcijaństwa, ale przez prawie trzy wieki pozostawali dyskryminowani. Awinion i Comtat Venaissin, pozostające pod kontrolą papieską, stały się dla nich bliskim schronieniem po wypędzeniu z Prowansji. Od końca XVI wieku byli oni zmuszeni osiedlać się w czterech strzeżonych dzielnicach, jednak w księstwie Oranii cieszyli się względną wolnością aż do 1732 roku.
W XVIII wieku ich sytuacja uległa poprawie, co pozwoliło im na budowę pięknych synagog, między innymi w Carpentras, która jest najstarszą wciąż czynną synagogą we Francji.Historia Żydów podczas Rewolucji w historii Żydów paryskich
W czasach Rewolucji Francuskiej we Francji żyło około 40 tysięcy Żydów, głównie w Alzacji, gdzie bieda, podatki i dyskryminacja społeczna ciążyły na nich szczególnie z powodu ich roli w działalności lombardów. W innych regionach, takich jak Lotaryngia, Bordeaux i Awinion, ich sytuacja stopniowo się poprawiała. Pod wpływem Oświecenia oraz myślicieli takich jak Mirabeau i ksiądz Grégoire, postawy zaczęły ewoluować w kierunku tolerancji i emancypacji Żydów.
W 1787 roku edykt przyznał status cywilny osobom niekatolickim, jednak opór wobec tej zmiany utrzymywał się. Żydzi wzięli udział w Stanach Generalnych i przedstawili swoje skargi, domagając się równości. Ich emancypacja była dyskutowana przez postępowych deputowanych między 1789 a 1791 rokiem, co ostatecznie doprowadziło do pełnego uznania ich praw obywatelskich w listopadzie 1791 roku.
Podczas Terroru jednak judaizm ponownie stał się obiektem prześladowań: Żydzi byli obciążani wysokimi podatkami, podlegali dyskryminacji, a ich synagogi plądrowano, co odzwierciedlało trwające napięcia pomimo oficjalnego wyzwolenia.
Cesarstwo Napoleońskie w historii Żydów
Pod Konsulatem i Cesarstwem Napoleon Bonaparte, który niewiele wiedział o Żydach, odziedziczył sytuację naznaczoną ubóstwem żydowskich społeczności, zwłaszcza w Alzacji i Lotaryngii, a także napięciami związanymi z ich działalnością handlową. W 1806 roku zwołał „Zgromadzenie Notabli” żydowskich, aby odpowiedzieć na pytania dotyczące ich statusu, a w 1807 roku – Wielki Sanhedryn, który zatwierdził ich odpowiedzi.
W 1808 roku Napoleon oficjalnie zorganizował kult izraelski, tworząc Centralny Konsystorz oraz konsystorze regionalne, scentralizował w ten sposób administrację żydowską, co sprzyjało jedności, ale ograniczało niektóre wewnętrzne tendencje religijne.
Tego samego dnia wprowadzono jednak „haniebny dekret”, który przywrócił dyskryminację: ograniczenia kredytowe, obowiązkowe coroczne koncesje, surowe przepisy dotyczące poboru do wojska oraz zakaz imigracji Żydów do Alzacji, z wyjątkiem niektórych wyłączonych stref. Dekret ten znacznie zubożył ludność żydowską i wywołał powszechne oburzenie.
Wreszcie, w 1808 roku dekret nakazał Żydom przyjęcie nazwiska, regulując tym samym ich status cywilny. Po upadku Napoleona we Francji utrzymano ustawy emancypacyjne, w przeciwieństwie do innych krajów europejskich, gdzie Żydzi często znajdowali się w znacznie trudniejszych warunkach.
XIX i XX wiek – kluczowe okresy w historii Żydów w Paryżu
Za Restauracji i monarchii lipcowej – status quo i konwersje
Za Restauracji status Żydów pozostał stabilny, a w 1818 roku Ludwik XVIII nie odnowił „haniebnego dekretu” z 1808 roku, pomimo protestów Alzacji. Jedyną pozostałą miarą dyskryminacyjną był przysięga *more judaico*, która zobowiązywała żydowskich świadków do złożenia specjalnej przysięgi w synagodze. W 1839 roku rabin Lazare Isidor zakwestionował tę przysięgę, mając wsparcie Adolfa Crémieux’a, który doprowadził do jej zniesienia w 1846 roku.
Za panowania Ludwika Filipa nastąpił znaczący postęp dzięki ustawie z 1831 roku, która przewidywała finansowanie publiczne dla duchownych wyznania mojżeszowego, ustanawiając równość między kultami katolickim, protestanckim i mojżeszowym. To uznanie zachęciło do rozwoju społeczności żydowskiej we Francji w XIX wieku.
W tym samym czasie niektórzy Żydzi nawróceni oraz grupy protestantów zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo, głównie na katolicyzm, odnosząc znaczne sukcesy aż do końca XIX wieku. Aby przeciwdziałać tym apostazjom, władze żydowskie wzmocniły swoją organizację, utworzyły kapelanie i otworzyły izraelski szpital w Paryżu w 1852 roku. Po 1870 roku konwersje zaczęły zanikać, głównie wśród dorosłych ochotników. Między 1807 a 1914 rokiem około 877 paryskich Żydów przeszło na katolicyzm.
### Żydzi w okresie Drugiej Republiki i Drugiego Cesarstwa (1848–1871) Rewolucja Francuska stanowiła punkt zwrotny: Żydzi uzyskali prawa obywatelskie i stali się pełnoprawnymi członkami społeczeństwa. Paryż stał się ważnym ośrodkiem kultury żydowskiej, z nowymi synagogami, szkołami i ośrodkami społecznymi. Społeczne awansowanie wielu rodzin żydowskich spowodowało znaczącą migrację tradycyjnych społeczności do dużych miast, zwłaszcza do Strasburga, Marsylii, Bordeaux i przede wszystkim Paryża. Równość praw przyczyniła się zarówno do szybkiej asymilacji, której towarzyszyła częściowa utrata praktyk religijnych, jak i do sukcesów społecznych niektórych Żydów w różnych dziedzinach, takich jak bankowość, polityka i sztuka. Termin „Izraelici” zastąpił określenie „Żydzi”. Wreszcie francuska społeczność żydowska zaczęła interesować się mniej uprzywilejowanymi Żydami, zwłaszcza tymi z francuskich kolonii, takich jak Algieria, oraz z obszaru Morza Śródziemnego. ## Od Trzeciej Republiki do I wojny światowej W 1866 roku we Francji żyło około 90 tysięcy Żydów, z czego 36 tysięcy w Alzacji. Po utracie Alzacji-Lotaryngii w 1871 roku liczba ludności żydowskiej spadła do 49 tysięcy, ale szybko wzrosła dzięki imigracji Żydów z Alzacji-Lotaryngii do Francji, osiągając 71 tysięcy w 1897 roku. Okres ten charakteryzował się wzmożoną urbanizacją i większą integracją społeczną, ale także spadkiem praktyk religijnych.Jednak koniec XIX wieku został naznaczony odrodzeniem antysemityzmu, pogłębionym przez krach Unii Generalnej oraz rozpowszechnianie dzieł takich jak *Żydowska Francja* Édouarda Drumonta. Afera Dreyfusa (1894–1906), w której fałszywie oskarżono żydowskiego oficera o zdradę, ujawniła skalę antysemityzmu we Francji. Choć Dreyfus został zrehabilitowany, sprawa odcisnęła głębokie piętno na społeczności żydowskiej, konfrontowanej z agresywnym rasistowskim antysemityzmem.
Równocześnie niektórzy francuscy Żydzi popierali syjonizm, zwłaszcza dzięki działaniom Edmonda de Rothschilda, choć większość społeczności pozostała w tej kwestii mało zaangażowana. Od lat 80. XIX wieku do Francji przybywało wielu Żydów z Europy Wschodniej, uciekających przed pogromami, osiedlając się głównie w paryskiej dzielnicy Marais. Pomimo dynamicznego życia kulturalnego, nowi przybysze wywoływali napięcia wśród miejscowych, ugruntowanych francuskich Żydów.
W 1914 roku populacja Żydów we Francji szacowana była na 120 tysięcy osób, z czego jedną trzecią stanowili cudzoziemcy, do których dochodziło 30 tysięcy Żydów w Alzacji-Lotaryngii oraz 70 tysięcy w Algierii. Okres ten charakteryzował się znaczącym wzrostem demograficznym i kulturowym, pomimo społecznego klimatu naznaczonego antysemityzmem.
Pierwsza wojna światowa i historia Żydów
Podczas I wojny światowej Żydzi we Francji i Algierii masowo angażowali się w walkę, a straty wyniosły około 6500 poległych dla Francji. Symbolem „świętej unii” (Union sacrée) stał się czyn rabina Abrahama Blocha, który zginął niosąc pomoc rannemu francuskiemu żołnierzowi. Francuski triumf w 1918 roku umożliwił powrót Alzacji-Lotaryngii, a około 30 tysięcy Żydów odzyskało obywatelstwo francuskie. Pod koniec wojny liczba ludności żydowskiej we Francji szacowana była na 150 tysięcy osób, nie licząc Żydów z Algierii.
Okres międzywojenny i niepewność polityczna
Między dwiema wojnami światowymi społeczność żydowska we Francji doświadczyła silnej fali imigracji związanej z rewolucją rosyjską, antysemityzmem w Europie Środkowej i Wschodniej oraz wpływami Powszechnego Izraelskiego Związku Uczelnianego. W 1930 roku liczba Żydów we Francji wynosiła około 200 tysięcy, by w przededniu II wojny światowej wzrosnąć do blisko 300 tysięcy, nie licząc 110 tysięcy Żydów żyjących w Algierii. Większość stanowili imigranci, często robotnicy lub rzemieślnicy, zamieszkujący dzielnice robotnicze, takie jak Marais, i często oddaleni od francuskiego judaizmu konsystorialnego.
Pomimo tych napięć wewnętrznych, Żydzi we Francji wyróżnili się w kulturze, sztuce, przemyśle (jak André Citroën) i polityce, a Léon Blum został w 1936 roku przewodniczącym Rady Ministrów, co nasiliło ataki antysemickie.
Antysemityzm nasilił się w tym okresie, podsycany przez rozpowszechnianie *Protokołów mędrców Syjonu*, wzrost skrajnie prawicowych lig, aferę Stavisky’ego, kryzys polityczny z 1934 roku oraz zwycięstwo Frontu Ludowego. Dojście Bluma do władzy wywołało falę gwałtownej nienawiści antysemickiej, zwłaszcza ze strony osób takich jak Xavier Vallat.
Przemoc i antysemickie wypowiedzi nasiliły się, a w 1937 roku ukazała się jadowita pamflet Celine’a. Zamordowanie w 1938 roku niemieckiego dyplomaty przez Żyda posłużyło jako pretekst do *Nocy Kryształowej* w Niemczech, co zwiększyło niepokój we Francji.
Społeczność żydowska we Francji zareagowała w sposób zróżnicowany, oscylując między ostrożnością a wezwaniami do oporu, jednak bez podejmowania zbiorowych działań wobec wzrostu nazizmu i antysemityzmu.
Męki historii żydowskiej podczas II wojny światowej
Od zawieszenia broni do inwazji strefy wolnej
Na początku drugiej wojny światowej Żydzi francuscy zostali zmobilizowani jak inni obywatele, a liczni Żydzi cudzoziemscy również się zaciągnęli. Po klęsce z 1940 roku wielu uciekło do strefy wolnej, zwłaszcza ci pochodzący z Alzacji i Mozeli. Mimo że rozejm z czerwca 1940 roku nie wspominał o Żydach, utorował on drogę ścisłej współpracy reżimu Vichy z okupantami niemieckimi, ułatwiając wprowadzenie polityki antysemickiej.
Już od lata 1940 roku rozpoczęły się grabieże mienia żydowskiego, którym towarzyszyły masowe spisy oraz ustawy wykluczające Żydów z wielu zawodów. Żydzi cudzoziemscy byli internowani w obozach, takich jak ten w Gurs. Generalny Komisariat ds. Kwestii Żydowskich nadzorował konfiskatę majątków oraz rozpowszechnianie propagandy antysemickiej. W 1941 roku sporządzono kompletną kartotekę Żydów, a utworzono Generalną Unię Izraelitów Francji (UGIF), aby lepiej kontrolować społeczność, choć jej przywódcy sami zostali deportowani.
Już od maja 1942 roku Żydzi w wieku 6 lat i starsi musieli nosić żółtą gwiazdę. Aresztowania nasilały się, osiągając apogeum podczas okrążenia Vel d’Hiv w lipcu 1942 roku, podczas którego aresztowano 13 000 Żydów. Władze francuskie aktywnie uczestniczyły w prześladowaniach, aresztując i wydając nazistom zarówno zagranicznych, jak i francuskich Żydów.
Oboóz w Drancy stał się główną platformą deportacji do obozów zagłady w Niemczech i Polsce. Nawet strefa wolna została dotknięta od sierpnia 1942 roku, kiedy to obławy i deportacje nasiliły się.Od zajęcia strefy wolnej do kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 roku – przetrwanie Żydów we Francji podczas II wojny światowej
Od listopada 1942 roku Niemcy zajęli prawie całą Francję, z wyjątkiem strefy włoskiej, gdzie Żydzi byli tymczasowo chronieni aż do wkroczenia Niemców we wrześniu 1943 roku. Polowania nasiliły się, prowadzone przez nazistów przy aktywnym wsparciu francuskiej Milicji, a deportacje z Drancy trwały do lipca 1944 roku.
W Algierii prawa obywatelskie Żydów przywrócono dopiero w październiku 1943 roku. Na terenie Francji metropolitalnej tajne siatki, takie jak SERE (przekształcone później w OPEJ), ukrywały żydowskie dzieci u rodzin nieżydowskich lub w instytucjach. Pomimo prześladowań około 75% Żydów we Francji przetrwało – wskaźnik stosunkowo wysoki w porównaniu z innymi krajami. Mimo to ponad 74 tysiące osób zostało deportowanych, z czego jedynie 3% powróciło.
Aby uniknąć aresztowań, wielu Żydów ukrywało się, zmieniało tożsamość, zdobywało fałszywe dokumenty i szukało schronienia na wsi. Ustawy antysemickie ograniczały ich dostęp do pracy i własności, zmuszając do życia w ukryciu. Tysiące żydowskich dzieci zostało uratowanych, często kosztem utraty własnej tożsamości.
W obliczu prześladowań społeczność żydowska zorganizowała się. Stowarzyszenia zapewniały wzajemną pomoc, Konsystorz utworzył fundusze pomocowe, a CRIF został założony między 1943 a 1944 rokiem, aby koordynować działania. Niektórzy Żydzi aktywnie uczestniczyli w Ruchu Oporu, dołączając do tajnych siatek, oddziałów partyzanckich i Armii Żydowskiej.
Na koniec, aby zachować pamięć, w 1943 roku powstał Ośrodek Dokumentacji Współczesnej Historii Żydów. Bohaterstwo żydowskich członków Ruchu Oporu, takich jak ci z MOI, zostało uhonorowane, między innymi dzięki Czerwonemu Plakatowi oraz artystom takim jak Louis Aragon.
Historia Żydów od 1945 roku do współczesności
Po drugiej wojnie światowej francuska społeczność żydowska została głęboko naznaczona: zniknęła jedna czwarta jej członków, wielu dzieci zostało sierotami, a miejsca kultu zniszczono. Francuscy Żydzi urodzeni we Francji przetrwali lepiej niż niedawno przybyli cudzoziemcy. To traumatyczne doświadczenie osłabiło więzi z Francją, co znalazło odzwierciedlenie w emigracji młodych ludzi do Izraela już w 1948 roku.
Odbudowa szybko nabrała tempa dzięki utworzeniu FSJU w 1949 roku, odbudowie synagog oraz duchowemu odrodzeniu, którego nośnikami byli myśliciele tacy jak Levinas, Neher i Ashkenazi. Sprawa Finaly’ego stała się punktem zwrotnym w relacjach między społecznością żydowską a chrześcijańską.
Między 1948 a 1975 rokiem przybycie 235 000 sefardyjskich Żydów z Afryki Północnej głęboko przeobraziło społeczność, która stała się wówczas w większości sefardyjska. Osiedlając się głównie w Paryżu, Marsylii i innych dużych miastach, nowi przybysze ożywili praktyki religijne, pobudzili życie społeczne i zacieśnili więzi z Izraelem, zwłaszcza po wojnie sześciodniowej.
Polityka François’a Mitterranda wobec Żydów była ambiwalentna. Był on pierwszym prezydentem, który odwiedził Izrael i przemawiał w Knesecie, wspierał zaś powołanie państwa palestyńskiego. Za jego kadencji odbyły się procesy Barbiego i Touviera, głównie dzięki działaniom rodziny Klarsfeldów. Mimo to jego przeszłość związana z reżimem Vichy – w szczególności przyjaźń z René Bousquetem – oraz młodzieńcze pisma bagatelizujące antysemityzm wywołały żywą polemikę.
Żydzi Francji i Izrael
Do 1967 roku Żydzi we Francji w niewielkim stopniu interesowali się Izraelem. Wojna sześciodniowa stała się punktem zwrotnym: społeczność masowo wsparła Izrael wobec zagrożeń, pomimo francuskiego embarga. Izraelskie zwycięstwo umocniło to przywiązanie, choć krytyczna wypowiedź generała de Gaulle’a wywołała zakłopotanie i odejścia do Izraela.
W latach 80. antysemickie ataki w Paryżu oraz izraelsko-arabskie konflikty (Liban, Intifady, Gaza) zaostrzyły napięcia, podczas gdy procesy pokojowe (Camp David, Oslo) niekiedy budziły nadzieję. Odrodzenie antysemityzmu, zwłaszcza w reakcji na wypowiedzi Ahmadineżada, wzmocniło poparcie dla Izraela.
Z biegiem czasu społeczność żydowska we Francji coraz bardziej się podzieliła: jedni krytykują politykę izraelską, inni ją gorąco popierają. Relacje z izraelskimi instytucjami oscylują między dialogiem a napięciami, zwłaszcza wokół rezolucji UNESCO dotyczących Jerozolimy.
Aż do 2023 roku poparcie dla Izraela pozostawało większościowe, choć było naznaczone ostrożnością. Jednak kontrowersyjna reforma sądownictwa Izraela w 2023 roku wywołała otwartą krytykę w środowisku francuskich Żydów, którzy domagają się jej odroczenia.
Żydzi we Francji dzisiaj
Od lat 90. większość żydowskiego elektoratu we Francji zwróciła się ku prawicy, zwłaszcza po uznaniu przez Jacques’a Chiraca w 1995 roku odpowiedzialności państwa francuskiego za Shoah – gest ten został przyjęty z uznaniem przez społeczność. Ta odprężająca tendencja znalazła odzwierciedlenie w symbolicznych wydarzeniach, takich jak dwusetna rocznica Konsystorza w 2008 roku oraz wizyta Nicolasa Sarkozy’ego w Izraelu.
Mimo to, społeczność boryka się z narastaniem antysemityzmu, często powiązanym z antycjonizmem lub napięciami na Bliskim Wschodzie. Gwałtowne wydarzenia, takie jak sprawa Ilana Halimiego (2006), masakra w Tuluzie (2012) oraz atak na hipermarket Hyper Cacher (2015), zapadły w pamięć, pogłębiając poczucie zagrożenia i wzrost liczby wyjazdów do Izraela (alija), szczególnie widoczny w latach 2010.
Społeczność żydowska musi również mierzyć się z wyzwaniami wewnętrznymi: sprawa Gilles’a Bernheima (2013), debaty na temat asymilacji i małżeństw mieszanych, rosnąca koncentracja w centrach miejskich oraz ogólny spadek liczebności demograficznej.
W sferze politycznej CRIF nawołuje do głosowania na kandydatów umiarkowanych, odrzucając skrajności, w szczególności skrajną prawicę Marine Le Pen oraz skrajną lewicę. W odpowiedzi na profanacje cmentarzy i akty przemocy Zgromadzenie Narodowe przyjęło w 2019 roku definicję antysemityzmu zaproponowaną przez IHRA.
Ostatecznie morderstwa Sary Halimi (2017) i Mireille Knoll (2018), a także skutki pandemii COVID-19, pogłębiły poczucie bezbronności wśród francuskiej społeczności żydowskiej.
Atak Hamasu z 7 października 2023 roku
Atak Hamasu na Izrael 7 października 2023 roku głęboko wstrząsnął francuską społecznością żydowską, która odnotowuje gwałtowny wzrost aktów antysemickich we Francji. Przewodniczący Konsystorza Żydowskiego we Francji (CRIF), Yonathan Arfi, bezpośrednio wiąże ten konflikt z nasileniem przemocy antyżydowskiej. Pomimo oficjalnych potępień, niektóre dyskursy polityczne, w szczególności te Jean-Luca Mélenchona i La France Insoumise, podsycają to napięcie.
W ciągu miesiąca odnotowano ponad 1000 aktów antysemickich. Społeczność żydowska wyraża brak solidarności narodowej oraz osłabienie zaufania do Izraela jako ziemi schronienia. 12 listopada 2023 roku wielka manifestacja przeciwko antysemityzmowi zgromadziła 180 tysięcy osób, jednak wokół udziału w niej Rassemblement National pojawiły się napięcia.
Podczas wyborów europejskich w czerwcu 2024 roku Mélenchon jest postrzegany przez wielu Żydów jako przyczyniający się do antysemityzmu, podczas gdy Marine Le Pen zdaje się złagodzić swój wizerunek, pogłębiając poczucie izolacji. Gwałt na tle antysemickim w czerwcu 2024 roku oraz kontrowersyjne wypowiedzi Emmanuela Macrona wzmacniają to zaniepokojenie.
Atak na rabina w Orleanie w marcu 2025 roku potwierdza trwałość antysemickiej przemocy we Francji.
Żydowskie szkoły we Francji
Żydowskie szkoły we Francji, łączące nauczanie świeckie z religijnym, pozostawały niszowe aż do okresu II wojny światowej, gdyż Żydzi preferowali asymilację republikańską. Wyjątkiem była założona w 1868 roku École normale israélite orientale (ENIO).
Rozwój szkół żydowskich przyspieszył po 1945 roku, zwłaszcza w latach 70., wraz z napływem Żydów z Afryki Północnej i wzrostem antysemityzmu. W 2000 roku około 30 tysięcy uczniów uczęszczało do tych placówek, głównie do szkół działających w oparciu o umowy z państwem.
Główne sieci edukacyjne to Alliance israélite universelle, ORT, Ozar Hatorah, szkoły ortodoksyjne i niezależne. Krajobraz edukacyjny uzupełniają również liczne jesziwy oraz Seminarium Rabiniczne Francji.
Nurty judaizmu we Francji
We Francji występuje duża różnorodność nurtów judaizmu: charedim (ultraortodoksi), Chabad-Lubawicz (dynamiczni i instytucjonalni), ortodoksi, konsystorialni (większościowi i bliscy ortodoksji), masorti (konserwatywni), liberalni, a także czarni Żydzi poszukujący własnych miejsc modlitwy. Wiele francuskich Żydów praktykuje mało lub wcale, co świadczy o silnym stopniu asymilacji, wysokim odsetku małżeństw mieszanych oraz niskiej frekwencji w synagogach.
Istnieje wiele innych stowarzyszeń kulturalnych i charytatywnych. Jeszcze liczniejsze są te, które praktykują judaizm jedynie okazjonalnie i nie należą do żadnej konkretnej denominacji. Konsystorz Paryża, na przykład, liczy około 30 000 członków, podczas gdy populacja żydowska w regionie paryskim szacowana jest na 300 000 osób. Nawet uwzględniając członków społeczności ortodoksyjnych czy liberalnych, obrazuje to znaczny stopień asymilacji w znacznej części tej społeczności, którego kolejnym symptomem jest wzrost liczby małżeństw mieszanych (40% wśród osób poniżej 30. roku życia) oraz niska frekwencja w synagogach (49%).[434].
Na płaszczyźnie instytucjonalnej Wielki Rabin Francji jest oficjalnym przedstawicielem religijnym, natomiast CRIF stanowi główny podmiot polityczny reprezentujący społeczność, czego dowodem jest doroczny obiad CRIF, w którym w ostatnich latach Francję reprezentowali premierzy, a w 2008 roku nawet prezydent Republiki. Od 2022 roku CRIF przewodniczy Yonathan Arfi. Wielki Rabinat przeszedł ostatnio zmiany: Gilles Bernheim pełnił funkcję w latach 2009–2013, a następnie w 2014 roku wybrano Haïma Korsię. W 2019 roku powstało stowarzyszenie Judaïsme en mouvement (JEM), mające na celu zjednoczenie niektórych nurtów liberalnych.
Podsumowanie
Historia Żydów w Paryżu to podróż przez wiarę, przeciwności, odrodzenie i celebrację. Od krętych uliczek średniowiejnego Le Marais po tętniące życiem targi i zadumę nad Pomnikiem Pamięci o Holokauście, paryski świat żydowski żyje w swoich mieszkańcach, kuchni, architekturze i tradycjach.
Odkrywanie paryskiej społeczności żydowskiej – poprzez wizytę w muzeum, zwiedzanie synagogi lub degustację słodyczy na ulicy des Rosiers – odsłania miasto w mieście: to, które nosi zarówno ślady trudów, jak i triumfów społeczności zakorzenionej w historii. Poświęćcie czas na spacerowanie po tych ulicach, smakowanie lokalnych specjałów i pozwólcie, by opowieści o paryskiej społeczności żydowskiej wzbogaciły Wasze postrzeganie tego wyjątkowego miasta.
Miejsca, które zachowały ślady tej historii: Historia Żydów w Paryżu i miejsca pamięci o Zagładzie.