Basiliek van het Heilig Hart, onophoudelijk gebed en wens sinds 1885

De basiliek Sacré-Cœur is ontstaan uit een persoonlijke gelofte die in januari 1871 door de filantroop Alexandre Legentil werd uitgesproken, met als doel « de rampen die Frankrijk teisteren en misschien de grootste die het nog bedreigen, te boeten ».
De politieke en katholieke context van die tijd
De Frans-Duitse Oorlog van 1870, soms ook de Frans-Pruisische Oorlog of de oorlog van 1870 genoemd, vond plaats tussen Frankrijk en de Duitse staten onder leiding van Pruisen van 19 juli 1870 tot 28 januari 1871. Keizer Napoleon III, ingesloten in de stad Sedan, gaf zich op 2 september over, terwijl een volksopstand in Parijs de Republiek uitriep. De regering, die in Parijs was gebleven en door Pruisische troepen werd ingesloten, moest zich op haar beurt op 26 januari 1871 overgeven. Frankrijk verloor toen Elzas en Lotharingen tot 1919.

De nieuwe Vergadering, met een monarchistische meerderheid, alsook bepaalde maatregelen die door haar of door de regering werden genomen, droegen bij tot het aanwakkeren van een gespannen sfeer binnen de Parijse Nationale Garde en de volksmilieus. Op 18 maart 1871 brak er een opstand uit in Montmartre en werd er een opstandsautoriteit ingesteld: de Commune van Parijs. Met de stille toestemming van de Pruisen werd deze bestreden door de Vergadering en de wettige regering. Ze werd verpletterd tijdens de ‘Bloedige Week’ (21–28 mei) door de regering die door de Nationale Vergadering was gemachtigd en sinds 18 maart in Versailles was gevestigd.
De nationale wens en de stemming van de Nationale Vergadering
De sterke persoonlijkheid van Alexandre Legentil in het katholieke landschap van Parijs en zijn talrijke relaties maakten dat het project een nationale dimensie kreeg. De ‘persoonlijke’ gelofte werd een ‘nationale’. Met zijn zwager Hubert Rohault de Fleury, schilder, en andere vooraanstaande Parijzenaars zette hij de stappen die ertoe moesten leiden dat, enkele decennia later, de basiliek van Sacré-Cœur zou worden gerealiseerd.

De bouwers van de basiliek Sacré-Cœur wendden zich eind 1872 tot de ‘monarchistische’ Assemblee om de kerk als van openbaar nut te laten erkennen. Dit was immers de enige ‘legale’ manier om de noodzakelijke gronden te verwerven, die toebehoorden aan de stad en aan talrijke particulieren. De Nationale Assemblee, verkozen in februari 1871 om een grondwet op te stellen, telde toen 396 royalistische volksvertegenwoordigers (op een totaal van 686), die op religieus vlak onverzettelijk waren. Na felle debatten werd de wet inzake openbaar nut aangenomen op 24 juli 1873 met 382 stemmen tegen 138, en 160 onthoudingen. Dankzij deze stemming kon de Kerk de nodige gronden op de heuvel van Montmartre verwerven.

De bouw van de basiliek Sacré-Cœur wordt vaak in verband gebracht met de gebeurtenissen van de Commune van Parijs. Men zegt dat ze werd opgericht om de ‘misdaden’ van de Commune van mei 1871 te ‘boeten’. De chronologie van de gebeurtenissen lijkt deze stelling niet te bevestigen, die bovendien veel recenter lijkt te zijn.
De financiering en het comité van het Werk van de Nationale Gelofte
In 1873 besloten het comité van het Werk van de Nationale Gelofte en de kardinaal van Parijs dat de keuze voor de architect via een wedstrijd zou verlopen. Er werden bepaalde elementen opgelegd: de locatie (Montmartre), een beperkt budget van zeven miljoen frank, een crypte en een monumentale standbeeld van het Sacré-Cœur, goed zichtbaar en buiten geplaatst.

De basiliek van Sacré-Cœur wordt vooral gefinancierd door een groot aantal Fransen via een nationale inschrijving. Gelovigen worden niet uitgenodigd om een groot bedrag te schenken, maar wat ze zich kunnen veroorloven. Hubert Rohault de Fleury bedacht onder meer de ‘Steeninschrijving’, die families, groepen en bedrijven aanmoedigt om deel te nemen aan de aankoop van een steen, zuil of kapel. De namen, initialen of wapenschilden van de schenkers worden daarin gegraveerd.
De bouw van de basiliek van Sacré-Cœur
Op 16 juni 1875 legt de aartsbisschop van Parijs, kardinaal Guibert, de eerste steen van de basiliek (een roze marmer uit Bouère). Er zijn verschillende maanden nodig om de funderingen te verstevigen: de ondergrondse gangen en de verzakkingen van de grond vereisen de bouw van 83 putten, dertig meter diep, om te rusten op de vaste laag onder de klei. In 1878 begint de bouw van de crypte, gevolgd door die van de basiliek in 1881. De binnenste kerk wordt ingewijd op 5 juni 1891.

De nieuwe Derde Republiek, die diepgaand antiklerikaal is, wil de kerk het gebruik van de basiliek ontnemen en deze omvormen tot een volkswoning of theater. Om de situatie te sussen, laat de regering-Clemenceau op 13 april 1908 een wet aannemen die de confiscatie van Sacré-Cœur beëindigt, zodat deze ‘de eigendom van de stad Parijs wordt en alleen bij wet kan worden prijsgegeven’.

De glas-in-loodramen die tussen 1903 en 1920 zijn geplaatst, worden tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoest en vervangen door moderne glas-in-loodramen. De klokkentoren (de lantaarn van de koepel), die met het kruis erbovenop 91 meter hoog reikt, is in 1912 voltooid, maar het duurt tot 1914 voordat de hele gevel klaar is.

De wijding van de kerk en de verheffing tot basiliek, oorspronkelijk gepland op 17 oktober 1914, wordt uitgesteld vanwege het uitbreken van de oorlog. Deze vindt plaats op 16 oktober 1919, gevierd door kardinaal Vico. Het gebouw is officieel voltooid in 1923 met de afronding van de binnenversiering, waaronder de mozaïeken in het koor. In de jaren 1930 begint de bouw van de bijgebouwen, maar het gebouw is pas definitief af na de Tweede Wereldoorlog, waarvan de bombardementen de glas-in-loodramen hebben verwoest. In totaal heeft het project zes keer meer gekost dan begroot en heeft het meer dan een halve eeuw geduurd.

Exterieurs en de basiliek van Sacré-Cœur
De basiliek volgt niet het traditionele basiliekplan. Ze heeft de vorm van een Grieks kruis, versierd met vier koepels. De centrale koepel bereikt een hoogte van 54,94 m onder de sleutel en heeft een diameter van 16 meter. De centrale koepel, die 83 m hoog is, was het hoogste punt van Parijs voordat de Eiffeltoren werd gebouwd, die als de republikeinse tegenhanger van de basiliek kan worden beschouwd. Bovenop de koepel bevindt zich een lantaarn, gevormd door een zuilengang. Een wenteltrap met 237 treden leidt naar de binnen- en buitengalerij van deze koepel: de eerste biedt uitzicht op het interieur van de kerk, de tweede een cirkelvormig panorama van meer dan 30 km bij helder weer.

In tegenstelling tot de meeste kerken die traditioneel oost-west georiënteerd zijn, is de basiliek noord-zuid georiënteerd. Deze keuze voor een originele as heeft zowel een topografische reden – de smalle breedte van het plateau in deze richting – als een symbolische reden: de kerk openstellen naar het centrum van Parijs.

Interieurs van de basiliek van Sacré-Cœur
De absidekoepel van het koor (een mozaïek versierd met het grootste mozaïekensemble van Frankrijk, gemaakt door de Émaux de Briare) beslaat een oppervlakte van 473,78 m². Ze is ontworpen naar een tekening van Luc-Olivier Merson en uitgevoerd tussen 1918 en 1922.

De crypte van de basiliek van Sacré-Cœur
De crypte, die hetzelfde grondplan als de kerk volgt, is een van de bezienswaardigheden van de basiliek.

Een sprong van vier meter hoog en breed omringt en verlicht hem, dankzij de ramen en oculi die in de muur zijn aangebracht. De centrale ruimte van de crypte wordt ingenomen door de Kapel van de Piëta, die naast een monumentale standbeeld van de Maagd aan de voet van het Kruis (een werk dat het altaar domineert, getekend door Julius Coutan in 1895) ook graven herbergt van persoonlijkheden die deze heilige plek hebben gemarkeerd (onder de gewelven van deze kapel bevinden zich de grafkelders van de kardinalen Guibert en Richard) alsook de hoeksteen van de basiliek.
Basiliek van het Sacré-Cœur en bidtijden in Parijs: ononderbroken aanbidding 24 uur per dag en 7 dagen per week sinds 1885
De basiliek van het Sacré-Cœur op Montmartre (zie onze andere artikelen over Montmartre) is een van de vijf kleinere basilieken van Parijs. (Notre-Dame van Parijs is een kathedraal.)

Wijd gewijd aan de eeuwige aanbidding van het Heilig Sacrament, is de basiliek het ‘heiligdom van de eucharistische aanbidding en goddelijke barmhartigheid’ en een ‘plaats van gebed die 24 uur per dag openstaat in Parijs’. Sinds 1885 wisselen gelovigen – mannen, vrouwen en kinderen van alle achtergronden – elkaar dag en nacht af om ononderbroken te bidden, dag en nacht. Dit gebed is de missie die de basiliek bij haar wijding heeft ontvangen: een taak van constante voorspraak voor de Kerk en de wereld.

Sinds 1995 zorgt, op verzoek van kardinaal Lustiger, aartsbisschop van Parijs, de congregatie van de Benedictinessen van het Heilig Hart van Montmartre voor de spirituele en materiële animatie van de basiliek.
Controverses en de geboorte van een seculiere, van de Kerk onafhankelijke Frankrijk
In 1904 was de sfeer verzuurd door de toenemende spanningen rond de scheiding van Kerk en Franse staat. De toenmalige gemeenteraad van Parijs, die fel antiklerikaal was en vijandig stond tegenover de basiliek, eiste 5.000 m² grond in de directe omgeving op. Besloten werd daar een standbeeld op te richten van de ridder De La Barre, een jonge Franse edelman die in 1766 ter dood was gebracht voor godslastering en heiligschennis, onthoofd en verbrand, precies in de as van het grote portaal van Sacré-Cœur.

Het door Armand Bloch gebeeldhouwde standbeeld werd ingehuldigd op 3 september 1905. Kort daarna volgde een nieuwe politieke daad: de rue de La Barre (het adres van de basiliek is nr. 35!) werd in 1907 op besluit van diezelfde gemeenteraad hernoemd tot rue du Chevalier-de-La-Barre. In 1926, als teken van toenadering van de gemeente ten opzichte van de katholieke wereld, werd het standbeeld verplaatst naar een plek in de buurt, op de place Nadar, minder direct provocerend ten opzichte van Sacré-Cœur. Het werd in 1941 verwijderd en omgesmolten. Pas zestig jaar later werd een nieuw standbeeld in de plaats van het verwoeste opgericht. Dit werd ingehuldigd op 24 februari 2001.

U kunt ook een culinaire rondleiding in Montmartre boeken en genieten van de wijk.