We Francji etykieta przy stole nie ogranicza się jedynie do dobrego jedzenia(1). Oczywiście, w kwestii savoir-vivre wszystko jest możliwe. Istnieją jednak „francuskie” zasady, których warto się nauczyć. Tym bardziej, że są one zazwyczaj logiczne i ułatwiają przebieg posiłku zarówno gościom, jak i kelnerom. Wyobraź sobie, że jesteś zaproszony do eleganckiej restauracji na Polach Elizejskich, a nie jesteś przyzwyczajony do „wielkiej kuchni” francuskiej: ten tekst przygotuje Cię do w pełni komfortowego i beztroskiego wieczoru.
Zasady te nie muszą być stosowane dosłownie, ale stanowią dobry przewodnik po dobrych manierach i uprzejmości. Pozwalają uniknąć zaskoczenia lub pytań ze strony francuskich gości.
Zasady etykiety przy stole – nakrycie stołu
Poniższe zasady etykiety przy stole dotyczą restauracji wysokiej klasy. W mniej prestiżowych lokalach lub w domu, gdy Francuzi przyjmują gości, większość punktów z tej listy jest przestrzegana, o ile podawane dania tego wymagają.
Wystarczająca przestrzeń dla każdego gościa – to także element etykiety przy stole
- Odstęp między gośćmi: 65–70 cm dla wygodnego posiłku
Obrus i serwetki
- Biały obrus, skromna i wytworna zastawa, filc pod obrusem (dla wygody i ochrony stołu przed plamami i gorącymi daniami).
- Serwetkę należy złożyć i położyć po lewej stronie talerza. Podczas lunchu można ją po prostu położyć na talerzu.
Talerze
- Talerz (lub talerze) należy ustawić w odległości 2–3 cm od brzegu stołu, skierowany stroną do Ciebie.
- Maksymalnie można ułożyć nie więcej niż 3 talerze w stosie: na dole talerz „prezentacyjny”, szerszy niż przestrzeń między daniami i nie służący do jedzenia; w środku talerz na danie główne; na górze talerz na zupę lub przystawkę.
- Talerzyk na chleb należy umieścić w lewym górnym rogu „głównych” talerzy. Jeśli go nie używasz, po prostu połóż chleb w tym samym miejscu, bezpośrednio na obrusie.
Solniczki i pieprzniczki
- Solniczki i pieprzniczki powinny być w zasięgu każdego gościa: wystarczająca liczba sztućców pozwala uniknąć podawania ich nad sąsiadem.
Widły, noże i łyżki
- Aby prawidłowo nakryć stół po francusku, ząbki widelców powinny być skierowane w stronę stołu, a łyżka zakrzywiona do góry.
- Ostrze noża zawsze musi być skierowane w stronę talerza. Sztućce układa się od zewnątrz do wewnątrz, w kolejności podawanych dań.
- Sztućce do sera i deseru można ustawić nad talerzem. Najpierw nóż do sera obok kieliszków, wraz z łyżką do deseru, trzonkami skierowanymi w prawo. Następnie widelec do deseru obok talerza, trzonkiem w lewo.
Kieliszki
- Układ kieliszków: kieliszki ustawia się nad talerzem, w malejącej kolejności od prawej strony, zaczynając od kieliszka do wody. Kieliszek do wina czerwonego poprzedza kieliszek do wina białego. Ostatni kieliszek powinien być wyrównany z dużym nożem.
- Dekorowanie stołu
- Przede wszystkim stół nie powinien być zaśmiecony niepotrzebnymi ozdobami.
- Należy unikać kwiatów pachnących lub takich, które pozostawiają plamy na obrusie. Kwiaty takie jak lilie, jaśmin, mimosa, tuberoza, frezja, bez czy niektóre kamelie wydzielają zapachy, które mogą konkurować z aromatami potraw i win.
- Kompozycja kwiatowa powinna być niska – nigdy nie wolno używać dużych, zajmujących bukietów, które utrudniałyby rozmowy przy stole.
- Świece należy ustawiać wyżej lub niżej niż poziom oczu, aby nie zakłócać konwersacji.
Zachowanie przy stole w restauracji, integralna część etykiety stołu
Po przybyciu do restauracji – samotnie, w parze lub z rodziną – goście są zapraszani przez maître d’hôtel lub kelnera do zajęcia miejsca przy stoliku „zarezerwowanym” (lepiej zarezerwowanym wcześniej, aby uniknąć często zatłoczonych lokali).
W przypadku grupy, stolik zostanie zaproponowany, a kelner lub maître d’hôtel zaprowadzi państwa do niego. Według zasad etykiety stołu osoba, która „organizuje” posiłek, zaprasza pozostałych gości do zajęcia miejsc i rozdziela je w miarę możliwości według „powinowactwa”. Młodsi czekają, aż najstarsi (lub kobiety, jeśli są wśród gości) zajmą miejsca jako pierwsi.
Następnie czeka się na kelnera, który prawdopodobnie zaproponuje aperitif i przyniesie karty dań.
Kelner wraca nieco później, aby przyjąć zamówienia od każdego, zaczynając od pań, w kolejności od najstarszej do najmłodszej.
Wybór wina powinien być dostosowany do zamówionych potraw (zgodność potraw z winem), starając się znaleźć kompromis, który zadowoli wszystkich. Nie wahaj się zapytać sommeliera (lub maître d’hôtel), który doradzi, które wino najlepiej pasuje do zamówionych dań.
Warto zauważyć: zaletą zamawiania „à la carte” jest to, że każdy może wybrać „swoje” wino i zmieniać je w trakcie posiłku.
W etykiecie stołu, sommelier przynoszący wino podaje do degustacji niewielką ilość do osoby „odpowiedzialnej” lub tej, która wydaje się najbardziej obeznana wśród gości. Ta osoba akceptuje (lub nie) jakość proponowanego wina. Następnie sommelier nalewa około pół kieliszka dla każdego gościa (który chce pić wino). Bardzo rzadko zdarza się, aby wino zostało odrzucone podczas degustacji – chyba że jest ewidentnie złej jakości.
Kelner regularnie podchodzi podczas posiłku, aby utrzymywać poziom wina w kieliszkach.
Wodę podaje się tylko raz na początku posiłku (bez dzbanka), a butelkę pozostawia się na stole, aby można było sięgnąć po nią później.
(Do zapamiętania: kieliszek do wody jest największy i zazwyczaj umieszczany po lewej stronie.)
Jeśli nie pijesz wina, zawsze dostępna jest butelka wody: woda mineralna, gazowana lub nawet kranówka (dzbanek z wodą). Do wody zawsze używaj największego kieliszka.
Zamówione dania mogą wymagać różnych czasów przygotowania. Jednak szef kuchni dba o to, by wszystkie dania z jednego serwisu zostały podane jednocześnie na stół, czasem przez kilku kelnerów, jeśli liczba gości jest duża. Zapobiega to różnicy w czasie podania pierwszego i ostatniego dania, pozwalając wszystkim cieszyć się tym samym daniem w tym samym momencie. Zasada grzeczności (kolejna kwestia związana z etykietą przy stole) nakazuje zaczekać, aż wszyscy goście będą mieli podane danie, zanim zaczniemy jeść. Chyba że czekanie trwa zbyt długo (co zdarza się bardzo rzadko) i jedzenie jest gorące – wówczas pierwsza osoba, której podano danie, powinna poczekać, aż ostatnia dostanie swoje.
Jeśli chodzi o obsługę, etykieta nakazuje, by kelner podawał talerze z daniami lub zmieniał je z lewej strony, a zabierał puste talerze z prawej.
Etykieta przy stole „nakazuje” nie wkładać rąk pod stół ani nie opierać łokci na blacie, a lewą rękę trzymać na stole podczas posiłku. To nieco różni się od amerykańskich zwyczajów. Francuzi kroją i jedzą mięso, trzymając widelec w lewej dłoni, a nóż w prawej, nie zmieniając sztućców. Francuskie maniery mogą czasem zaskakiwać cudzoziemców, ale nie przejmuj się zbytnio używaniem sztućców „w stylu kontynentalnym”.
Nawyki żywieniowe wpłynęły na układ noży, widelców, łyżek, a nawet kieliszków na stole. Widelce znajdują się po lewej stronie talerza, gdyż są głównie używane lewą ręką. Noże są po prawej, gdyż trzyma się je prawą dłonią. Różne kieliszki ustawione są po prawej stronie, w kolejności zgodnej z menu – pierwsze są „małe kieliszki” do wina białego, następnie większe do wina czerwonego, położone bardziej w lewo. Zauważysz, że ten układ został zaprojektowany przez i dla praworęcznych.
Zgodnie z etykietą przy stole, kawy nigdy nie pije się podczas posiłku, tylko po nim. Oznacza to, że kelner w restauracji nigdy nie zaproponuje ci kawy razem z daniem. Nie zobaczysz więc filiżanki kawy postawionej obok twojego talerza. Kawa podawana jest na koniec posiłku, wraz z deserem.
Oczywiście, jeśli naprawdę chcesz napić się kawy podczas jedzenia, możesz ją zamówić. Prawdopodobnie jednak dostaniesz kawę mocniejszą niż ta, do której jesteś przyzwyczajony.
Ser uważany jest za prawdziwe danie, ale nie zawsze jest podawany automatycznie w restauracjach. Kiedy już jest, czasem proponowany jest zamiast deseru, co oznacza, że możesz wybrać między serem a deserem (lub oboma, jeśli nadal jesteś głodny).
W dobrych restauracjach ser jest prezentowany przez kelnera na dużym tacy i podawany do wyboru: możesz wybrać dwie lub trzy odmiany.
W wielu średniej klasy restauracjach serwowana jest także deska serów, którą możesz samodzielnie kroić, używając do tego noża znajdującego się na desce – nie swojego własnego. Ponownie wybierz dwie lub trzy odmiany, w rozsądnych porcjach, i postaw na łagodne sery, jeśli nie jesteś przyzwyczajony do ich smaku (miłośnicy sera zwykle biorą porcje o różnym stopniu intensywności smaku, zaczynając od tych najdelikatniejszych).
Gdy podano ci cały ser do pokrojenia, pamiętaj, aby odkroić swoją porcję w taki sposób, by zachować kształt większego kawałka.
Okrągły i płaski ser, taki jak camembert, kroi się jak placek. Zresztą kształt camemberta, który Amerykanie uznają za typowy, jest w rzeczywistości oryginalnym kształtem francuskiego camemberta.
(1) W niektórych mniej eleganckich restauracjach posiłek zamawia się „z góry”. Nie jest to jednak menu „à la carte” – dania są identyczne dla wszystkich gości lub oparte na ograniczonej ofercie. Często dotyczy to posiłków „rodzinnych” organizowanych z wyprzedzeniem, lunchów „służbowych” między współpracownikami lub spotkań biznesowych z okazji urodzin lub innego wyjątkowego wydarzenia.
Jesteś zaproszony do restauracji – biznesowy lunch lub kolacja. O czym rozmawiać podczas posiłku?
Jeśli jesteś gościem, umówiłeś się z gospodarzem na konkretną godzinę spotkania. Najlepiej przybyć z 5–10 minutowym opóźnieniem. Pozwala to gospodarzowi dotrzeć na miejsce przed tobą i poczekać na ciebie przy zarezerwowanym stoliku.
Jeśli przyjdziesz przed gospodarzem (może on spóźnić się z powodu korków), kelner zaprowadzi cię do zarezerwowanego stolika i zaproponuje „apéritif oczekiwania”. Lepiej go odrzucić, ponieważ to gospodarz powinien uiścić rachunek.
Chociaż Francuzi mają mniejszą strefę komfortu osobistego niż Amerykanie, nie lubią, gdy obcy ich dotykają. Nie kładź ręki na ramieniu lub plecach drugiej osoby i nie klep ich przyjaźnie po plecach lub ramieniu.
Unikaj nadmiernego entuzjazmu i używania superlatyw typu „genialny”, „wspaniały” czy „super”. Tego typu określenia nie są zbyt cenione we Francji, gdyż postrzega się je jako nieszczere. Zbyt pozytywne lub wyidealizowane podejście może wydawać się aroganckie lub nieszczere w oczach Francuzów. „Kot jest kotem”, mówią po francusku – co po angielsku znaczy „trzeba nazwać rzeczy po imieniu” – i Francuzi nie lubią eufemizmów ani omówień.
Unikaj także agresywnego i zbyt komercyjnego podejścia. Francuzi nie będą pod wrażeniem, jeśli powiesz im, że twoja amerykańska wiedza fachowa to dokładnie to, czego im potrzeba, aby wyjść z trudnej sytuacji. Być może nawet nie uznają, że znajdują się w kłopotach.
Typowo amerykańska postawa, pewna siebie i „sprzedająca się”, jest przez Francuzów odbierana jako arogancka i brutalna. Francuzi generalnie cenią sobie osoby stanowcze, które nie podążają ślepo za tłumem i potrafią „wnieść coś” do dyskusji.
Francuzi czasami postrzegają konsekwencję jako nudną, a nuda jest jednym z najgorszych grzechów. Wreszcie, doceniaj znaczenie kultury jedzenia i wina, oraz zrozum, że głównym celem francuskiego posiłku jest nawiązanie kontaktu, delektowanie się dobrą rozmową i pyszną kuchnią.
Un posiłek we Francji jest bardzo ustrukturyzowany i podawany w określonej kolejności. Pozwól się poprowadzić i spróbuj trochę każdej potrawy, nawet jeśli niektóre Ci nie smakują.Etykieta przy stole: kto płaci rachunek?
Jeśli zaproszenie zostało wyraźnie sformułowane („Zapraszam was do tego lub innego restauracji”), nie ma wątpliwości. Problem może pojawić się natomiast, gdy zaproszenie brzmi: „Idziemy do restauracji?” lub „Jemy razem?”. Wówczas można się zastanawiać, czy chodzi o nieprecyzyjne sformułowanie „Zapraszam was”, czy raczej o propozycję wspólnego wyjścia, „Idziemy razem do restauracji” na zasadzie wzajemnego porozumienia, a więc koszty dzielone.
Jeśli to ty jesteś gospodarzem, uregulowanie rachunku powinno odbyć się dyskretnie: jeśli rachunek przyniesiono do stolika, sprawdź dyskretnie, czy nie ma w nim błędów. Jeszcze bardziej dyskretnym sposobem jest zapłacenie przy ladzie (co nie zawsze jest możliwe w restauracjach wysokiej klasy). Prawo przewiduje, że 15% obsługi jest wliczone w cenę. Jeśli jednak jesteś szczególnie zadowolony, możesz dodać napiwek według uznania na talerzyku, na którym przyniesiono rachunek.
Czy jako gość powinienem przynieść prezent?
Osoby zaproszone do restauracji nie przynoszą „prezentu” – chyba że znacie się bardzo dobrze. Jeśli natomiast jesteś zaproszony do domu osoby, która cię gości, drobny upominek będzie mile widziany. Może to być pudełko dobrych czekoladek, dobra butelka wina dla „gospodarza” oraz bukiet kwiatów (lub roślina) dla gospodyni.
Jak zakończyć posiłek jako gość
Obiad (który najczęściej zaczyna się między 13:00 a 13:30 i kończy około 15:00).
Kolacja (wieczorem) zwykle kończy się po 23:00 (często zaczyna się między 20:30 a 21:00), ale rzadko później niż 1:00 w nocy, zwłaszcza jeśli wśród gości są osoby, które następnego dnia pracują.
Oczywiście powinieneś podziękować gospodarzem i wspomnieć o czymś, co szczególnie ci zasmakowało (np. o winach podawanych podczas posiłku).
Zazwyczaj, jeśli jest kilka osób lub par, odejście jednego z gości jest sygnałem dla pozostałych do pożegnania. Ułatwia to wzajemne pożegnania.
Jeśli masz spotkać się z gościem w ciągu kilku następnych dni, dobrze jest mu przypomnieć w jednej lub dwóch zdaniach, jak bardzo doceniłeś zaproszenie na wspólny posiłek.
Rada
Kiedy jesteś sam (lub z rodziną) w restauracji jako turysta, masz nieograniczony wybór: rodzaj restauracji, cena, lokalizacja.
Wszystkie restauracje muszą wywiesić swoje menu i ceny na zewnątrz. 15% obsługi jest zawsze wliczone (i wskazane). Zajrzyj przed wejściem, nie daj się zwieść „zaganiaczom” przed lokalem (często to „pułapki dla turystów”).
Unikaj restauracji „obcojęzycznych” („egzotycznych” lub nie, bo są takie tylko z nazwy, nie w kuchni. Często standardy higieny są tam niższe niż gdzie indziej („turystykacja”).
We Francji nie podaje się dużo warzyw ani owoców do dań. Dla zdrowia, postaraj się kupować owoce w supermarketach podczas pobytu.
Woda mineralna lub gazowana w butelce jest często droga w restauracjach. Ale nic nie stoi na przeszkodzie, by zamówić „karafkę wody” (darmową), która jest równie dobra, a przede wszystkim wolna od zarazków (woda pitna gwarantowana przez miasto Paryż).
(1) Wiele książek zostało napisanych na temat „etykiety”. Aby dowiedzieć się więcej, odwiedź CZYM JEST „ETYKIETA” CZYLI SAVOIR-VIVRE PO FRANCUSKU?