Pałac Tuileries – duch w historii Francji

Pałac Tuileries to dziś zniszczony pałac, którego budowę rozpoczęto w 1564 roku z inicjatywy królowej Katarzyny Medycejskiej. Na tym miejscu znajdowały się trzy warsztaty produkujące dachówki, założone w 1372 roku.

Aby pobudzić waszą wyobraźnię, zebraliśmy trzy historyczne zdjęcia w bocznej galerii: pałac Tuileries przed 1871 rokiem, podczas pożaru oraz to, co z niego pozostało.

Pochodzenie dzisiejszej zjawy – budynku

W 1500 roku Nicolas de Neufville, sekretarz ds. finansów, kazał wybudować tam hotel. Ludwika Sabaudzka, matka Franciszka I, znużona stojącymi wodami królewskiej rezydencji – hotelu des Tournelles na placu Wogezów – przeniosła się tam.

Król Henryk II zmarł nieszczęśliwie podczas turnieju w hotelu des Tournelles w 1559 roku. Jego wdowa, Katarzyna Medycejska, opuściła to miejsce. Jej syn, Karol IX, rozkazał je zburzyć w 1563 roku. Następnie kupiła dom Tuileries, kilka sąsiednich posesji oraz rozległy teren należący do szpitala Quinze-Vingts.

Kazała je zrównać z ziemią i poleciła architektom Philibertowi Delorme, a po jego śmierci w 1570 roku – Jeanowi Bullantowi, zbudować pałac w tym miejscu. Miał on powstać na zachód od Luwru, w kierunku obecnej alei Pola Elizejskie. Ambitny projekt początkowy ograniczono jedynie do skrzydła zachodniego. Włoski ogród, obecny ogród Tuileries, założono między pałacem a skarpą fortyfikacji (obecny plac Zgody).

Prace przerwane po nieudanym starcie

Za panowania Karola IX (urodzonego w 1550, króla w latach 1560–1574) prace przy Tuileriach były stopniowo porzucane. Henryk III urządził tam kilka przyjęć, ale nie mieszkał. Na początku XVII wieku Henryk IV postanowił połączyć Luwr z pałacem Tuileries, budując długą galerię wzdłuż Sekwany, której początki istniały już od kilku lat. Od tego momentu mówiono o „Wielkim Projekcie”.

Henryk IV i jego syn – „Wielki Projekt”

Wielka Galeria, czyli Galeria nadbrzeżna (istniejąca do dziś w Luwrze), została zbudowana w latach 1607–1610 przez Jacques’a II Androueta du Cerceau. Równocześnie pałac Tuileries został przedłużony na południe o skrzydło zwane Małą Galerią, mającą połączyć pawilon Bullanta z Wielką Galerią. Na skrzyżowaniu obu budowli wzniesiono pawilon, początkowo nazywany pawilonem Rzeki (w 1669 roku przemianowany na pawilon Flory). Luwr i pałac Tuileries zostały w ten sposób połączone.

Pałac Tuileries za panowania Ludwika XIV

To Ludwik XIV (wnuk Henryka IV) zdecydował o wznowieniu prac. Pałac Tuileries był bowiem asymetryczny. W latach 1659–1666 Louis Le Vau i François d’Orbay zbudowali najpierw pawilon symetryczny względem pawilonu Bullanta, a następnie pawilon, który miał zrównoważyć pawilon Flory – początkowo nazywany „pawilonem Pomony”, później „pawilonem Marsanu”. W latach 1666–1667 malarz Charles Le Brun kierował różnymi projektami w pałacu Tuileries przy pomocy dużej grupy artystów. Pałac był teraz symetryczny i ukończony od północy do południa.

Budowla jednak charakteryzowała się dużą niejednorodnością architektoniczną. Król rozkazał gruntownie ją przebudować pod kierunkiem Le Vau: pawilon centralny, skrzydła go otaczające oraz Małą Galerię również zrekonstruowano.

Pałac Tuileries w całości

Miał 260 metrów długości, od pawilonu Marsanu na północy do pawilonu Flory na południu. Na zachód od pałacu rozciągał się ogród Tuileries, aż do przyszłego placu Ludwika XV (obecny plac Zgody). Od wschodu znajdował się rozległy dziedziniec – dziedziniec Karuzeli, przedłużony o plac (plac Karuzeli), następnie o dzielnicę starych domów (znajdującą się w miejscu obecnej szklanej piramidy) i wreszcie o dziedziniec Kwadratowy Luwru.

Historia Francji w murach Pałacu Tuileries aż do Rewolucji

W tym okresie głównymi mieszkańcami Tuileries byli: księżna de Montpensier, zwana Wielką Mademoiselle (od 1638 do 1652), Ludwik XIV (od 1664 do 1667) oraz Ludwik XV (od 1715 do 1722). Następnie pałac został opuszczony i zajęty przez dworzan lub artystów, którym król przyznawał uprzywilejowane mieszkania, a także przez artystów, emerytów i ludzi różnych stanów.

Podczas Rewolucji i Konsulatu

Podczas rewolucyjnych dni października 1789 roku Ludwik XVI, Maria Antonina i ich dzieci przenieśli się do pałacu 6 października 1789 roku, po tym jak zostali sprowadzeni z zamku w Wersalu przez tłumy. Tuileries weszły do historii: Przez 80 lat pałac był główną rezydencją królów i cesarzy, a także miejscem ważnych wydarzeń politycznych.

Rodzina królewska mieszkała w pałacu przez trzy lata. 21 czerwca 1791 roku podjęła próbę ucieczki, ale została zatrzymana w Varennes i zmuszona do powrotu do Tuileries. Następnie, 10 sierpnia 1792 roku o siódmej rano, została zmuszona do opuszczenia pałacu, oblężonego przez tłumy, aby schronić się w sali Manège, która mieściła Zgromadzenie Prawodawcze i znajdowała się wzdłuż ogrodu (w miejscu dzisiejszego skrzyżowania ulic Rivoli i Castiglione).

Tymczasowi lokatorzy aż do przybycia Napoleona I

Garnizon Gwardii Szwajcarskiej pozostał na miejscu wokół teraz pustego pałacu. Pałac został zajęty i splądrowany, a blisko 600 strażników zginęło, bądź w walce, bądź zamordowanych przez tłum. 21 sierpnia 1792 roku gilotyna została ustawiona na placu Carrousel, na wschód od pałacu.

10 maja 1793 roku Konwencja ulokowała się w Tuileries, w Galerii Maszyn. Nic nie zostało zmienione w wyglądzie zewnętrznym Tuileries. Natomiast przybycie Zgromadzenia Narodowego zostało upamiętnione przez wyrycie na fasadzie pałacu trzech kluczowych słów mitologii republikańskiej. Słowo Jedność zostało wygrawerowane na pawilonie Zegarowym (w centrum), Wolność na pawilonie Marsan, a Równość na pawilonie Flory. Na koniec, czerwony czapkę frygijską umieszczono na szczycie pawilonu Jedności. Komitet Ocalenia Publicznego zajął Małą Galerię, natomiast Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego ulokował się w pałacyku położonym na północ od dziedzińca Carrousel, niedaleko pawilonu Marsan. Wiele wydarzeń miało tam miejsce, w tym proskrypcja Żyrondystów i upadek Robespierre’a.

W okresie Dyrektoriatu Tuileries były siedzibą Rady Starszych (1795–1799) aż do jej zniesienia 10 listopada 1799 roku. Później żadne zgromadzenie parlamentarne nie obradowało już w pałacu Tuileries.

Pałac Tuileries za Pierwszego Cesarstwa

19 lutego 1800 roku Napoleon Bonaparte, pierwszy konsul, wprowadził się do pałacu. Zajął drugie piętro jako swoje mieszkanie, zajmując dawne apartamenty królewskie (spał w sypialni Ludwika XIV, Ludwika XV i Ludwika XVI). Podczas gdy Cambacérès, drugi konsul, wolał rezydować w hotelu d’Elbeuf, trzeci konsul Lebrun zamieszkał w pawilonie Flory.

Stawszy się cesarzem, Napoleon I uczynił z Tuileries swoją oficjalną rezydencję. To właśnie między 1806 a 1808 rokiem architekci zbudowali łuk triumfalny Carrousel. Budowla ta była inspirowana łukiem Septymiusza Sewera w Rzymie. Plac Carrousel służył często do przeglądów Gwardii przez Napoleona.

Równocześnie, aby kontynuować Wielki Projekt rozpoczęty za Henryka IV, Napoleon kazał zbudować między 1807 a 1815 rokiem skrzydło, które zamykało dziedziniec Carrousel od północy i rozciągało się od pawilonu Marsan aż do wysokości ulicy Rohan, wzdłuż ulicy Rivoli.

28 listopada 1804 roku papież Pius VII, przybyły do Paryża, aby koronować Napoleona, zamieszkał w pałacu, gdzie przebywał do 4 kwietnia 1805 roku. Zajął dawne apartamenty Madame Élisabeth, na drugim piętrze pawilonu Flory.

Narodziny następcy tronu Napoleona i upadek Pierwszego Cesarstwa

To na pierwszym piętrze skrzydła południowego przyszedł na świat w marcu 1811 roku Napoleon II, syn Napoleona i Marii Ludwiki, król Rzymu. Cesarz przydzielił mu apartament sąsiadujący z tym, który zajmowała jego matka, wcześniej należący do wielkiego marszałka pałacu, Duroca.

W 1814 roku Napoleon opuścił pałac, ustępując miejsca Ludwikowi XVIII, by powrócić do niego 20 marca 1815 roku i ostatecznie go opuścić po klęsce pod Waterloo.

Restauracja i monarchia lipcowa (1815–1848)

Ludwik XVIII powrócił do Tuileriów w lipcu 1815 roku i był jedynym królem Francji, który tam zmarł (w 1824 roku). Jego brat, Karol X, objął tron, lecz rewolucja lipcowa 1830 roku zmusiła go do ucieczki, a pałac został ponownie splądrowany przez rozruchy. Tuilerie pozostawały niezamieszkane aż do 21 września 1831 roku, kiedy to nowy król, Ludwik Filip, który wolał rezydować w pobliskim Palais-Royal, został zmuszony do wprowadzenia się tam przez Casimira Periera, pragnącego podnieść prestiż monarchii lipcowej. Jego małżonka, królowa Maria Amelia, uznała pałac za ponury i porównała go do kasby. Rodzina królewska zamieszkała na pierwszym piętrze skrzydła południowego.

Dni lutowe 1848 roku ponownie wypędziły rodzinę królewską z Tuileriów, które zostały po raz kolejny splądrowane. Po przekształceniu w przytułek dla inwalidów wojennych pałac ponownie stał się oficjalną rezydencją, gdy osiedlił się w nim Ludwik Napoleon Bonaparte, prezydent Republiki, by następnie zostać 2 grudnia 1852 roku ogłoszonym cesarzem.

Tuilerie za Drugiego Cesarstwa

Drugie Cesarstwo uczyniło z Tuilerii rezydencję cesarską. Uroczystości i ceremonie nadały jej niespotykany blask. 29 stycznia 1853 roku pałac był świadkiem cywilnego ślubu cesarza Napoleona III i Eugenii de Montijo.

Cesarz zrealizował Wielki Projekt, o którym marzył Henryk IV i który kontynuował Napoleon, łącząc Tuilerie z Luwrem. Zburzono budynki i galerie oddzielające dziedziniec Carrousel od dziedzińca Kwadratowego Luwru. Architektowie Visconti, a następnie Lefuel wznieśli nowe budynki po obu stronach tej przestrzeni, przemianowanej na dziedziniec Napoleona III. 14 sierpnia 1857 roku Napoleon III uroczyście otworzył „Nowy Luwr”, zjednoczony z pałacem Tuilerii. W latach 1857–1871, po raz pierwszy, pałac Tuilerii i Luwr tworzyły jednolity kompleks, „cesarskie miasto” w sercu Paryża, największy i jeden z najbardziej majestatycznych w Europie.

Po klęsce pod Sedanem cesarzowa Eugenia opuściła pałac Tuilerii 4 września 1870 roku wśród wrzawy tłumu. Uciekła przez Pawilon Florę, skąd przeszła do Wielkiej Galerii Luwru.

Pożar i zniszczenie Tuilerii

Gdy władzę przejęła Komuna Paryża (1871), Tuilerie stały się miejscem uroczystości i koncertów: „koncerty komunardów” odbywały się w Sali Marszałków, z udziałem tragika Agara. 10 maja 1871 roku zorganizowano wieczór artystyczny na rzecz rannych Gwardii Narodowej. 18 maja trzy kolejne koncerty zgromadziły ogromną publiczność.

22 i 23 maja 1871 roku komuniści Alexis Dardelle, Henri-Marius-Bergeret, Victor Bénot, Étienne Boudin oraz Madeuf wwieźli na dziedziniec pięć wozów załadowanych beczkami prochu, smoły i terpentyny, które umieścili pod perystylem pawilonu centralnego. 23 maja około trzydziestu federatów, pod rozkazami Bénota zwanego „rzeźnickim chłopcem”, Bergereta i Boudina, przeszło przez wszystkie apartamenty pałacu, polewając ściany i podłogi wiadrami oleju.

W beczce prochu umieszczono w sieni Pawilonu Zegarowego, trzy kolejne u podstawy honorowych schodów, podczas gdy stos materiałów łatwopalnych zgromadzono w Sali Marszałków. Komunardzi pokryli smołą ołtarz i organy kaplicy oraz boazerie teatru. Ogień podłożono z rozkazu Benota, a cały budynek stanął w płomieniach w jednej chwili. Tuż przed godziną 21 zegar pałacowy zatrzymał się pod wpływem ognia. Około 23, eksplozja wstrząsnęła centralnym pawilonem, a kopuła stanęła w ogniu.

Pałac płonął przez trzy dni, a pożar rozprzestrzenił się na część Luwru, zanim rozgrzane żelazo stopiło brązy, a marmury zamieniły się w proch. Bergeret i jego ludzie, po zjedzeniu zimnego posiłku, zjedli kolację na tarasie Luwru, podziwiając pożar. 27 maja z Pałacu Tuileries pozostały tylko poczerniałe mury. Pałac i muzeum Luwr ocalały jednak dzięki determinacji niektórych osób.

(1) „Komuna” trwała 72 dni, od 18 marca 1871 do „Krwawego Tygodnia” od 21 do 28 maja 1871. Powstanie to nie uznało rządu wyłonionego przez Zgromadzenie Narodowe (po upadku Napoleona III), świeżo wybranego w powszechnym głosowaniu mężczyzn na terenach nieokupowanych przez wojska pruskie. Wybrało ono anarchistyczny model organizacji miasta, oparty na demokracji bezpośredniej, który dał początek komunizmowi municypalnemu.

Rozbiórka Pałacu Tuileries i jego sprzedaż na licytacji

Na początku lat 70. XIX wieku architekt Lefuel odrestaurował Pawilon Flory i odbudował Pawilon Marsan. Już w 1872 roku wpłynęło wiele petycji i wniosków o odbudowę pałacu w całości lub części. W rzeczywistości budynek był do uratowania, gdyż spłonęły jedynie podłogi, dach i dekoracje. Haussmann, Lefuel i Viollet-le-Duc przedstawili projekty ratowania ruin lub budowy nowego pałacu. Plany pokrzyżowała jednak śmierć Viollet-le-Duca 17 września 1879, następnie Léonce’a Reynaud 14 lutego 1880 i wreszcie Hectora Lefuela 26 grudnia 1880 – wszyscy trzej byli zwolennikami odbudowy.

Nowy architekt odpowiedzialny za prace, Charles Garnier (ten od Opery), był natomiast przeciwny restauracji. W swoim raporcie z 30 maja 1881 wskazał trudności związane z odbudową: zbyt długo wystawione na działanie czynników atmosferycznych ruiny nie nadawały się do zachowania, skrzydła były zbyt wąskie, konieczne było wykonanie piwnic przeciwwilgociowych… i zaproponował budowę nowego gmachu (prawdopodobnie pod swoim kierownictwem!).

W 1882 roku zorganizowano licytację, a architekt Charles Garnier sporządził plan ruin dla potencjalnych nabywców. Państwo zadbało o objęcie preempcją niektórych elementów, aby zachować dla publiczności część pamiątek. Za 33 500 franków przedsiębiorca rozbiórkowy Achille Picart wygrał przetarg i zobowiązał się do usunięcia ruin w ciągu sześciu miesięcy. Nie miał jednak zamiaru ich zachować, lecz sprzedać je detalicznie – w czasach, gdy wielka burżuazja i przemysłowcy kupowali od zrujnowanych arystokratów zamki, przejmując przy tym eklektyczne elementy architektoniczne, niczym inni.

Rozproszenie ruin pałacu Tuileries

Zakup „w częściach składowych” pałacu Tuileries spotkał się z „światowym” entuzjazmem. Kamienie, frontony, posągi zostały rozproszone, by zdobić inne budowle i zamki w Paryżu, regionie paryskim, prowincji, na Korsyce, a także za granicą. W Quito (Ekwador), na pałacu prezydenckim (Pałacu Carondelet) położonym na Plaza Grande, w dzielnicy kolonialnej, balustrady z pałacu Tuileries zakupione we Francji zdobią fasadę. Znaleźć można także pozostałości w Villa dei Palmi w Bordigherze (Włochy). Kolumna koryncka, wbudowana w część muru, wznosi się na wyspie Schwanenwerder (Berlin-Wannsee).

Plany odbudowy

Od czasu zniszczenia pałacu Tuileries wielokrotnie pojawiała się idea odbudowy kompleksu Luwr-Tuileries. Szczególnie pod Trzecią Republiką, a następnie pod Piątą, kilka rządów rozważało odbudowę pałacu.

Ostatnio, w 1958 roku, gdy powrócił do władzy i pragnął opuścić Elizeum, generał de Gaulle również rozważał jego odbudowę i uczynienie z niego rezydencji prezydenta Republiki; zlecił zatem architektowi Henry’emu Bernardowi opracowanie tego projektu.

Od 2002 roku narodowy komitet prowadzi kampanię na rzecz odbudowy Tuileries. Z kolei Francuski Komitet Historii Sztuki stanowczo się temu sprzeciwia. Tyleż tyle różnych punktów widzenia!

Co stało się z podpalaczami pałacu Tuileries?

Jego zniszczenie było dziełem celowego podpalenia 23 maja 1871 roku, dokonanego przez komunardów: Jules’a-Henriego-Mariusa Bergereta, Victora Bénota, Alexisa Dardelle’a, Étienne’a Boudina, Louisa Madoffa i kilku innych. W rzeczywistości było ich około trzydziestu.

Jules-Henri-Marius Bergeret, ich przywódca, zdołał opuścić Paryż. Skazany na karę śmierci zaocznie przez Radę Wojenną, uciekł do Londynu, następnie do Nowego Jorku, skąd szybko wyjechał na Jersey, gdzie otworzył atelier fotograficzne i został członkiem „Towarzystwa Socjalistycznych Republikanów Uchodźców na Jersey”. Powrócił do Nowego Jorku, gdzie zmarł w 1905 roku w wielkiej nędzy.

Victor Bénot, były żołnierz, skazany i wydalony z armii za sprzedaż ubrań i „machinacje”, został rzeźnikiem, a następnie 31 marca 1871 roku został wybrany na dowódcę swojego batalionu komunardów. Aresztowany 28 maja 1871 roku, został stracony 22 stycznia 1873 roku.

Étienne Boudin, także były żołnierz, uznany za niezdolnego do służby wojskowej z zaświadczeniem dobrego prowadzenia się, powrócił do zawodu stolarza w Paryżu, gdzie mieszkał przy ulicy Salneuve (17. dzielnica). Pracował nawet w Tuileries, w apartamentach cesarzowej. 19 marca 1871 roku, podczas Komuny, został adiutantem kapitanem Tuileries. Aresztowany we wrześniu w stolarni w Clichy, został oskarżony przez świadków o nakazanie podpalenia 22 maja podczas egzekucji farmaceuty Kocha, aresztowanego w jego domu przy ulicy Richelieu za sprzeciwienie się budowie barykady. Boudin został także uznany za odpowiedzialnego za grabież Luwru i podpalenie Tuileries. Skazany na karę śmierci 16 lutego 1872 roku, po odrzuceniu jego kasacji, został rozstrzelany w obozie wojskowym w Satory.

Alexis Dardelle występował głównie w kabaretach i bezskutecznie próbował zrobić karierę jako muzyk i aktor na scenach Montmartru oraz przedmieść Paryża. 22 marca został mianowany gubernatorem Tuilerii w stopniu pułkownika, z zadaniem zinwentaryzowania niesplądrowanych przedmiotów. 6 maja Komitet Ocalenia Publicznego wydał rozkaz jego aresztowania za „sprzeniewierzenie dzieł sztuki oraz kontakty z wrogiem” – przynajmniej druga z tych zarzutów była fałszywa. Podpisany rozkaz wysłał Dardelle’a do więzienia Mazas, skąd został uwolniony 12 maja dzięki interwencji pewnego Rigaulta i osobiistej protekcji Courbeta. 23 maja nakazał ewakuację pozostałym jeszcze pracownikom Tuilerii, ogłaszając, że wkrótce wszystko wyleci w powietrze. Gdy wybuchł pożar, dołączył do Bergereta na tarasie Luwru, by oglądać płomienie. Następnie zniknął z Paryża. 1 lutego 1879 roku Alexis Dardelle przebywał w Londynie. Zmarł 5 maja 1888 roku w Paryżu.

Madeuf Louis, zwany Armandem. Skazany 8 sierpnia 1867 roku przez sąd przysięgłych departamentu Haute-Vienne na rok więzienia za napaść na tle seksualnym, a następnie 3 stycznia 1870 roku w Bordeaux (Gironde) na pięć miesięcy więzienia i dziesięć franków grzywny za obrazę moralności publicznej.
Podczas Komuny Paryskiej był dowódcą szwadronu oraz szefem sztabu gubernatora Tuilerii. Prawdopodobnie uczestniczył w podpaleniu pałacu.
Skazany zaocznie 12 października 1872 roku przez 10. sąd wojenny na karę śmierci, został aresztowany 20 marca 1875 roku w Perpignan. Jego proces, 19 maja 1875 roku, zakończył się wyrokiem dożywotnich robót przymusowych. W 1880 roku karę zamieniono mu na deportację do Nowej Kaledonii, gdzie zmarł na półwyspie Ducos (akt zgonu sporządzono 3 maja 1880 roku).