Pomnik króla Henryka IV na moście Pont Neuf, trzeci noszący to imię

Posąg króla Francji Henryka IV znajduje się na placu Pont-Neuf (kilkadziesiąt metrów długości, równolegle do mostu Pont Neuf i na poziomie chodnika). Ten obszar położony jest po zachodniej stronie wyspy Île de la Cité. Zajmuje on środek niewielkiego skweru znajdującego się na środku mostu Pont Neuf, przy wyjściu z placu Dauphine (ulicą Henri-Robert) i góruje nad square du Vert-Galant, tuż poniżej, po stronie zachodniej. Posąg znajduje się na granicy 1. dzielnicy Paryża.
Obecna statua Henryka IV
Posąg Henryka IV jest dziełem rzeźbiarza François-Frédérica Lemota i został odsłonięty 25 sierpnia 1818 roku, za panowania Ludwika XVIII.
Jest to jednak trzecia konna statua Henryka IV ustawiona w tym miejscu.
Pierwsza statua Henryka IV z 1614 roku – cztery lata po jego zamordowaniu
Pierwsza konna statua Henryka IV była inicjatywą Marii Medycejskiej, królowej i wdowy po zamordowanym królu. Statua towarzyszyła placowi Królewskiemu (plac Dauphine), gdyż znajdowała się za nim, na moście Pont Neuf, który przedłuża ulicę Dauphine (wszystkie trzy założone z rozkazu Henryka IV).
Została wykonana przez Jean’a Bologne i Pietro Tacca i stanowiła część oryginalnej kompozycji placu Dauphine. Została odsłonięta 23 sierpnia 1614 roku.
Perypetie statuy z 1614 roku
Pierwotny koń z brązu został wysłany z Włoch do Marii Medycejskiej przez Kosmę II Medyceusza, wielkiego księcia Toskanii. Zakończony na początku marca 1611 roku, został wysłany dopiero na początku listopada 1613 roku na statku płynącym z Livorno, który rozbił się u wybrzeży Savony. Statua pozostała na dnie morza przez miesiąc „i została odzyskana jedynie z wielkim trudem i ogromnymi kosztami”.
W 1628 roku umieszczono pięć płaskorzeźb Barthélemy’ego Tremblaya i Thomasa Boudina przedstawiających bitwy pod Arques i Ivry, wkroczenie do Paryża, oblężenie Amiens oraz zajęcie Montmélian.
W 1635 roku na cokole statuy i na metalowej kratce otaczającej pomnik umieszczono ostateczne (z tamtej epoki) napisy, które zastąpiły wcześniejsze, prowizoryczne. Podkreślają one rolę Ludwika XIII i kardynała Richelieu, pomijając wkład Marii Medycejskiej, którą jej syn wówczas wygnał.
Podczas rewolucji francuskiej, 12 sierpnia 1792 roku, statua została zrzucona. Posągi jeńców otaczające centralnego konia zostały zachowane i znajdują się obecnie w Luwrze.
Efemeryczna statua z 1814 roku: druga statua
3 maja 1814 roku, z okazji powrotu Ludwika XVIII, tymczasowa statua „zastępcza” została wykonana przez Henri-Victora Roguiera na podstawie gipsowego odlewu jednego z koni z kwadrygi Bramy Brandenburskiej. Ten ostatni został skradziony przez Napoleona w 1806 roku, zdeponowany – z braku przeznaczenia – w Menus-Plaisirs, a następnie odzyskany przez Prusaków w 1814 roku. Cokół tego efemerycznego pomnika nosił napis: „Powrót Ludwika ożywia Henryka”.
Trzecia statua z 1818 roku, czyli obecna
Obecna statua jest dziełem rzeźbiarza François-Frédérica Lemota, który inspirował się nielicznymi zachowanymi oryginalnymi elementami (obecnie w muzeum Carnavalet) oraz być może głową, która znajduje się obecnie w prywatnej kolekcji.
Pomnik jest konną statuą z brązu przedstawiającą króla Francji Henryka IV w zbroi, ukoronowanego wieńcem laurowym i trzymającego w prawej dłoni berło z liliami. Henryk IV spogląda w kierunku nabrzeża Orfèvres, podczas gdy koń odwraca głowę w stronę nabrzeża Zegarowego.
Statua umieszczona jest na cokole, którego boki zdobią płaskorzeźby.
Na przedniej stronie cokołu wygrawerowano po łacinie:

HENRICI MAGNI
PATERNO IN POPVLVM ANIMO
NOTISSIMI PRINCIPIS
SACRAM EFFIGIEM
CIVILES INTER TVMVLTVS
GALLIA INDIGNANTE DEIECTAM
POST OPTATVM LVDOVICI XVIII REDITIM
EX OMNIBVS ORDINIBVS CIVES
AERE COLLATO RESTITVERVNT
NEC NON ET ELOGIVM
CVM EFFIGIE SIMVL ABOLITIVM
LAPIDI RVRSVS INSCRIBI
CVRAVERVNT
D D
DIE XXV MENS AUG MDCCCXVIII

co znaczy:
„Posąg świętego Henryka Wielkiego, najsławniejszego króla, który był ojcem dla swego ludu, został zrzucony podczas Rewolucji, ku wielkiemu oburzeniu Francji. Po powrocie, tak bardzo oczekiwanego, Ludwika XVIII, obywatele ze wszystkich stanów zjednoczyli się, by go odrestaurować wraz z zniszczoną wraz z nim inskrypcją honorową, którą ponownie kazali wyryć w kamieniu. Uczyniono to dnia 25 sierpnia 1818 roku.”

Na odwrocie cokołu wyryto następującą inskrypcję:

„ERRICO - IV
GALLIARVM - IMPERATORI - NAVAR . R.
LVDOVICVS - XIII - FILIVS - EIVS
OPVS - INCHOATVM - ET - INTERMISSVM
PRO - DIGNITATE - PIETATIS - ET - IMPERII
PLENIVS - ET - AMPLIVS - ABSOLVIT
EMIN - D - C - RICHELIVS
COMMVNE - VOTVM - POPVLIS - PROMOVIT
SVPER - ILLVSTR - VIRI
DE - BVLLION - BOVTILLIER - P - AERARII - F
FACIENDVM - CVRAVERVNT
MDCXXXV”

to jest: „Henrykowi IV, cesarzowi Galii i królowi Nawarry, jego syn Ludwik XIII dokończył ten pomnik, rozpoczęty, lecz przerwany, uzupełniając go i powiększając w imię swej pobożności synowskiej i władzy królewskiej. Kardynał-książę Richelieu, znakomity, doprowadził go do końca zgodnie ze wspólnym życzeniem ludu, podczas gdy znakomici panowie De Bullion i Boutillier, nadzorcy finansów, czuwali nad jego wykonaniem. 1635.”

Posąg Henryka IV: skrzynia pełna tajemnic?

Posąg został odsłonięty 25 sierpnia 1818 roku. Podczas tej uroczystości w jego wnętrzu umieszczono kilka przedmiotów. Były to dokumenty na pergaminie dotyczące odsłonięcia posągu, dwadzieścia sześć medali oraz trzy książki poświęcone Henrykowi IV. Całość złożono w brzuchu konia i do dziś przechowywana jest w Gabinecie Szmelców Archiwów Narodowych, Muzeum Historii Francji. Oto lista osiemnastu przedmiotów według klasyfikacji Archiwów Narodowych:

AE/I/15bis/1/1 do 6 – Pudełko ołowiane z drewnianym rdzeniem, zawierające pergaminy dotyczące odsłonięcia posągu Henryka IV na Moście Nowym oraz dokumenty na pergaminie.
AE/I/15bis/2/1 do 2 – Pudełko ołowiane z drewnianym rdzeniem, zawierające *Ekonomie królewskie* Maksymiliana de Béthune, księcia de Sully, 2 tomy in-folio oprawione przez Simiera, introligatora królewskiego, w czerwonej skórze z pozłotami, z herbem Francji.
AE/I/15bis/3/1 do 2 – Pudełko ołowiane z drewnianym rdzeniem, zawierające *Henryjadę* Woltera, egzemplarz na welinie oprawiony przez René Simiera, w niebieskiej marokinie, „z wstążkami, podziałami i herbem Francji”. Oprawa zaginęła, bądź uległa rozkładowi, bądź została przyklejona do jednej ze stron pudełka drewnianego.
AE/I/15bis/4/1 do 3 – Pudełko ołowiane z drewnianym rdzeniem, zawierające *Historię króla Henryka Wielkiego* autorstwa Hardouina de Péréfixe, Renouard, Paryż, 1816, 1 tom in-8° oprawiony przez Simiera, introligatora królewskiego, w zielonej marokinie, z wstążkami i złoconymi brzegami. Tom w doskonałym stanie zachowania, oprawa bardzo starannie wykonana, oraz dwadzieścia sześć medali (srebrnych, brązowych i platynowych).
AE/I/15bis/5/1 do 5 – Cztery pudełka cylindryczne (cyna lub drewno) oraz zwój pergaminu.

Pomnik został wpisany na listę zabytków historycznych w 1992 roku.
Ciekawostka związana z inną historią dotyczącą pomnika Henryka IV
To być może u stóp pomnika Henryka IV wykonano pierwsze zdjęcie człowieka. Otóż dagerotyp (7,2 x 10 cm) mostu Pont-Neuf, wykonany przez Daguerre’a i Fordosa i przechowywany w Muzeum Rzemiosła i Sztuki Stosowanej, ukazuje w dolnej części wizerunki dwóch osób leżących (być może robotników odpowiedzialnych za konserwację pomnika). To zdjęcie mogłoby być zatem starsze od fotografii z bulwaru du Temple, na której widnieje czyściciel butów, uznawanej za pierwsze zdjęcie człowieka.