Pomnik króla Henryka IV na moście Pont Neuf, trzeciego noszącego to imię

Posąg króla Francji Henryka IV znajduje się na placu Pont-Neuf (kilkadziesiąt metrów długości, równolegle do mostu Pont Neuf i na poziomie chodnika). Ten obszar położony jest po zachodniej stronie wyspy Île de la Cité. Stanowi centralny punkt niewielkiego skweru usytuowanego pośrodku mostu Pont Neuf, u wylotu placu Dauphine (ulicą Henri-Robert) i góruje nad skwerem Vert-Galant, tuż poniżej, po stronie zachodniej. Pomnik znajduje się na granicy 1. dzielnicy Paryża.
Obecny posąg Henryka IV
Posąg Henryka IV jest dziełem rzeźbiarza François-Frédérica Lemota i został odsłonięty 25 sierpnia 1818 roku, za panowania Ludwika XVIII.
W rzeczywistości jest to jednak 3. pomnik konny Henryka IV ustawiony w tym miejscu.
Pierwszy pomnik Henryka IV z 1614 roku – cztery lata po jego zamachu
Pierwszy pomnik konny Henryka IV był inicjatywą Marii Medycejskiej, królowej i wdowy po zamordowanym władcy. Pomnik towarzyszył placowi Royale (plac Dauphine), gdyż znajdował się za nim, na moście Pont Neuf, który przedłuża ulicę Dauphine (wszystkie trzy założenia pochodzą z czasów Henryka IV).

Rzeźba autorstwa Jeana Bologne’a i Pietra Taccy jest częścią oryginalnej kompozycji placu Dauphine. Została odsłonięta 23 sierpnia 1614 roku.
Przypadki statui z 1614 roku
Pierwotny koń z brązu został wysłany z Włoch do Marii Medycejskiej przez Kosmę II Medyceusza, wielkiego księcia Toskanii. Ukończony na początku marca 1611 roku, został wysłany dopiero w listopadzie 1613 na statku płynącym z Livorno, który rozbił się u wybrzeży Savony. Posąg pozostawał na dnie morza przez miesiąc „i został odzyskany dopiero z wielkim trudem i ogromnymi kosztami”.
W 1628 roku umieszczono pięć płaskorzeźb Barthélemy’ego Tremblaya i Thomasa Boudina przedstawiających bitwy pod Arques i Ivry, wjazd do Paryża, oblężenie Amiens oraz zdobycie Montmélian.
W 1635 roku na cokole statui i na metalowej kratownicy otaczającej pomnik umieszczono ostateczne (z tamtej epoki) inskrypcje, zastępując wcześniejsze, tymczasowe. Podkreślają one rolę Ludwika XIII i kardynała Richelieu, pomijając udział Marii Medycejskiej, którą jej syn wówczas wygnał.

Posąg został obalony podczas rewolucji francuskiej, 12 sierpnia 1792 roku. Rzeźby jeńców otaczających centralnego konia zostały zachowane i znajdują się obecnie w muzeum Luwru.
Efemeryczny posąg z 1814 roku: drugi pomnik
3 maja 1814 roku, z okazji powrotu Ludwika XVIII, tymczasowy posąg „zastępczy” wykonał Henri-Victor Roguier na podstawie gipsowego odlewu jednego z koni z Kwadrigi Bramy Brandenburskiej. Ten ostatni został skradziony przez Napoleona w 1806 roku, zdeponowany – z braku przeznaczenia – w Menus-Plaisirs, a następnie odzyskany przez Prusaków w 1814 roku. Cokół tego efemerycznego monumentu nosił napis: „Powrót Ludwika ożywia Henryka”.
Trzeci posąg z 1818 roku, ten obecny
Obecny posąg jest dziełem rzeźbiarza François-Frédérica Lemota, który inspirował się nielicznymi zachowanymi oryginalnymi elementami (obecnie w muzeum Carnavalet) oraz być może głową, która znajduje się obecnie w prywatnej kolekcji.

Monument to konny posąg z brązu przedstawiający króla Francji Henryka IV w zbroi, ukoronowanego wieńcem laurowym i trzymającego w prawej dłoni berło z liliami. Henryk IV spogląda w kierunku nabrzeża Orfèvres, podczas gdy koń odwraca głowę w stronę nabrzeża Zegarowego.
Posąg umieszczony jest na cokole, którego boki zdobią płaskorzeźby.

Na przedniej stronie cokołu wygrawerowany jest po łacinie tekst:

HENRYKA WIELKIEGO
OJCA SWEGO LUDU
SŁAWNEGO KRÓLA
ŚWIĘTY OBRAZ
ZRZUCONY PRZEZ TŁUMY
W CZASIE REWOLUCJI, GDY FRANCJA ZAŻALA
PO POWROCIE UROCZYSTYM LUDWIKA XVIII
OBYWATELE WSZYSTKICH STANÓW
ZBIERALI SIĘ, ABY GO ODRESTAUROWAĆ,
A TAKŻE USUNIĘTY NAPIS
RAZEM Z POSĄGIEM, KTÓRY
KAZALI WYRYĆ NA NOWO W KAMIEŃ.
DANO DNIA 25 SIERPNIA 1818 ROKU

co znaczy
„Święty posąg bardzo sławnego króla Henryka Wielkiego, który był ojcem swego ludu, został w czasie rewolucji zrzucony przez tłumy, ku wielkiemu żalowi Francji. Po powrocie, tak bardzo upragnionym, Ludwika XVIII, obywatele wszystkich stanów połączyli się, aby go odrestaurować, wraz z zniszczonym w tym samym czasie zaszczytnym napisem, który kazali ponownie wyryć w kamieniu. Dnia 25 sierpnia 1818 roku.”

Na odwrocie cokołu wyryty jest następujący napis:

„ERRICO - IV
GALLIARVM - IMPERATORI - NAVAR . R.
LVDOVICVS - XIII - FILIVS - EIVS
OPVS - INCHOATVM - ET - INTERMISSVM
PRO - DIGNITATE - PIETATIS - ET - IMPERII
PLENIVS - ET - AMPLIVS - ABSOLVIT
EMIN - D - C - RICHELIVS
COMMVNE - VOTVM - POPVLIS - PROMOVIT
SVPER - ILLVSTR - VIRI
DE - BVLLION - BOVTILLIER - P - AERARII - F
FACIENDVM - CVRAVERVNT
MDCXXXV”

mianowicie: „Za Henryka IV, cesarza Galów i króla Nawarry, jego syn Ludwik XIII dokończył ten pomnik, rozpoczęty, lecz przerwany, uzupełniając go i powiększając w imię swej synowskiej pobożności i swej władzy królewskiej. Kardynał-książę Richelieu, wybitny, kazał go kontynuować zgodnie z powszechnym życzeniem ludu, podczas gdy znamienici panowie De Bullion i Boutillier, nadzorcy finansów, czuwali nad jego realizacją. 1635.”

Pomnik Henryka IV: skarbnica tajemnic?

Pomnik został odsłonięty 25 sierpnia 1818 roku. Podczas tej nowej instalacji wewnątrz posągu umieszczono kilka przedmiotów. Były to dokumenty na pergaminie dotyczące odsłonięcia pomnika, dwadzieścia sześć medali oraz trzy księgi poświęcone Henrykowi IV. Całość złożono w brzuchu konia i dziś przechowywana jest w Gabinecie Starych Metali Archiwów Narodowych, Muzeum Historii Francji. Oto lista osiemnastu przedmiotów według klasyfikacji Archiwów Narodowych:

AE/I/15bis/1/1 do 6 – Ołowiana skrzynka z drewnianym rdzeniem, w której przechowywano pergaminy dotyczące uroczystego odsłonięcia posągu Henryka IV na moście Pont-Neuf oraz dokumenty na pergaminie.
AE/I/15bis/2/1 do 2 – Ołowiana skrzynka z drewnianym rdzeniem, w której przechowywano *Économies royales* Maximiliena de Béthune, księcia de Sully, 2 tomy w formacie in-folio oprawione przez Simiera, introligatora królewskiego, w czerwonej skórze z pozłotami, z herbem Francji.
AE/I/15bis/3/1 do 2 – Ołowiana skrzynka z drewnianym rdzeniem, w której przechowywano *Henryadę* Woltera, egzemplarz na welinie oprawiony przez René Simiera, w niebieskiej marokinie, „na wstążkach, z podziałami i herbem Francji”. Oprawa zaginęła, prawdopodobnie w wyniku rozkładu lub przyklejenia do jednej ze ścianek drewnianej skrzynki.
AE/I/15bis/4/1 do 3 – Ołowiana skrzynka z drewnianym rdzeniem, w której przechowywano *Historię króla Henryka Wielkiego* autorstwa Hardouina de Péréfixe, wydaną przez Renouarda w Paryżu w 1816 roku, 1 tom w formacie in-8° oprawiony przez Simiera, introligatora królewskiego, w zielonej marokinie, na wstążkach i z pozłacanym grzbietem. Tom w doskonałym stanie zachowania, oprawa wykonana z wielką starannością, oraz dwadzieścia sześć medali (srebrnych, brązowych i platynowych).
AE/I/15bis/5/1 do 5 – Cztery cylindryczne skrzynki (z cyny lub drewna) oraz zwój pergaminu.

Pomnik został wpisany na listę zabytków historycznych w 1992 roku.
Ciekawostka związana z inną historią dotyczącą pomnika Henryka IV
To być może u stóp pomnika Henryka IV wykonano pierwsze zdjęcie człowieka. Rzeczywiście, dagerotyp (7,2 x 10 cm) mostu Pont-Neuf, wykonany przez Daguerre’a i Fordosa i przechowywany w Muzeum Rzemiosła i Sztuki Stosowanej, ukazuje w dolnej części obraz dwóch leżących osób (być może robotników odpowiedzialnych za konserwację pomnika). To zdjęcie byłoby zatem wcześniejsze od tego z bulwaru du Temple, na którym widnieje czyściciel butów, uznawany za pierwsze zdjęcie człowieka.