Panteon w Paryżu, świątynia narodu dla wielkich ludzi Francji

Panteon w Paryżu wzorowany jest na Panteonie w Rzymie. Wówczas wydawało się, że oddawano tam cześć cesarskiej rodzinie oraz kilku bogom, co miało mu nadać nazwę „Panteonu”. Nazwa ta pochodzi od greckiego *pántheion* (πάνθειον), oznaczającego „wszystkich bogów”. Od XVI wieku rzymski Panteon został ponownie wykorzystany jako miejsce pochówku wybitnych mężów.

Panteon w Paryżu: początkowo kościół dla Ludwika XV

W 1744 roku, podczas ciężkiej choroby w Metzu, Ludwik XV złożył ślubowanie, że jeśli wyzdrowieje, zbuduje kościół poświęcony świętej Genowefie. Po powrocie do Paryża polecił markizowi de Marigny, generalnemu dyrektorowi budownictwa, wznieść ten pomnik na miejscu zrujnowanej wówczas opactwa Sainte-Geneviève. W 1755 roku markiz de Marigny powierzył wykonanie planów architektowi Jacques’owi-Germainowi Soufflotowi, który przesłał z Rzymu projekt przyjęty przez aklamację.

Tworząc wzorcową architekturę sakralną, Soufflot spełnił życzenie Ludwika XV, by z godnością uwiecznić monarchię poprzez świętą Genowefę, patronkę Paryża, której poświęcono budowlę.

Wyjątkowe położenie Panteonu w Paryżu

Panteon w Paryżu to neoklasycystyczny pomnik położony w 5. dzielnicy. W samym sercu Dzielnicy Łacińskiej, na wzgórzu Sainte-Geneviève, wznosi się pośrodku placu Panteonu i otoczony jest przez ratusz 5. dzielnicy, liceum Henryka IV, kościół Saint-Étienne-du-Mont, bibliotekę Sainte-Geneviève oraz wydział prawa. Ulica Soufflota tworzy perspektywę prowadzącą aż do Ogrodu Luksemburskiego. Budynek znajduje się także w pobliżu Sorbony.

Budowa Panteonu w Paryżu

Architektura opiera się na fasadzie Panteonu rzymskiego, wzniesionego w I wieku p.n.e., zwieńczonej kopułą inspirowaną Tempietto kościoła San Pietro in Montorio.

6 września 1764 roku Ludwik XV położył kamień węgielny. Prace postępowały szybko: w 1769 roku mury były już wzniesione, a w 1776 roku ukończono sklepienia.

Projekt jednak budził liczne kontrowersje. Śmiałość przedsięwzięcia, a także – co prawda – osiadania murów spowodowane złym wykonawstwem, stały się źródłem pamfletów i wyjaśnień. Kontrowersje były bardzo żywe. Rzeźbiarz Guillaume II Coustou wykonał fronton.

Rewolucja 1789 roku a Panteon w Paryżu

To po śmierci Mirabeau, 2 kwietnia 1791 roku, narodził się pomysł zgromadzenia w jednym miejscu grobów wielkich mężów Francji, na wzór opactwa Westminsterskiego w Anglii lub w Paryżu – kościoła Saint-Étienne-du-Mont. Zgromadzenie Narodowe postanowiło, na mocy dekretu z 4 kwietnia 1791 roku, że budynek ten będzie nekropolią dla wybitnych osobistości, które przyczyniły się do chwały Francji.

4 kwietnia 1791 roku Konstytuanta przekształciła kościół Sainte-Geneviève w „Panteon Wielkich Mężów”.

Quatremère de Quincy otrzymał zadanie przystosowania budynku do nowej funkcji. Wewnątrz kazał zamurować 38 z 42 okien, co radykalnie zmieniło dopływ światła. Podczas gdy pierwotny projekt zakładał maksymalne doświetlenie wnętrza, zamknięcie otworów okiennych sprawiło, że podstawa budowli pogrążyła się w półmroku.

W latach 1796–1801 projekt wzmocnienia konstrukcji doprowadził do serii ekspertyz.

Zmienne losy Panteonu w XIX i XX wieku

Przez całe XIX i XX stulecie Panteon pełnił na przemian funkcję religijną lub patriotyczną, w zależności od panującego ustroju. Każda władza wykorzystywała przeznaczenie tego budynku jako wyraz swojej wizji państwa, a w szczególności relacji z władzą religijną.

Okres napoleoński (I Cesarstwo)

W tym okresie kontrowersje dotyczące solidności budowli były tak duże, że konieczne było zastosowanie wewnętrznych podpór.

Podczas wizyty 13 lutego 1806 roku Napoleon zainteresował się możliwymi rozwiązaniami. Ostatecznie jedynym wykonanym przedsięwzięciem było zbudowanie monumentalnych schodów z tyłu budynku, prowadzących do krypty. Jednak w tym samym czasie, na mocy dekretu z 20 lutego 1806 roku, budynek otrzymał nazwę kościoła Sainte-Geneviève: stał się zarówno miejscem pochówku wielkich mężów kraju, jak i miejscem kultu.

Krypta przyjęła trumny wielkich służących państwu, podczas gdy na górnym piętrze kościoła odbywały się ceremonie religijne, w tym te związane z obchodami cesarskimi.

Restauracja (1815–1830)

Na początku Restauracji (1815) Panteon pozostawał miejscem pochówku wielkich mężów. Królewski dekret z 12 kwietnia 1816 roku przywrócił kościołowi Sainte-Geneviève funkcję kultu katolickiego, przewidując „usunięcie wszelkich ozdób i symboli obcych kultowi katolickiemu”.

Monarchia Lipcowa a Panteon w Paryżu

Monarchia Lipcowa (od 1830 roku) ponownie odebrała kościołowi Sainte-Geneviève charakter kultowy i przywróciła mu funkcję panteonu, przemianowanego wówczas na „Świątynię Chwały”. David d’Angers odnowił fronton, a słynna dewiza „Wielkim mężom – wdzięczna ojczyzna” pojawiła się ponownie.

Druga Republika

W latach 1848–1851, za Drugiej Republiki, stał się „Świątynią Ludzkości”, jednak bez powodzenia, gdyż nie przyjęto tam wówczas żadnego nowego pochówku.

Drugie Cesarstwo

Za Drugiego Cesarstwa (1851–1870) budynek ponownie stał się kościołem, a napis zniknął po raz kolejny. Dekret z 6 listopada 1851 roku nie uchylił jednak rozporządzenia Ludwika Filipa, które utrzymywało charakter narodowej nekropolii, pragniany przez rewolucję z 1789 roku. Równocześnie ceremonia ponownego wprowadzenia kultu odbyła się 3 stycznia 1852 roku.

Trzecia Republika

Od początku Trzeciej Republiki (1880) toczyła się debata na temat możliwości przywrócenia kościołowi Sainte-Geneviève funkcji panteonu. Ustawa z 19 lipca 1881 roku poświęciła kościół Sainte-Geneviève pamięci wielkich obywateli. Budynek ten otrzymał wówczas nazwę Panteonu. Dewiza „Wielkim mężom – wdzięczna ojczyzna!” pozostała na jego frontonie.

W 1885 roku, z okazji śmierci Victora Hugo i jego pochówku w Panteonie, ustawa została wprowadzona w życie.

Ostatni spoczynek wielkich mężów uhonorowanych przez Republikę

W 1885 roku pochówek Victora Hugo

Jednak symboliczny element dekoracyjny zajął centralne miejsce nawy w 1995 roku, pozostając odtąd pustym i nieużywanym: wahadło Foucaulta. To eksperymentalne urządzenie zostało zaprojektowane przez francuskiego fizyka Léona Foucaulta w celu zademonstrowania ruchu obrotowego Ziemi. Jego pierwsze publiczne pokazanie miało miejsce w 1851 roku, kiedy to wahadło zawieszono pod kopułą Panteonu w Paryżu. Kula historycznego wahadła została później ponownie wykorzystana do tego, które zainstalowano w Muzeum Rzemiosła i Przemysłu, gdzie jest ono nadal widoczne.
Nowe wahadło zainstalowano w Panteonie w 1995 roku. Zdemontowano je podczas renowacji monumentu, a po odrestaurowaniu ponownie wprawiono je w ruch 15 września 2015 roku.
Od tego czasu mosiężna kula Wahadła dzieli wszechświat na dwie części niczym egipska bogini Bastet krążąca wokół siebie, której posąg zainstalowano w 1996 roku z okazji ceremonii przeniesienia prochów André Malraux.

Osoby spoczywające w Panteonie

Dostępna przestrzeń w Panteonie pozwala na pochowanie około 300 osobistości. W 2018 roku 81 osób zostało „panteonizowanych” decyzją ówczesnych rządów, jednak tylko 74 z nich posiadają grób lub urnę urnę w dolnej części monumentu. Niektóre z nich, po przyjęciu, zostały później usunięte.
Należy również dodać cztery groby umieszczone tutaj z powodów szczególnych:

architekta Soufflota, pochowanego w 1829 roku jako twórcy budynku,
Marca Schœlchera, ojca dziennikarza i polityka Victora Schœlchera, pochowanego wraz z synem na mocy wspólnej woli,
Sophie Berthelot, żony chemika Marcellina Berthelota, z tego samego powodu: on, pogrążony w żałobie, zmarł godzinę po swojej żonie,
Antoine’a Veila, męża polityk Simone Veil, z tego samego powodu.

Cztery kobiety spoczywają w Panteonie ze względu na własne zasługi: Marie Curie, Geneviève de Gaulle-Anthonioz, Germaine Tillion oraz Simone Veil, pochowana w 2018 roku.

Od 1885 roku, kiedy to Victor Hugo został pochowany w Panteonie, monument stał się ostatecznym miejscem spoczynku wielkich ludzi Ojczyzny, wśród których znajdują się Voltaire, Rousseau, Zola, Pierre i Marie Curie… oraz od 1 lipca 2018 roku Simone Veil.

Panteon na przestrzeni najnowszej historii

Panteon i wydarzenia historyczne ostatnich lat

Od ponad 200 lat Panteon jest świadkiem licznych epizodów historii Francji. Znajdujący się w Dzielnicy Łacińskiej, staje on na pierwszej linii zawsze wtedy, gdy demonstranci decydują się przemienić swoje niezadowolenie w rewolucję. Jego „duch” jest także przywoływany, by upamiętnić dane wydarzenie lub wówczas, gdy zagrożona jest integralność Francji.

Panteon i nauka

Wahadło Foucaulta jest nierozerwalnie związane z historią paryskiego Panteonu. Dzięki wyjątkowej wysokości jego kopuły, pierwsze eksperymenty mogły tam zostać przeprowadzone w 1851 roku.
Znajdujący się wysoko nad Paryżem, Panteon służył również jako odbiornik dla eksperymentów Eugène’a Ducreteta z dziedziny radia.

Panteon i sztuka
Jego dominująca pozycja na szczycie wzgórza Sainte-Geneviève oraz oryginalna forma od czasu jego budowy przyciągały wzrok uznanych artystów, takich jak Van Gogh, Marc Chagall, a także amatorów.
Jako symbol republiki inspirował on poetę Victora Hugo oraz stał się tematem kilku dzieł literackich. Dziś służy również jako przestrzeń wystawowa, w której współcześni artyści, jak Gérard Garouste czy Ernesto Neto, korzystają z ogromnej nawy, aby zawiesić swoje prace.
Z drugiej strony, w Panteonie znajduje się jedynie sześciu pisarzy (Victor Hugo, Alexandre Dumas, Émile Zola), jednego malarza (Joseph-Marie Vien, oficjalny artysta Pierwszego Cesarstwa) oraz żadnego muzyka.
Instalacja krzyża na szczycie budynku publicznego i świeckiego oraz walka o krzyż
Chrześcijański krzyż, który obecnie wieńczy Panteon – pomnik poświęcony wielkim ludziom w świeckiej republice – ma długą historię. W 1790 roku, po ukończeniu kopuły, na szczycie umieszczono tymczasowy krzyż, czekając na ustawienie posągu św. Genowefy.
W 1791 roku, podczas Rewolucji, Zgromadzenie Narodowe postanowiło przekształcić kościół Sainte-Geneviève w Panteon, aby tam złożyć szczątki Mirabeau. Krzyż zastąpiono dziewięciometrowym posągiem kobiety dmącej w trąbę.
3 stycznia 1822 roku kościół został wreszcie otwarty. Na szczycie umieszczono pozłacany krzyż brązowy, zastępując nim posąg. 26 sierpnia 1830 roku Ludwik Filip I ponownie przekształcił budynek w Panteon. Krzyż usunięto i zastąpiono go flagą. 6 grudnia 1851 roku, na mocy dekretu prezydenta-księcia Ludwika Napoleona Bonaparte, Panteon został przywrócony kultowi katolickiemu, a na kopule ponownie pojawił się złoty krzyż.
2 kwietnia 1871 roku, podczas powstania Komuny Paryskiej, komuniści odcięli ramiona krzyża i umieścili na nim czerwoną flagę. W lipcu 1873 roku, w okresie rządów „moralnego ładu”, na powrót umieszczono kamienny krzyż o wysokości czterech metrów i wadze 1500 kg wraz z cokołem i kulą. Podczas przeniesienia szczątków Victora Hugo w 1885 roku Trzecia Republika przywróciła budynkowi status „Panteonu”, nie usuwając jednak krzyża, który później został zwieńczony piorunochronem. Tak wygląda on do dziś.