Turystyczna atrakcja Paryża – Montmartre i jego wzgórze: Historia, religia, święta w Paryżu i Paryż

Montmartre i jego wzgórze tworzą dzielnicę 18. okręgu Paryża (Francja), zdominowaną przez bazylikę Sacré-Cœur. Od XIX wieku dzielnica ta przyciągała wielu słynnych artystów, takich jak Picasso czy Modigliani, i stała się symbolem bohemy.
Czy nazwa Montmartre pochodzi od Galorzymian czy od męczennika? Historycy nie są zgodni co do pochodzenia Montmartre i jego wzgórza.

W czasach galorzymskich na miejscu dzisiejszego kościoła Saint-Pierre znajdowała się świątynia poświęcona Marsowi (bogu wojny) oraz świątynia Merkuremu (bogu handlu). W roku ok. 250 św. Dionizy został ścięty wraz z dwoma innymi wyznawcami, Rustikusem i Eleutherusem, po poddaniu go męczeńskiej śmierci. Stąd podwójna etymologia (Mont de Mars – Wzgórze Marsa i Mont des Martyrs – Wzgórze Męczenników, ofiar prześladowań antychrześcijańskich).

W średniowieczu niewielkie wzgórze Mons Martyrium było miejscem pielgrzymek ku czci św. Dionizego, ewangelizatora Paryżan. Aby dopełnić smutną historię św. Dionizego, po ścięciu na wzgórzu Montmartre miał on, według legendy, nieść swoją głowę aż do miejsca, gdzie dziś znajduje się Saint-Denis. Tam też zbudowano bazylikę Saint-Denis – oddaloną o blisko 10 km. W bazylice Saint-Denis (położonej w mieście Saint-Denis, na północnej granicy Paryża) znajdują się grobowce królów Kapetyngów, splądrowane podczas Terroru (Rewolucji) w 1793 roku. Bazylikę Saint-Denis można zwiedzać.

W latach 1133–1134 król Ludwik VI założył królewskie opactwo Dames de Montmartre. Mniszki rozwijały tam winnice i młyny, zanim opactwo zostało zlikwidowane podczas Rewolucji. Stąd też w Montmartre znajduje się ulica des Abbesses.
Montmartre i jego wzgórze podczas Rewolucji 1789 roku Montmartre stał się gminą departamentu Sekwany w marcu 1790 roku, podczas reformy terytorialnej w czasie Rewolucji. Jej utworzenie było trudne, gdyż dzielnica była podzielona wkrótce przez mur Fermierów Generalnych, czyli cło miejskie.

Podczas Rewolucji Francuskiej gmina została tymczasowo przemianowana na „Mont-Marat” na cześć rewolucjonisty.

Między 1840 a 1845 rokiem budowa muru Thiersa podzieliła terytorium Montmartre i jego wzgórza na dwie części.

Później, podczas rozszerzania granic Paryża poprzez przyłączenie terenów między murem Fermierów Generalnych a fortyfikacjami Thiersa, gmina Montmartre została zlikwidowana na mocy ustawy z 16 czerwca 1859 roku, a jej terytorium podzielono na dwie nierówne części:

większa część, znajdująca się wewnątrz fortyfikacji muru Thiersa, została włączona do Paryża w ramach 18. okręgu, zwanego „Butte-Montmartre”, i rozdzielona między 4 dzielnice: Grandes-Carrières, Clignancourt, Goutte-d’Or oraz La Chapelle;
mniejsza część pozostała poza fortyfikacjami muru Thiersa i została przyłączona do gminy Saint-Ouen, gdzie znajduje się do dziś.

Montmartre i jego wzgórze zostały ostatecznie przyłączone do Paryża w 1860 roku
Ale w 1860 roku część Montmartre i jego wzgórza przyłączona do Paryża nie była zwykłą dzielnicą: była to dzielnica historyczna, a nie administracyjna.
W rzeczywistości, po włączeniu do Paryża, dzielnica otrzymała nazwę „Dzielnica Buttes-Montmartre”, ale składała się z 4 sektorów (dzielnic administracyjnych), którymi są „des Grandes-Carrières”, „de Clignancourt”, „de la Goutte-d’Or” i „de la Chapelle”. Podobnie jak Marais, położone nieco na wschód od Notre-Dame, Montmartre nie ma dzisiaj precyzyjnych granic geograficznych.
Najwyższy punkt Paryża znajduje się na cmentarzu Montmartre
Montmartre i jego wzgórze słyną z wąskich, stromych uliczek i przede wszystkim z długich ciągów schodów. Ta bardzo turystyczna dzielnica północnego Paryża kryje najwyższy punkt stolicy, znajdujący się na wzgórzu Montmartre, jednej z formacji gipsowych po obu stronach Sekwany. Ten punkt kulminacyjny wznosi się na wysokość 130,53 metra, mierzonej od naturalnego gruntu, i znajduje się wewnątrz cmentarza Calvaire, który przylega do kościoła Saint-Pierre de Montmartre.
Ewolucja ludności Montmartre i jego wzgórza
W latach 1133–1134 król Ludwik VI zakłada królewskie opactwo Dames de Montmartre. Benedyktynki osiedlają się tam w miejscu dawnego klasztoru kluniackiego zależnego od Saint-Martin-des-Champs, przy ulicy des Moines w Paryżu. W momencie powstania opactwo dysponowało okolicznymi gruntami rolnymi, wioską, pozostałościami paleochrześcijańskimi, kościołem Saint-Pierre de Montmartre, starożytnym cmentarzem położonym w połowie stoku wzgórza oraz małą kaplicą poświęconą męczeństwu świętego Dionizego, Sanctum Martyrium. Z ogrodami i winnicami, budynki tworzyły kompleks o powierzchni 13 hektarów. W tej właśnie kaplicy Ignacy Loyola i kilku innych zdecydowało w 1537 roku o założeniu Towarzystwa Jezusowego, zatwierdzonego przez bullę Pawła III w 1540 roku.
Podczas oblężenia Paryża w 1590 roku moralna swoboda opactwa była tak wielka, że Paryżanie przezwali je „magazynem nierządnic armii”.
W 1611 roku odkryto podziemną kryptę, kryptę męczeństwa świętego Dionizego, z wyrytymi inskrypcjami. Uznano wówczas, że jest to miejsce męczeństwa świętego Dionizego. Opactwo zostało zamknięte w 1790 roku, sprzedane w 1794 i zburzone, z wyjątkiem kościoła, który pozostał jedyną pozostałością.
W połowie XVIII wieku założono manufakturę porcelany w Clignancourt, wsi zależnej od Montmartre.
Ludność Montmartre i jego wzgórza składała się początkowo z winiarzy, rolników i młynarzy, którzy oprócz oberży i gospód prowadzili w niedziele i święta. Mieszkali tam również kamieniarze z Montmartre, których kamieniołomy były jeszcze otwarte i eksploatowane, a także złodzieje i włóczędzy przybywający z wielkiego miasta. W połowie XIX wieku ludność ta składała się głównie z właścicieli oberży, gospód i stołówek, z mniejszością pracowników, robotników i drobnych rencistów wypędzonych przez haussmannowskie wyburzenia w Paryżu i przyciągniętych niższymi czynszami oraz niektórymi produktami konsumpcyjnymi (bez opłat celnych) tańszymi niż w Paryżu. Ta gentryfikacja uczyniła dzielnicę bezpieczniejszą.
Wybuch powstania Komuny w 1871 roku
To właśnie w Montmartre rozpoczęła się Komuna Paryska w 1871 roku, po tym jak Adolphe Thiers i jego rząd chcieli odebrać działa Gwardii Narodowej stacjonującej w tej dzielnicy. Po aresztowaniu i rozstrzelaniu dwóch generałów, z których jeden dowodził brygadą mającą je odebrać, kilka dzielnic, w tym Montmartre, powstało: był to początek Komuny, która trwała od 18 marca 1871 roku do Krwawego Tygodnia pod koniec maja 1871 roku.

Jeśli chodzi o Louise Michel, której imię nosi ulica w Montmartre, była ona jedną z czołowych postaci rewolucyjnych podczas powstania Komuny w 1871 roku. Po upadku powstania ocalali na uchodźstwie lub zostali skazani na zesłanie do Nowej Kaledonii. Także Louise Michel spotkał ten los.
Montmartre: serce malarzy W XIX i XX wieku Montmartre stał się ważnym ośrodkiem malarstwa, z takimi ikonicznymi miejscami jak Bateau-Lavoir czy plac du Tertre. Tam pracowali tacy artyści jak Camille Pissarro, Henri de Toulouse-Lautrec, Théophile Alexandre Steinlen, Vincent van Gogh, Maurice Utrillo, Amedeo Modigliani, Pablo Picasso… Później malarze stopniowo opuszczali dzielnicę, przenosząc się do Montparnasse na lewym brzegu Sekwany, na drugim końcu Paryża.

W 1930 roku powstała „miasto-artystów Montmartre” (cité Montmartre-aux-artistes), które funkcjonuje do dziś. Znajduje się przy 189 rue Ordener, w 18. dzielnicy Paryża, i liczy 180 pracowni zarządzanych przez publiczny urząd Paris Habitat, co czyni ją największym takim kompleksem w Europie. Mimo to cztery stowarzyszenia zarządcze walczą o przydział mieszkań, które często trafiają do osób niezwiązanych ze światem sztuki.
Montmartre, miejsce kultu w Paryżu Wzgórze Montmartre słynie z bazyliki Sacré-Cœur. Ale znajdują się tam także:

kościół Saint-Pierre de Montmartre;
kościół Saint-Jean de Montmartre;

oraz trzy wspólnoty religijne:

siostry od Najświętszego Sakramentu, międzynarodowa kongregacja założona w 1826 roku w Ardèche, obecna na wzgórzu od 1890;
karmelitanki, kontemplatywne zakonnice żyjące w odosobnieniu, których dni wypełniają modlitwy, medytacja i praca ręczna;
benedyktynki od Najświętszego Serca w Montmartre, kontemplatywne siostry oddane modlitwie i „ustawicznej adoracji” w bazylice (nieprzerwane modlitwy przez 24 godziny na dobę od 1885 roku: mężczyźni, kobiety i dzieci z różnych środowisk zmieniają się dzień i noc, aby modlić się bez przerwy. Ta misja nieustannej modlitwy za Kościół i świat została powierzona bazylice podczas jej poświęcenia).

Spektakle w Montmartre i na jego wzgórzu Montmartre posiada liczne teatry:

teatr des Abbesses, druga sala Théâtre de la Ville, poświęcona tańcu i muzyce;
teatr Manufacture des Abbesses, miejsce odkrywania i prezentacji współczesnego teatru;
sale widowiskowe na bulwarze Rochechouart: La Cigale, L’Élysée-Montmartre, Le Trianon, La Boule Noire, inspirowane kabaretami z XIX wieku;
Teatr Atelier, znajdujący się na placu Charles-Dullin, jeden z nielicznych paryskich teatrów z XIX wieku, które nadal działają;
Moulin Rouge na południu;
kabarety Le Chat Noir i Le Lapin Agile, odwiedzane przez wielu francuskich artystów na początku XX wieku;
Moulin de la Galette;
kabaret Patachou, najsłynniejszy w Paryżu w latach 50. i 60. XX wieku, gdzie debiutował Georges Brassens, a Édith Piaf zaśpiewała po raz ostatni publicznie. Dziś znajdują się tam galeria Roussard oraz Centrum Badań nad Malarzami z Montmartre;
kabarety na placu Pigalle;
kino Studio 28, założone – jak sama nazwa wskazuje – w 1928 roku;
Funambule Montmartre, niewielki teatr na 100 miejsc otwarty w 1987 roku, oferujący zarówno komedie, jak i bardziej literackie sztuki;
teatr Lepic, dawniej Ciné 13 Théâtre, znajdujący się przy avenue Junot.

Muzea w Montmartre Jest ich wiele jak na tak małą dzielnicę:

muzeum Montmartre.
Espace Dalí, poświęcony dziełom surrealistycznego artysty.
dom Dalidy przy rue d’Orchampt oraz plac Dalidy.
dom Erika Satiego.
muzeum Sztuki Naiwnej – Max Fourny.

Inne znane miejsca i wydarzenia w Montmartre

Plac du Tertre, gdzie liczni malarze malują dla przyjemności turystów;
Znajdują się tu restauracje o wystroju zachowanym przez znanych artystów oraz duża galeria sztuki.
Targ Saint-Pierre, dzielnica handlarzy tkanin na południowym wschodzie.
Popularne dzielnice z dużą liczbą imigrantów: Barbès (Maghreb) na południowym wschodzie, Château Rouge (Czarna Afryka) na wschodzie.
Królewski azyl Opatrzności w Montmartre.
Cmentarz Montmartre.
Słynna i śpiewana ulica Lepic z kawiarnią Les Deux Moulins, uwiecznioną w filmie *Amélie z Montmartre*.
Winnica Montmartre przy ulicy Saint-Vincent, najbardziej znana w Paryżu (istnieją też inne, m.in. w parku Georges’a-Brassensa w 15. dzielnicy). Jej wino, sprzedawane w zawrotnych cenach, służy do finansowania działań społecznych. Wznoszą się nad nią piękne kamienice z lat 20. ubiegłego wieku.
Kolejka linowa Montmartre, która pozwala bez trudu wspiąć się na wzgórze.
Plac Émile-Goudeau, gdzie Bateau-Lavoir gościł wielkich malarzy.
Osiedle Montmartre-aux-Artistes.
Pomnik Rycerza de la Barre, ofiary nietolerancji religijnej.
Święto Winnobrania Montmartre, które co roku w drugi weekend października gromadzi ponad 500 000 osób.
Halle Saint-Pierre, muzeum poświęcone sztuce brut.
Fémis (Europejska Fundacja Zawodów Obrazu i Dźwięku), szkoła filmowa mieszcząca się w dawnych studiach Pathé.
Kadist, interdyscyplinarna organizacja sztuki współczesnej, która gromadzi międzynarodową kolekcję sztuki współczesnej.
Ogród Areny Montmartre: zazwyczaj zamknięty dla publiczności, okazjonalnie gości wydarzenia kulturalne.
Plac Marcel-Aymé z rzeźbą autorstwa Jean’a Marais z 1983 roku, zdobiąca mur ulicy Norvins przed domem Marcela Aymé, nawiązuje do książki *Przechodzień przez ściany*.
Ściana „Je t’aime”

Schody „Butte Montmartre”
Są słynne, a ich pokonanie bywa wyczerpujące. Niektórzy spacerowicze cierpią, wspinając się po nich. Inni uczynili je tematem piosenek („One są ciężkie dla biednych, zdaje się…”). Wszyscy, którzy je pokonali, zostali nagrodzeni widokiem, jaki mogli podziwiać podczas wspinaczki:

„Schody »odjazdowe« u podnóża wzgórza i wzdłuż kolei linowej nazywają się »rue Foyatier« – od nazwiska rzeźbiarza Denisa Foyatiera (1793–1863). W rzeczywistości są one przedłużeniem schodów zwanych »rue Suzanne Valadon« w ich dolnej części, które zaczynają się przy ulicy Tardieu. Pozwalają one dotrzeć do dolnej stacji kolei linowej.
Liczą one ponad dwieście dwadzieścia stopni i prowadzą niemal na szczyt wzgórza Montmartre, na plac du Tertre i przed kościół Sacré-Cœur. Warto wiedzieć: dla osób mających trudności z chodzeniem dostępna jest kolej linowa. Można również dotrzeć na plac du Tertre i przed kościół Sacré-Cœur wieloma innymi schodami z square Louise Michel.
Na wzgórzu Montmartre jest jednak znacznie więcej schodów. Z pewnością będziecie mieli okazję po nich spacerować podczas wizyty. Ich lista jest długa. Poniżej przedstawiamy wybrane przykłady:
Schody Paula Alberta, »Littérateur«
Schody przy ulicy Utrillo
Passage Cottin
Schody przy ulicy rue du Chevalier-de-la-Barre: otwierają się przed ogrodem Turlure, niedaleko Sacré-Cœur. Warto je zobaczyć nocą, gdy ich bruk zamienia się w rozgwieżdżone niebo. To operator filmowy Alekan oraz rzeźbiarz Patrick Rimoux za pomocą włókien optycznych odtworzyli konstelacje nieba z 1 stycznia i 1 lipca.
Idąc w dół ulicy Lamarck, mijamy schody przy ulicy Becquerela.
Po drugiej stronie ulicy Lamarck znajduje się zawsze oblegane boisko do pétanque oraz kolejne schody – ulica Bonne: kiedyś znajdowała się tam jedna z fontann Montmartre, której woda słynęła z właściwości leczniczych.
Nieco niżej znajdują się schody przy ulicy Mont-Cenis. Jedne z najdłuższych na wzgórzu. Są one bardziej skierowane na północ niż na wschód.

Uwaga

Suzanne Valadon była najpierw modelką dla słynnych malarzy tamtej epoki (między innymi Toulouse’a-Lautreca), ale także utalentowaną i uznaną artystką malarką (wystawiała w nowojorskim Metropolitan Museum of Art), a w końcu matką równie sławnego malarza Utrillo.
Osobistości urodzone na Montmartrze

Albéric Magnard, kompozytor.
Jean-Pierre Cassel, aktor.
Vincent Cassel, aktor.
Charles Friant (en), piosenkarz operetkowy.
Jean Parfait Friederichs, generał i baron Cesarstwa.
Jean Gabin, aktor.
Gen Paul, malarz.
André Malraux, pisarz i minister.
Jean Renoir, reżyser.
Robert Sabatier, pisarz.
Michel Sardou, piosenkarz.
Maurice Utrillo, malarz.
Virginie Lemoine, aktorka.
Fabrice Luchini, aktor.

Osobistości, które żyły lub przebywały na Montmartrze i jego wzgórzu
Jest ich zbyt wiele, by wymienić wszystkie. Ponad 100 aktorów, pisarzy, malarzy, muzyków, reżyserów filmowych i teatralnych mieszkało lub mieszka na wzgórzu przez lata.

Montmartre w kinie

François Truffaut, który spędził dzieciństwo w 9. i 18. dzielnicy Paryża, uwiecznił ten kwartał w swoich słynnych filmach: »Czterysta batów« (1959), »Pocałunki złodziei« (1968) oraz »Ostatni metro« (1980).

Sacha Guitry prowadzi widza na plac du Tertre, aby spotkać tam malarzy i poetów, w filmie »Gdyby Paryż nam opowiedział« (1956).

Film »Północ w Paryżu« Woody’ego Allena (2011) rozpoczyna się sekwencją statycznych ujęć ukazujących Paryż z widokiem na plac Sacré-Cœur, muzeum Montmartre, a także Moulin Rouge i uliczki dzielnicy.

W filmie »Fabuła miłosna Amélie Poulain« (2001) Jean-Pierre’a Jeuneta, w którym w rolę tytułową wcieliła się Audrey Tautou, Montmartre przedstawiony jest w oryginalny, wyidealizowany i malowniczy sposób. Światowy sukces – ponad 32 miliony widzów (w tym 9 milionów we Francji), 13 Cezarów, 5 Oscarów. »Fabuła miłosna Amélie Poulain« przyciąga turystów z całego świata do kawiarni Café des 2 Moulins przy ulicy Lepic, aby na własne oczy zobaczyć miejsce kręcenia filmu.

W Paryżu, kocham Cię, francuski film składający się z kilku nowelek, w którym każde spotkanie rozgrywa się w innym dzielnicy Paryża. W tym filmie krótkometrażowy Bruno Podalydès rozgrywa się na Montmartre.

Moulin Rouge w reżyserii Baza Luhrmanna (2001) przedstawia Christiana, młodego, pełnego nadziei poety (Ewan McGregor). Osiedla się on na Montmartre i tam poznaje Henri de Toulouse-Lautreca (John Leguizamo), który namawia go do napisania sztuki dla Moulin Rouge. W trakcie historii zakochuje się w Satine, kurtyzanie granej przez Nicole Kidman.

Krótkometrażowy film Le Rêve des Apaches Héliego Chomiaca (2021) rozgrywa się na Montmartre na początku XX wieku i opowiada historię dwóch paryskich bandytów.
Montmartre i jego wzgórze w piosenkach

Dzielnica Montmartre od dziesięcioleci inspirowała wielu piosenkarzy:

Mont' là-dessus, tu verras Montmartre : Lucien Boyer, 1924/25 (pierwszy nagrany 6/07/1923), później Colette Renard, 1957 (z Raymondem Legrandem i jego orkiestrą).
Le Moulin de la Galette : Lucienne Delyle w 1946 roku.
Place Pigalle : Maurice Chevalier, 1946.
Rue Lepic : Yves Montand, 1951.
Dance Montmartre : Zespół Telewizji, Robert Farnon i jego orkiestra, 1961.
À Montmartre : Roger Rigal, 1954 ; Lina Margy, 1966.
La Complainte de la Butte : pierwotnie stworzona do filmu French Cancan Jeana Renoira, 1955.
Retour à Montmartre : Cora Vaucaire, 1955.
Montmartre : Frank Sinatra & Maurice Chevalier, ścieżka dźwiękowa z filmu Can-Can Waltera Langa, 1960.
Montmartre : Bernard Peiffer, 1960.
Faubourg Montmartre : José Darmon, 1964.
La Bohème : Charles Aznavour, 1965.
Montmartre : Georges Chelon, 1975.
La Butte à Picasso : Juliette Gréco z Jeanem-Michelem Defaye i jego orkiestrą, 1975.
Qu'elle est jolie la butte : Juliette Gréco z Jeanem-Michelem Defaye i jego orkiestrą, 1975.
La Fête à Montmartre : Jean-Roger Caussimon, 1979.
Abbesses : Birdy Nam Nam, 2005.
Place du Tertre : Bireli Lagrene, 2006.
La Maison rose : Charles Aznavour, 2015.
Là-haut : Hugo TSR, 2017.