Zamek Wersalski na tle burzliwej historii Francji

Zamek w Wersalu jest częścią domeny wersalskiej, która rozciąga się na 815 hektarach. Znajduje się on w odległości 20 km na zachód, nieco na południe od centrum Paryża (w linii prostej), a drogą lądową – 25 km od katedry Notre-Dame. Dziś podróż z Paryża do Wersalu zajmuje nie więcej niż godzinę, podczas gdy Ludwik XIV musiał planować co najmniej pół dnia jazdy karetą. To prawdopodobnie jedna z przyczyn, dla których stopniowo przeniósł swój dwór na stałe do Wersalu. Domena wersalska: Król myślał wielkimi kategoriami Obecnie park zamku w Wersalu zajmuje 815 ha, podczas gdy przed rewolucją francuską było to ponad 8 000 ha. Sam ogród rozciąga się na 93 ha. W skład parku wchodzi wiele elementów, w tym Mały i Wielki Trianon (rezydencja Napoleona I, Ludwika XVIII, Karola X, Ludwika Filipa I i Napoleona III), Hameau de la Reine, Wielki i Mały Kanał, menażeria (dziś zniszczona), Oranżeria oraz Staw Szwajcarski. O samej domenie wersalskiej (poza głównym zamkiem) traktuje osobny artykuł (link URL). Organizacja wizyty w Wersalu Zamek w Wersalu wraz z domeną to niezwykle rozległy kompleks. Aby ułatwić zwiedzanie i zobaczyć wszystko, oszczędzając czas i wysiłek, przygotowaliśmy specjalny artykuł na ten temat. Kliknij w „Wizyta w Wersalu: organizacja zwiedzania zamku i domeny”. Zamek w Wersalu (Pałac) Zamek w Wersalu to złożony kompleks dziedzińców i budynków głównych, zachowujących jednolitą harmonię architektoniczną. Całkowita powierzchnia wynosi 63 154 m², na którą składa się 2 300 pomieszczeń, z czego 1 000 zajmuje Narodowe Muzeum Zamków Wersalu. Dwa zamki w Trianon, również położone w parku, są opisane w innym artykule (zob. link URL Domena). Historia domeny wersalskiej Ludwik XIII (ojciec Ludwika XIV) zakupił ziemię od Jeana de Soisy, którego rodzina była jej właścicielem od XIV wieku, i kazał wznieść tam nową rezydencję. Od czasu do czasu przyjmował tam swoją matkę, Marię Medycejską, oraz żonę, Annę Austriaczkę, jednak nigdy nie nocowali w zamku, gdyż pałac Ludwika XIII nie posiadał apartamentów dla kobiet. Na początku XVII wieku okoliczne ziemie należały częściowo do rodziny Gondi, a częściowo do prioratu Saint-Julien w Wersalu, którego przeorem był Mathieu Mercerie. W latach 1622–1654 Jan Franciszek de Gondi był arcybiskupem Paryża, do którego należał priorat. Jan Franciszek de Gondi, pan Wersalu, był właścicielem domeny. 8 kwietnia 1632 roku sprzedał „ziemię i władztwo nad Wersalem” królowi. W miejscu dzisiejszej domeny wersalskiej stał wówczas jedynie wiatrak. Wszystko zaczęło się skromnie od Ludwika XIII W maju 1631 roku rozpoczęto prace nad rozbudową rezydencji Ludwika XIII pod kierunkiem inżyniera-architekta Philiberta Le Roy. W 1634 roku mur otaczający dziedziniec zastąpiono portykiem kamiennym z sześcioma arkadami z kutego żelaza. W 1643 roku, czując zbliżającą się śmierć, Ludwik XIII powiedział do swojego spowiednika, jezuity Jacques’a Dineta: *„Jeśli Bóg przywróci mi zdrowie, zrezygnuję z rozwiązłości, zakazzę pojedynków, zniesię karę śmierci, zwalczę niesprawiedliwość, będę przyjmował komunię co osiem dni, a kiedy mój delfin osiągnie wiek, w którym będzie mógł dosiąść konia i stanie się pełnoletni, przekażę mu moje obowiązki i odejdę do Wersalu z czterema waszymi Ojcami, aby rozmawiać z nimi o sprawach boskich i myśleć jedynie o mojej duszy oraz o moim zbawieniu.”* 14 maja Ludwik XIII zmarł, pozostawiając tron swojemu czterolatkowi, Ludwikowi XIV. Zbyt młodemu, by rządzić, regencję objęła jego matka, Anna Austriaczka, a Wersal przestał być rezydencją królewską na prawie osiemnaście lat. 18 maja 1643 roku Anna Austriaczka powołała kardynała Mazarina na stanowisko premiera i mianowała go także wychowawcą swojego syna. Następnego dnia po śmierci króla Ludwik i jego młodszy brat, książę Filip Andegaweński, opuścili Saint-Germain-en-Laye, aby przenieść się do Pałacu Kardynalskiego, przemianowanego później na Pałac Królewski w Paryżu. W latach 1751–1753 czternastoletni wówczas Ludwik XIV kilkakrotnie wracał do Wersalu na polowania, nie przywiązując się jednak do tego miejsca. Młody monarcha wolał zdecydowanie bardziej polowania w Vincennes (na wschód od Paryża). 1660: prawdziwy początek projektu pałacu w Wersalu We wrześniu 1660 roku król zaczął przejmować kontrolę nad domeną. Zamiast mianować następcę dawnego intendenta, pana de Beaumont, powierzył zarządzanie swoim zaufanym sługą, Jérôme Blouinowi, pierwszemu pokojowcowi królewskiemu. Blouin przywrócił porządek w administracji domeny, usuwając na rozkaz króla ogrodnika Hilaire’a II Massona, oskarżonego o malwersacje. Ludwik XIV polecił również sprawdzić inwentarz pałacu. 11 października 1660 roku król rozkazał dozorcy Henry’emu de Bessay, panu de Noiron, udać się do Saint-Germain-en-Laye. Cztery miesiące po ślubie z Marią Teresą Austriaczką, 25 października 1660 roku Ludwik XIV udał się do Wersalu wraz z małżonką, aby „skosztować polowania”. To właśnie wtedy zainteresowanie króla domeną jego ojca stało się wyraźne. Król zamierzał powiększyć ogród i stworzyć nowy park „o znacznej powierzchni”. Już w listopadzie Blouin zaczął szukać środków finansowych na przyszłe prace. W tym celu ponownie wystawił do sprzedaży dzierżawę seniorii i, nie bez trudności, udało mu się uzyskać zgodę od dzierżawcy, Denisa Gourliéra, na kwotę 5200 liwrów. 1661–1664: początki prac przy pałacu w Wersalu Od 1661 roku król przeznaczył skromną sumę półtora miliona liwrów. Należy przy tym zaznaczyć, że rozpoczęcie tych prac wywołało ukryte krytyki wśród dworzan. Kronikarz Saint-Simon opisał je następująco: „Wersal, miejsce nieurodzajne, smutne, bez widoków, bez lasów, bez wody, bez ziemi, gdyż wszystko to jest tylko piaskiem i bagnem, bez powietrza, a zatem niezdrowe”. Ludwik XIV poświęcił wówczas cztery kampanie finansowe na rzecz Wersalu do 1710 roku. Pierwsza kampania (1664–1668) Od 1664 roku Ludwik XIV przystosowywał Wersal, aby móc spędzać tam kilka dni z Radą i członkami dworu. Postanowił zachować pierwotny zamek zbudowany przez Ludwika XIII, bardziej ze względów finansowych niż sentymentalnych. Le Vau potroił wówczas powierzchnię zamku, który został udekorowany z wielkim przepychem, między innymi poprzez wprowadzenie motywu słońca, wszechobecnego w Wersalu. Ogród w Wersalu, szczególnie ceniony przez Ludwika XIV, został ozdobiony rzeźbami Girardona i Le Hongre’a. W 1665 roku w ogrodzie umieszczono pierwsze posągi, a zbudowano również grotę Tetydy. W tym okresie powstały także pierwsza Oranżeria, zwierzyniec i grota Tetydy. Dwa lata później rozpoczęto prace nad Wielkim Kanałem. W latach 1669–1671 ptaki i ssaki ze zwierzyńca posłużyły jako modele dla kompozycji flamandzkiego malarza Pietera Boela, zatytułowanych *Dwanaście Miesięcy*, inspirowanych rysunkami Charles’a Le Bruna dla manufaktury Gobelinów. Dwadzieścia z tych studiów zachowało się w Luwrze. Druga kampania (1669–1672) Druga kampania budowlana rozpoczęła się wraz z traktatem z Akwizgranu, który zakończył wojnę dewolucyjną. Traktat został uczczony uroczystością zorganizowaną na jego cześć 18 lipca 1668 roku. Znana jako „Wielka Rozbawiona Uczta Wersalska”, była ona okazją do premiery *George’a Dandina albo Oszukanego męża* Moliera oraz *Święta Miłości i Przypadku* z muzyką Jeana-Baptiste’a Lully’ego. Podobnie jak podczas uroczystości z 1664 roku, niektórzy dworzanie nie znaleźli dachu nad głową, co wzmocniło plany rozbudowy pałacu. Projekt został ostatecznie przyjęty i charakteryzował się wprowadzeniem nowej puli finansowej. Trzecia kampania (1678–1684) Traktaty pokojowe w Nimegen, które zakończyły wojnę holenderską, zapoczątkowały trzecią kampanię budowlaną w Wersalu. Pod kierunkiem Jules’a Hardouin-Mansarta zamek przyjął dzisiejszy znany nam kształt. Galeria Zwierciadlana wraz z dwoma bliźniaczymi salonami (Salon Wojny, Salon Pokoju), skrzydłami północnym i południowym oraz herkulesowym dziełem ogrodów stały się symbolami tej epoki panowania Króla-Słońce. Czwarta kampania budowlana (1699–1710) Niedługo po klęsce w wojnie Ligi Augsburskiej, a prawdopodobnie także pod wpływem pobożnej faworyty pani de Maintenon, Ludwik XIV podjął ostatnią kampanię budowlaną w Wersalu. Czwarta kampania (1699–1710) przyniosła wzniesienie ostatniej kaplicy (obecnej kaplicy zamkowej), zaprojektowanej przez Jules’a Hardouin-Mansarta i ukończonej po jego śmierci przez Roberta de Cotte w 1710 roku. W tym okresie rozpoczęto również rozbudowę apartamentów Króla, realizując Salon Oka Wołu oraz sypialnię Króla. Po ukończeniu kaplicy zasadnicza część budowli Króla-Słońce dobiegała końca. Ludwik XIV zmarł w 1715 roku. Dwór Ludwika XV opuszcza Wersal na rzecz Paryża Następca Ludwika XIV, Ludwik XV, był jedynym ocalałym członkiem rodziny zdziesiątkowanej przez odrę. Urodzony w 1710 roku, był prawnukiem Ludwika XIV i miał zaledwie pięć lat, gdy ten zmarł w 1715 roku. Jego opiekun, Filip Orleański (zwany Regencją, siostrzeńcem Ludwika XIV i kuzynem drugiego stopnia Ludwika XV), opuścił Wersal 9 września i przeniósł się wraz z Królem i dworem do swojej rezydencji w Paryżu, Pałacu Królewskim przy Tuileries. Podczas tej Regencji książę de Noailles zaproponował wręcz zburzenie zamku. W 1717 roku Piotr Wielki, car Rosji, odwiedził Wersal i zatrzymał się w Wielkim Trianon. Ludwik XV wraca do zamku w Wersalu Stało się to w 1722 roku. Powodów było wiele. Wydaje się, że król był przychylny temu projektowi, co potwierdzają zapiski m.in. marszałka de Villeroi, ukazujące jego przywiązanie do zamku w Wersalu. Powrót ten symbolizował także objęcie dziedzictwa po dziadku. Adwokat Barbier opisuje, jak młody Ludwik XV, wówczas dwunastoletni, po przybyciu do Wersalu położył się na parkiecie Galerii Zwierciadlanej, by podziwiać malowidła sufitu, naśladowany w tym przez dworzan. Wkład Ludwika XV w zamek w Wersalu Trzy projekty Ludwika XV zostały zrealizowane: ukończenie wielkiego apartamentu wraz z Salonem Herkulesa, Basenem Neptuna oraz dodanie królewskiego teatru do zamku. Choć interesował się on niewiele muzyką ani malarstwem, to architektura była jego pasją. Po powrocie w 1722 roku apartamenty Króla zostały całkowicie przebudowane. Drugie piętro stało się wewnętrznym apartamentem Króla, zachowując funkcje ceremonialne. Natomiast na drugim piętrze Ludwik XV urządził swoje prywatne gabinety i pokoje. W tym samym roku kazał urządzić gabinet pracy na poddaszu drugiego piętra, z widokiem na dziedziniec marmurowy. Warto również odnotować, że Pierre Narbonne, pierwszy komisarz policji miasta Wersalu, sporządził w 1722 roku spis ludności dworu wersalskiego: 4000 osób mieszkało w samym zamku, a około 2700 w budynkach gospodarczych (głównie personelu wówczas nazywanego „użytkami”), nie licząc 1434 żołnierzy gwardii królewskiej, dla których nie przewidziano lokali. Ludwik XV miał osiem córek. Aby zapewnić im odpowiednie apartamenty, Gabriel przeprowadził serię przebudów. Z biegiem lat „Panny” zmieniały swoje apartamenty, przechodząc od skrzydła południowego do północnego, następnie na pierwsze piętro głównego budynku (a nawet na drugie piętro w przypadku pani Adelajdy). Te kolejne przeprowadzki doprowadziły do całkowitego zaniku niektórych części, takich jak pokój kąpielowy, schody Ambasadorów oraz podział galerii dolnej. Salon Herkulesa Nowa Administracja Budynków, kierowana od 1708 roku przez księcia d’Antin, rozpoczęła dekorowanie Salonu Herkulesa w 1712 roku pod kierunkiem Roberta de Cotte’a. Dopiero jednak w 1729 roku ukończono nowatorskie, podzielone na segmenty sklepienie autorstwa François Lemoyne’a. Artysta wykorzystał okazję, by rywalizować z Veronesem, malując *Apoteozę Herkulesa* w latach 1733–1736. Na ścianie tylnej znajduje się ogromne płótno Veronesa, *Uczta u Szymona*, podarowane przez Republikę Wenecką królowi Ludwikowi XIV w 1664 roku. Sala została ukończona w 1736 roku, ale jej uroczyste otwarcie nastąpiło dopiero 26 stycznia 1739 roku podczas „balu przebierańców” obchodzonego z okazji ślubu najstarszej córki Ludwika XV z infantem Hiszpanii. Salon Herkulesa stał się następnie miejscem kilku wyjątkowych „wielkich stołów” (w 1769 roku z okazji ślubu księcia Orleanu, a w 1782 roku z okazji narodzin Delfina) oraz niezwykłych audiencji, takich jak poselstwo sułtana z Majsuru Tipu Sahiba w sierpniu 1788 roku. Wersal za panowania Ludwika XV według projektów architekta Gabriela Przez całą swoją karierę Ange-Jacques Gabriel (1698–1782), mianowany Pierwszym Architektem Królewskim w 1742 roku, borykał się z problemami mieszkaniowymi. Królowa urodziła ośmiu książąt i dwie księżniczki. Aby zapewnić im godne apartamenty, Gabriel przeprowadził liczne prace. W latach 1761–1768 zbudował również Mały Trianon. 16 maja 1770 roku w kaplicy królewskiej odbył się ślub Delfina (przyszłego Ludwika XVI) z Marią Antoniną z Lotaryngii, arcyksiężniczką Austrii. W tym samym czasie, z okazji królewskiej uczty, uroczyście otwarto Królewską Operę, która stanowi szczytowe osiągnięcie artystyczne Gabriela. Królewska Opera jest bez wątpienia jego największym dziełem. W 1771 roku Gabriel przedstawił królowi „wielki projekt” przebudowy wszystkich fasad od strony miasta. Zrealizowano jedynie zagrożoną ruiną prawą część skrzydła. Z pawilonem kolumnowym, projekt ten wpisywał się w kanony klasycznej architektury. Król zaaprobował projekt. Ponieważ królewska kasa była pusta, fundusze na realizację zebrała pani du Barry. W 1772 roku rozpoczęto prace przy „wielkim projekcie”, które nigdy nie zostały ukończone, a ich efektem było powstanie skrzydła Ludwika XV. Ludwik XVI i zamek w Wersalu Życie dworskie w Wersalu trwało nadal za panowania Ludwika XVI, jednak na dwór królewski nałożono ograniczenia finansowe, a utrzymanie zamku było bardzo kosztowne. Brak udogodnień (łazienek, ogrzewania) w apartamentach coraz bardziej uświadamiał konieczność gruntownej renowacji budynków, jednak brak środków odkładał ten projekt aż do rewolucji francuskiej. Maria Antonina nakładała ogromne wydatki na Mały Trianon, co przyczyniło się do wzrostu jej niepopularności. 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, odbywała się uroczysta procesja, w której uczestniczyli wszyscy dworzanie. Ceremonia ta przypominała poświęcenie Francji Niepokalanemu Poczęciu, podjęte przez Ludwika XIII. To właśnie podczas uroczystości 15 sierpnia 1785 roku król kazał aresztować w zatłoczonej Galerii Zwierciadlanej swojego wielkiego jałmużnika, kardynała księcia Ludwika de Rohana, po jego udziale w sprawie zwanej „Aferą Naszyjnika Królowej”. Biblioteka Ludwika XVI W momencie wstąpienia na tron w 1774 roku Ludwik XVI pragnął mieć pomieszczenie przeznaczone do odpoczynku. Wybrano bibliotekę, której budowę rozpoczęto na samym początku jego panowania. Dekoracje, zaprojektowane przez Ange-Jacques’a Gabriela, wyrzeźbił Jules-Antoine Rousseau. Jean-Claude Quervelle wykonał duży stół z drewna jednolitego, na którym Ludwik XVI mógł wystawiać swoje serwisy porcelanowe z Sèvres. W 1777 roku do wystroju dołączono dwie kule: ziemską i niebieską. W tej bibliotece Ludwik XVI zdecydował, jak wspomniano powyżej, o zdymisjonowaniu swojego Wielkiego Jałmużnika 15 sierpnia 1785 roku. 1783: Złota komnata Ludwika XVI Pomieszczenie to zostało stworzone, aby pomieścić część kolekcji Ludwika XIV. Za panowania Ludwika XV służyło ono różnym celom. Na przykład wykorzystywano je jako salę wystawową dla złotej zastawy króla, stąd nazwa „Gabinet Złotej Zastawy”. Następnie zostało połączone z apartamentami Madame Adelajdy, córki Ludwika XV. Od tego momentu pomieszczenie stało się jej salonem muzycznym, w którym Adelajda pobierała lekcje harfy u Beaumarchais. Podobno Mozart miałby tam zagrać dla rodziny królewskiej w 1763 roku. Za panowania Ludwika XVI pomieszczenie ponownie stało się salą wystawową. W 1788 roku Ludwik XVI wystawił tam jeden ze swoich prywatnych zakupów – szafkę na motyle. Zamek Wersalski podczas Rewolucji Francuskiej (1789–1799) Zamek, symbol monarchii, znalazł się w centrum wydarzeń rewolucyjnych już w 1789 roku, kiedy to gościł Stany Generalne od 5 maja do 27 czerwca 1789 roku, które zapowiadały kres francuskiej monarchii. 5 października tego samego roku grupa paryżanek wyruszyła do Wersalu, aby wyrazić swoje niezadowolenie. Ten ruch ludowy, który doprowadził do zajęcia zamku, stał się punktem zwrotnym dla monarchii. Król Ludwik XVI i jego rodzina zostali zmuszeni do opuszczenia Wersalu i udania się do Paryża, skąd nigdy nie powrócili. To oznaczało definitywny koniec zamku jako ośrodka władzy. Przed odejściem król poprosił gubernatora o zachowanie zamku, który pogrążył się w mroku wraz z zamknięciem okiennic. Choć pozbawiony dawnej świetności, zamek został jednak uchroniony przed zniszczeniem przez Gwardię Narodową i kilka oddziałów Szwajcarów. Tylko symbole monarchii, takie jak lilie i korony, zostały zniszczone, jednak zamek utracił część mebli, które zostały przeniesione w inne miejsca lub zdeponowane w magazynach. Tak stało się w przypadku słynnego sekretarzyka Ludwika XV, który trafił do Hôtel de la Marine w Paryżu. W 1790 roku władze miejskie Wersalu poprosiły króla o wsparcie dla lokalnych robotników, w szczególności w celu utrzymania Wielkiego Kanału. Jednak Ludwik XVI szybko zaprzestał płatności, co doprowadziło do degradacji kanału w niezdrową bagienną okolicę. Dekret z 1792 roku ochronił zamek, przeznaczając go na szkołę pływania. Po upadku monarchii w 1792 roku pozostałe meble zostały sprzedane na aukcjach między 1793 a 1796 rokiem. Wiele cennych przedmiotów zostało zakupionych przez przedstawicieli króla Jerzego III do dekoracji angielskich pałaców. Niektórzy rewolucjoniści rozważali nawet zburzenie zamku. Pod koniec 1793 i na początku 1794 roku okolice Wielkiego Kanału zostały wykorzystane do działalności rolniczej. Utrzymano gondolierów i marynarzy do konserwacji flotylla, natomiast zwierzęta z Menażerii zostały przeniesione do Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Wersal stał się również depozytem dzieł sztuki skonfiskowanych szlachcie emigracyjnej. Mimo to zamek nie został całkowicie zamknięty dla publiczności. Kilku obywateli posiadających klucze mogło oprowadzać grupy zwiedzających. Dopiero w 1795 roku zamek oficjalnie stał się muzeum, potwierdzając nową rolę kulturalną. Mieści on arcydzieła Szkoły Francuskiej, podczas gdy Luwr koncentruje się na kolekcjach holenderskich i flamandzkich. Zamek, choć pozbawiony dawnego przepychu, stał się miejscem, gdzie historia i sztuka współistnieją. Części zamku zostały również przekształcone w szkoły, a ogród warzywny króla wykorzystywano do zajęć z nauk przyrodniczych. Tak więc Wersal, kiedyś symbol królewskiej potęgi, stał się przestrzenią publiczną i edukacyjną, zachowując jednak część swojej majestatyczności mimo rewolucji. Versailles pod Konsulatem i Cesarstwem Napoleona I (1799–1814) Pod Konsulatem i Cesarstwem (1799–1814) Napoleon I planował przekształcić zamek w Wersalu w pałac cesarski. W 1804 roku Duroc, wielki marszałek pałacu, objął zamek w imieniu Cesarstwa, a w 1805 roku papież Pius VII pobłogosławił tłumy z Galerii Zwierciadlanej. Napoleon zdecydował się jednak zamieszkać w Wielkim Trianon, odkładając przeprowadzkę do Wersalu. Już w 1806 roku zlecił wykonanie gobelinów cesarskich w manufakturze Gobelinów. Architekt Jacques Gondouin przedstawił dwa projekty: oszczędny, polegający na dobudowie skrzydła z teatrem, oraz bardziej ambitny, obejmujący liczne remonty i modernizacje, zwłaszcza w Wielkim Komunie, Oranżerii i Wielkim Kanale. Prace przerwały jednak wojny w 1807 roku. W 1808 roku Napoleon porzucił plany Gondouina i skupił się na remoncie istniejących budynków. W 1810 roku, po ślubie z Marią Ludwiką, cesarz ponownie rozważał przeprowadzkę do Wersalu i powierzył prace architektowi Aleksandrowi Dufourowi. Ten przedstawił ambitne plany, w tym budowę nowego skrzydła z salą tronową i teatrem. W 1811 roku, po narodzinach syna, króla Rzymu, Napoleon rozważał uczynienie z Wersalu pałacu dla swojego dziedzica, ostatecznie jednak zdecydował się na budowę Pałacu Króla Rzymu w Chaillot. Przeanalizowano kilka projektów, m.in. autorstwa Jean-François Heurtiera oraz duetu Dufour-Fontaine, jednak upadek Cesarstwa w 1814 roku położył kres tym planom. Wersal pozostawał nieużywany do czasu powrotu monarchii, choć Napoleon regularnie przebywał w Wielkim Trianon. Restauracja (1814–1830) Po Restauracji Ludwik XVIII podjął prace restauracyjne w Wersalu, planując uczynić z niego swoją letnią rezydencję. Ostatecznie zrezygnował z tego pomysłu, obawiając się, że mogłoby to zaszkodzić jego wizerunkowi jako władcy nieabsolutnego. Prace, kontynuowane przez Karola X, obejmowały m.in. budowę Pawilonu Dufoura (1818–1820). Philippe Louis Marc Antoine de Noailles, mianowany w 1815 roku gubernatorem Królewskiego Domu w Wersalu, zarządzał sprawami królewskimi i kościelnymi na miejscu. Po jego śmierci w 1819 roku uhonorowano go w Izbie Parów, a jego obowiązki przejął Armand de Saint-Georges. Ludwik Filip I (1830–1848) i Napoleon III (1851–1870) W latach 1830–1870 zamek w Wersalu stał się pomnikiem chwały Francji przez wieki. W latach 1830–1870 Ludwik Filip przekształcił Wersal w muzeum poświęcone „wszystkim chwałom Francji”, aby ocalić zamek przed ruiną i sprzyjać pojednaniu narodowemu. Prace, prowadzone pod kierunkiem architekta Pierre’a Fontaine’a i finansowane przez Ludwika Filipa, kosztowały ponad 23 miliony franków. Król stworzył Galerię Bitew, ogromną salę ozdobioną 32 obrazami upamiętniającymi zwycięstwa wojskowe Francji. Muzeum Historii Francji, otwarte w 1837 roku, odniosło wielki sukces i objęło m.in. Salę Krucjat. Za Drugiego Cesarstwa Wersal stał się miejscem prestiżowych przyjęć, takich jak wizyta królowej Wiktorii w 1855 roku czy innych osobistości podczas Wystawy Powszechnej w 1867 roku. Napoleon III kontynuował prace, dodając m.in. obrazy przedstawiające wielkie wydarzenia jego rządów (wojna krymska, kampania włoska). Wielki i Mały Trianon zostały przekształcone w muzea, ten drugi poświęcony pamięci Marii Antoniny. Cesarzowa Eugenia, pasjonatka epoki Marii Antoniny, przyczyniła się do wzrostu popularności Wersalu, m.in. poprzez ponowne wprowadzenie doń prestiżowych mebli, takich jak szkatułka Schwerdfegera czy biurko Roentgena. Dzięki tym wysiłkom Wersal stał się symbolem narodowej historii, łącząc elementy z czasów ancien régime’u, Rewolucji, Cesarstwa i monarchii. Zamek stał się w ten sposób pomnikiem, który przez wieki celebrował chwałę Francji. Wersal po klęsce Napoleona III pod Sedanem Ta okupacja zamku przez Niemców odbywała się w dwóch etapach. Po porażce pod Sedanem w 1870 roku, która oznaczała koniec wojny francusko-pruskiej, zamek w Wersalu stał się główną kwaterą armii pruskiej podczas oblężenia Paryża. Galeria Zwierciadlana została przekształcona w szpital na 400 łóżek, podczas gdy na Placu Broni ustawiono 1000 dział. Król Wilhelm I i jego dwór osiedlili się w Wersalu 5 października 1870 roku. Święta Bożego Narodzenia i sylwestra spędzili w apartamentach królewskich, żywiąc się prostymi potrawami, takimi jak sałatka ze śledzia. Kronprinz odznaczał swoich żołnierzy pod konnym posągiem Ludwika XIV. Później zamek stał się historycznym miejscem dla narodu niemieckiego. 18 stycznia 1871 roku w Galerii Zwierciadlanej oficjalnie proklamowano Cesarstwo Niemieckie. To historyczne wydarzenie przypieczętowało zjednoczenie Związku Północnoniemieckiego i państw południowych pod przewodnictwem kanclerza Ottona von Bismarcka. Mimo że król pruski zamieszkał w prefekturze Wersalu, a nie w samym zamku, to symboliczne wydarzenie uczyniło z Wersalu kluczowe miejsce w historii Niemiec. Oddziały pruskie opuściły ostatecznie Wersal 6 marca 1871 roku, po podpisaniu rozejmu przez Adolfa Thiersa. W 1871 roku powstanie Komuny Paryża zmusiło francuski rząd do czasowego przeniesienia się do Wersalu. Zgromadzenie Narodowe ulokowało się w Królewskim Teatrze Operowym, podczas gdy 23 000 więźniów komunardów zostało zgromadzonych w Oranżerii. Niektórzy z nich zostali straceni w parku, niedaleko Muru Federatów, w obozie Satory. W 1874 roku fatalny stan zamku przyciągnął uwagę, a Émile Zola opisał Wersal opuszczony, zaniedbany, powoli niszczony przez czas i zapomnienie. Skrytykował ogrom budowli, która stała się zbyt wielka, by mogła służyć ludzkiemu użytkowaniu. W 1875 roku konstytucyjne ustawy ustanowiły parlament dwuizbowy, z Senatem obradującym w Królewskim Teatrze Operowym i Izbą Deputowanych w nowej sali Kongresu, największym hemicyklu parlamentarnym w Europie. Po 1879 roku parlament powrócił do Paryża, jednak Wersal pozostał miejscem, gdzie Kongres parlamentarzystów zbierał się na wybory prezydenckie aż do 1962 roku oraz na rewizje konstytucyjne. **Wersal pod kierownictwem Pierre’a de Nolhaca** Pierre de Nolhac przybył do Wersalu w 1887 roku jako attaché ds. konserwacji, a w 1892 roku został konserwatorem muzeum. Postawił sobie dwa cele: stworzyć historyczne galerie zorganizowane w sposób naukowy oraz przywrócić zamek do stanu sprzed Rewolucji. Aby to osiągnąć, Nolhac zlikwidował niektóre sale, zreorganizował wystrój i usunął dzieła sztuki. Jego prace nadały zamkowi nową sławę, przyciągając osobistości takie jak książę d’Aumale i cesarzowa Eugenia. Nolhac zaprosił także zagraniczne postaci, jak car Mikołaj II. Rozwijał mecenat, m.in. dzięki prywatnym darowiznom, takim jak od Gordona Bennetta, co doprowadziło do powstania w 1907 roku Towarzystwa Przyjaciół Wersalu. Podczas I wojny światowej Nolhac chronił dzieła znajdujące się w zamku. W 1919 roku Wersal stał się symbolicznym miejscem podpisania traktatu pokojowego, oddającemu Alzację i Lotaryngię Francji. W geście pamięci o upokorzeniu Francji w 1871 roku, francuski rząd postanowił, że traktat wersalski, kończący I wojnę światową, zostanie podpisany w Galerii Zwierciadlanej. Traktat podpisano 28 czerwca 1919 roku przez Davida Lloyd George’a, Georges’a Clemenceau i Thomasa Woodrowa Wilsona w obecności przedstawicieli niemieckich. Francja odzyskała w ten sposób Alzację i Lotaryngię w tym samym miejscu, gdzie je utraciła. Mimo wysiłków Nolhaca, zamek i jego ogrody pozostawały w opłakanym stanie. Il cierpiał finansowo z powodu wydatków narzuconych przez wojnę. Nolhac opuścił swoje stanowisko w 1919 roku po 32 latach służby, pozostawiając Wersal bez stabilnego finansowania pomimo przeprowadzonych restauracji i podjętych inicjatyw. **Ocalenie zamku przez amerykańskiego biznesmena Davida Rockefellera** Po swojej wizycie we Francji John Davison Rockefeller zdecydował się sfinansować restaurację zamku w Wersalu, w szczególności prace konstrukcyjne oraz prace hydrauliczne w parku. W 1924 roku wpłacił pierwszą ratę, a w 1927 drugą. Hojność tego amerykańskiego obywatela skłoniła rząd francuski do przyznawania corocznego budżetu na restaurację zamku. Wersal i II wojna światowa W obliczu wybuchu II wojny światowej generalny inspektor ds. Sztuk Pięknych, Pierre Ladoué, podjął środki ochrony biernej, aby zabezpieczyć dzieła: boazerie zostały zdjęte, a najcenniejsze eksponaty przewieziono do zamków w Brissac, Sourches i Chambord oraz do opactwa Vaux-de-Cernay. Dostęp do Galerii Zwierciadlanej został zablokowany. Wielki Kanał został osuszony, aby wprowadzić w błąd wrogich lotników. W momencie wkroczenia Niemców jedynym personelem pozostającym na miejscu byli główny konserwator, jego żona oraz niepełnosprawny strażak. 15 czerwca 1940 roku na zamku zawisła flaga ze swastyką, a 18 czerwca Niemcy zainstalowali w ogrodach baterie przeciwlotnicze. W październiku Charles Mauricheau-Beaupré został głównym konserwatorem zamku. Okres ten naznaczony jest obrazami niemieckich żołnierzy zwiedzających Galerię Zwierciadlaną, kolebkę Cesarstwa Niemieckiego. W lipcu 1940 roku Goebbels odwiedził zamek; Hermann Göring przybywał tam wielokrotnie. Podczas okupacji budynki narażone były na przecieki wody oraz zimno. Wersal został wyzwolony 25 sierpnia 1944 roku. Po zakończeniu wojny dzieła zostały ponownie zainstalowane, a prace restauracyjne rozpoczęto m.in. w Sypialni Królowej. We wrześniu 1944 roku kwatera główna Aliantów ulokowała się w pobliskim hotelu Trianon Palace. Fred Astaire tańczył dla amerykańskich żołnierzy przed zamkiem (od strony ogrodów), którzy odwiedzali także zamek, aby podziwiać malowidła. Zamek ponownie otwarto dla publiczności na wiosnę 1946 roku. Nowe ocalenie Wersalu – okres Mauricheau-Beaupré Już w 1951 roku główny konserwator, Charles Mauricheau-Beaupré, ostrzegł podsekretarza stanu ds. Sztuk Pięknych, André Cornu, o stanie ruiny Wersalu: w Galerii Zwierciadlanej padało, a malowidła były zagrożone. Po jednodniowej wizycie minister oszacował koszt prac na około pięć miliardów franków; w lutym 1952 roku wystąpił w radiu z apelem o pomoc do narodu francuskiego, uświadamiając stan pałacu królewskiego: *„Powiedzieć, że Wersal jest zagrożony ruiną, to powiedzieć, że kultura zachodnia straci jeden z najszlachetniejszych klejnotów. To nie tylko arcydzieło, którego zniknięcie powinno niepokoić sztukę Francji, ale także wizerunek Francji, którego nic innego nie jest w stanie zastąpić.”* Kilku mecenasów natychmiast się zgłosiło: gubernator Banku Francji (który ofiarował dziesięć milionów franków), Georges Villiers (prezes Krajowej Rady Przedsiębiorców Francuskich), a także liczni artyści (pisarze Roger Nimier i Jean Cocteau, malarze Henri Matisse i Maurice Utrillo) oraz przede wszystkim szeroka publiczność (dzieci, żołnierze itp.). Domena Wersalu, hotel dla szefów państw? Wersal pełnił funkcję narodowego pałacu prezydenckiego Francji. W tej roli gościł zagranicznych przywódców, m.in. Nikitę Chruszczowa w 1960 roku, Johna Kennedy’ego w 1961, Elżbietę II w 1957 i 1972, szacha Iranu w 1974, Michaiła Gorbaczowa w 1985, Borysa Jelcyna w 1992 oraz Władimira Putina w 2017. W 1959 roku generał de Gaulle polecił urządzić Wielki Trianon, aby zapewnić zakwaterowanie dla zagranicznych szefów państw i ich świt: jedno ze skrzydeł zostało również zarezerwowane dla prezydenta Republiki („sypialnie, salony, kuchnie, kaplica” itp.). W 1999 roku te pomieszczenia zostały zwrócone zamkowi. Jedynie Pawilon Latarnia, położony na południe od parku, pozostał zarezerwowany dla premiera do 2007 roku, kiedy to Nicolas Sarkozy uczynił z niego drugą rezydencję prezydencką. W 1982 roku, w dniach 4–6 czerwca, w pałacu gościł „Szczyt Wersalski”, 8. spotkanie G7 przywódców siedmiu najbardziej uprzemysłowionych państw. Był on jednak również świadkiem ataku terrorystycznego. Jako silny symbol, zamek w Wersalu padł ofiarą ataku w nocy z 25 na 26 czerwca 1978 roku. Bomba zegarowa, podłożona przez dwóch nacjonalistów bretońskich, uszkodziła dziesięć sal, w tym Galerię Batalii, powodując straty szacowane na trzy miliony franków. Wersal obejmuje również Ogród, Park, zamki Wielkiego Trianonu i Małego Trianonu oraz Wiejską Osadę Królowej Marii Antoniny. W osi zamku, po przeciwnej stronie względem wejścia od strony miasta Wersalu, rozciągają się Ogród i Park, skierowane w kierunku zachodnim/północno-zachodnim. U podnóża zamku znajdują się Ogród, Wielki Kanał i Park. Od kwietnia do października 83 hektary ogrodów gości wielkie wydarzenia muzyczne i nocne organizowane przez Château de Versailles Spectacles. Sam Park zajmuje blisko 700 hektarów i obejmuje sześć istniejących jeszcze budowli towarzyszących: - Staw Szwajcarów, - Wielki Kanał, - Wielki Trianon, zwany także Trianonem Marmurowym (dawniej Trianonem Porcelanowym), - Mały Trianon, - Wiejska Osada Królowej (Marii Antoniny), - Pawilon Latarnia (obecnie letnia rezydencja prezydencka), - Menażeria. Więcej informacji o Parku i jego budowlach towarzyszących znajdziesz pod adresem URL.