Bulwar Haussmanna na cześć człowieka, który nadał Paryżowi nowy impuls

Bulwar Haussmanna otoczony jest najbardziej eleganckimi kamienicami Paryża. Rozciąga się na ponad 2 500 metrów, od alei Friedlanda (300 metrów od Łuku Triumfalnego na zachodzie) aż po bulwary Montmartre i des Italiens (na wschodzie, niedaleko Musée Grévin). Przecina kilka dzielnic 8. i 9. okręgu. Słynie z wielkich domów towarowych i luksusowych butików. Bulwar Haussmanna stał się wizytówką francuskiego szyku. Ale to nie wszystko…

Pochodzenie bulwaru Haussmanna

Paryż od wieków odbudowywał się na swoich fundamentach, jednak w XVIII wieku i w pierwszych dekadach XIX wieku gwałtowny wzrost liczby mieszkańców stolicy doprowadził do znacznego zagęszczenia w dzielnicach centralnych. W pierwszej połowie XIX wieku Paryż liczył ponad milion mieszkańców, a jego ulice były wąskie, kręte i słabo oświetlone. Epidemie, w tym cholera z 1832 roku, szerzyły się tam bez przeszkód.
Dzielnice te, położone wewnątrz dawnych murów Charles’a V, wytyczonych ponownie za Ludwika XIII, tworzyły labirynt wąskich uliczek, które utrudniały komunikację (w 1851 roku w Paryżu zarejestrowano 60 259 pojazdów, a łączna długość ulic miasta wynosiła 500 kilometrów). Domostwa zamieszkiwała biedna ludność, której liczba stale rosła, sprzyjając niehigienicznym warunkom, potępianym przez higienistów.
Według ówczesnych poglądów, wąskie ulice i wysokie kamienice uniemożliwiały cyrkulację powietrza i rozprzestrzenianie się „miazmatów” – nośników chorób i śmierci.

Zamożne klasy stopniowo opuszczały te dzielnice, przenosząc się na północne i zachodnie przedmieścia. To procesy zubożenia centrum, wraz z towarzyszącymi im zagrożeniami politycznymi, miały na celu powstrzymać wielkie prace XIX wieku.

Napoleon III i prefekt Haussmann

Gdy Ludwik Napoleon Bonaparte powrócił z londyńskiego wygnania w 1848 roku i został wybrany prezydentem Republiki Francuskiej, głęboko zrobiła na nim wrażenie przewiewna, nowoczesna architektura zachodnich dzielnic angielskiej stolicy, odbudowanych po wielkim pożarze w XVII wieku.

Dla niego był to wzór do naśladowania. W 1850 roku oświadczył: „Paryż jest sercem Francji; dołożyć wszelkich starań, aby upiększyć to wielkie miasto, poprawić los jego mieszkańców. Otwórzmy nowe ulice, uzdrówmy ludowe dzielnice, które cierpią z powodu braku powietrza i światła, i pozwólmy, by promienie słońca przenikały wszędzie w naszych murach.”

Georges Eugène Haussmann, początkowo prefekt Gironde (miasta Bordeaux), zdobył uznanie dzięki upiększeniu Bordeaux – wytyczaniu prostych ulic, poprawie oświetlenia gazowego i doprowadzeniu wody do miasta.

Jego misja, określona przez Napoleona III, polegała na upiększeniu Paryża. W ramach przekształcania stolicy prefekt Haussmann zaprojektował (między innymi) tę wielką arterię jako oś przekątną łączącą pierwsze koło Wielkich Bulwarów z obwodem dawnych murów Fermiers Généraux.

Było to możliwe jedynie za cenę zniszczenia wielu dzielnic. Nawet dom, w którym się urodził, na rogu ulicy Faubourg-Saint-Honoré, został zrównany z ziemią.

Organizacja Haussmanna i wyobraźnia Napoleona III

Wielką ideą Haussmanna i Napoleona było wprowadzenie polityki ułatwiającej „przepływ strumieni” – ludzi, towarów, powietrza i wody. Baron Haussmann był zagorzałym zwolennikiem teorii higienistycznych. Paryż miał być przewiewny, ułatwiono dostęp do rozwijających się wówczas dworców kolejowych, a komunikacja między 80 administracyjnymi dzielnicami miasta została poprawiona.

Przez lata opracowywano różne plany przebudowy paryskiej sieci drogowej – sam cesarz miał swoje własne pomysły – aż do przyjęcia ostatecznego rozwiązania. Prace zaangażowały 80 000 robotników, rzemieślników, ślusarzy, rzeźbiarzy i innych. Projekt był nadzorowany przez państwo i finansowany z pożyczek, ale powierzony prywatnym przedsiębiorcom.

Prace trwające ponad 25 lat

Prace nie ograniczały się jedynie do urządzenia ulic, ale także do połączenia ich siecią kanałów i doprowadzenia wody. Były więc prowadzone odcinkami.

Dawne odcinki E i F należały do bulwaru Beaujon.
Odcinek F: między ulicą Miromesnil a ulicą Faubourg-Saint-Honoré, dekret z 17 października 1857 roku.
Odcinek E: między ulicą Havre a ulicą Miromesnil, dekret z 16 lipca 1862 roku.
Odcinek D: między ulicą Chaussée-d’Antin a ulicą Havre, dekret z 27 grudnia 1865 roku.
Odcinek C: od ulicy Taitbout i placu Adrien-Oudin do ulicy La Fayette i ulicy Chaussée-d’Antin, dekret z 22 lutego 1868 roku.
Odcinek B: od ulicy Laffitte do ulicy Taitbout i placu Adrien-Oudin, dekret z 24 lipca 1913 roku, otwarty w 1926 roku.
Odcinek A: od ulicy Drouot i bulwaru des Italiens do ulicy Laffitte, dekret z 12 stycznia 1922 roku, otwarty w 1926 roku.

Bulwar otrzymał nazwę Haussmanna w 1864 roku, jeszcze za jego życia i długo przed ukończeniem prac. Baron Haussmann, urodzony w 1809 roku, zmarł w 1891 roku, podczas gdy prace zakończono dopiero w 1926 roku.

Warto zauważyć, że większość siły roboczej budującej to dzieło stanowili murarze pochodzący z Creuse (Masyw Centralny), którzy przybyli do Paryża, aby zarobić na utrzymanie swoich rodzin pozostawionych w ojczyźnie.

Prace, które doprowadziły do upiększenia i unowocześnienia całego Paryża

Przede wszystkim sieć drogowa: w całej stolicy urządzono 64 kilometry dróg. Wśród nich znalazła się rozbudowa ulicy Rivoli, bulwaru Sébastopol, bulwaru Saint-Michel, urządzenie Pola Elizejskiego oraz alei Opery (ukończonej po upadku Drugiego Cesarstwa).
To doprowadziło do niemal całkowitego zniknięcia ostatnich pozostałości średniowiecznego miasta… z wyjątkiem jego kościołów. W ciągu dziesięciu lat zburzono 25 000 domów, ale tysiące budynków odbudowano w słynnym „stylu haussmannowskim”.

Charakterystyczny „styl haussmannowski” obecny w całym Paryżu

W swej gorączce upiększania Haussmann przyczynił się także do powstania parków i ogrodów, które powstały w Paryżu za Drugiego Cesarstwa: parku Monceau, przebudowanego przez Alphanda, jednego z jego inżynierów; parku Buttes-Chaumont, niegdyś średniowiecznej kopalni gipsu; parku Montsouris i innych. Ogólnie rzecz biorąc, wierny swoim higienistycznym ideom, Haussmann pragnął, aby w każdej z 80 dzielnic stolicy znalazł się przynajmniej jeden plac.

Baron Haussmann: inne realizacje w Paryżu

Haussmann zadbał także o upiększenie miejsc publicznych:

całkowicie odnowiono gmach Sądu Najwyższego,
ukończono Luwr
i zrekonstruowano pałac Tuileries (zanim został spalony przez komunardów podczas Komuny Paryskiej w 1871 roku).
Charles Garnier otrzymał zlecenie budowy nowej opery. Prace rozpoczęto w 1862 roku, a ukończono w 1875 roku.
Rzeźnie w La Villette pochodzą również z tego okresu (z architektem Merindolem lub Janvierem – według różnych źródeł).
Szpital Hôtel-Dieu zaprojektował architekt Émile Gilbert, a następnie jego zięć.
Renowacja Hal (1852–1872), „brzucha Paryża”, została powierzona Victorowi Baltardowi i jego słynnym pawilonom.
Innowacją na miarę ówczesnych czasów było także stworzenie ogromnej sieci kanałów pod paryskim podziemiem, dzięki inżynierowi Eugène’owi Belgrandowi. W 1878 roku stolica liczyła blisko 600 kilometrów kanałów, podczas gdy w 1850 roku było ich zaledwie 100.

W 1860 roku, wraz z powiększeniem Paryża o sąsiednie gminy (m.in. Belleville, Batignolles, część Auteuil), stolica niemal podwoiła swoją powierzchnię i zyskała blisko pół miliona mieszkańców. Pod kierunkiem Haussmanna nowe dzielnice wyposażono w ratusze, szkoły, koszary, szpitale i wiele innych obiektów.

Koszt prac „haussmannowskich” przez 25 lat

Łącznie, przez ponad dwadzieścia lat, wydano dwa miliardy franków złotych, co stanowiło równowartość… rocznego budżetu Francji. Projekt finansowano z pożyczek. Paryscy podatnicy spłacali odsetki aż do 1914 roku…

Bulwar Haussmanna i wielkie domy handlowe – reguły stylu haussmannowskiego

Bulwar Haussmanna otaczają dwa największe domy handlowe Paryża: Printemps i Galeries Lafayette – eleganckie i tętniące życiem ośrodki aktywności, które od końca XIX wieku przyciągają turystów z całego świata. To właśnie one ukształtowały jego reputację.

Wszystkie kamienice na bulwarze Haussmanna przestrzegają zasad stylu haussmannowskiego:

parter zajmują sklepy oraz mieszkanie portiera;
drugie piętro to „piętro burżuazji”, gdzie znajdują się apartamenty arystokracji i wyższej burżuazji; mieszkania charakteryzują się wysokimi sufitami i balkonami;
piąte piętro wyposażone jest w ciągły balkon biegnący wzdłuż fasady;
na poddaszu mieszkali służący.

Stawiane jeden przy drugim, te kamienice tworzą tak zwaną „ścianę budynków”.

Inne atrakcje bulwaru Haussmanna

Bulwar Haussmanna to jednak nie tylko te dwa domy handlowe. To także dynamiczna dzielnica centralnego Paryża, pełna prestiżowych i historycznych adresów.

Najbardziej tętniąca życiem część zaczyna się od placu Saint-Augustin z okazałym kościołem, a kończy się przy Galeries Lafayette i Printemps, mijając przy okazji operę Garniera. Aktywność jest tu ogromna – nieustanny ruch bankierów, klientów, kinomanów i turystów.
W spokojniejszej części bulwaru, pod numerem 158, znajduje się muzeum Jacquemart-André poświęcone sztukom pięknym i dekoracyjnym, które przez cały rok organizuje wielkie wystawy. Spacer tą arterią to także okazja do podziwiania niektórych z najpiękniejszych fasad w stylu haussmannowskim oraz licznych wybitnych budowli.

Adresy, które zapisały się w historii

N° 7: dawna siedziba francuskiej wytwórni gramofonowej, która dystrybuowała w Francji brytyjskie marki płyt Columbia i His Master’s Voice. Malarka Marthe Flandrin (1904–1987) stworzyła fresk w budynku poczty. Dzieło to uratowano od zniszczenia w 1992 roku dzięki Muzeum Lat Trzydziestych w Boulogne-Billancourt.
N° 12: Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) (Oddział Operacyjny Szefa Rosenberg) był oddziałem do zadań specjalnych NSDAP, kierowanym przez Alfreda Rosenberga, działającym w ramach ministerstwa spraw zagranicznych NSDAP. ERR miał pełnić funkcję organu wykonawczego dla szkoły wyższej (Hohe Schule) Rosenberga. Od 1940 roku ERR dokonywał licznych konfiskat mienia należącego do Żydów i masonów na terenach okupowanych przez Wehrmacht.
N° 14: od 2005 roku siedziba grupy Figaro, właściciela francuskiego dziennika referencyjnego „Le Figaro”.
N° 16: Paris Marriott Opera Ambassador Hotel. Budynek ten był kwaterą główną dowództwa wschodniego sektora Wielkiego Paryża podczas niemieckiej okupacji w czasie II wojny światowej.
N° 17: miejsce ostatniego spoczynku Charles’a Blondela (1807–1877), burmistrza Courbevoie w latach 1865–1872. Dawna siedziba Banku Transatlantyckiego. Obecna siedziba grupy Danone.
N° 31: budynek, w którym po śmierci matki w 1878 roku, aż do 1887 roku (po ślubie brata Martiala), mieszkali Gustave Caillebotte i Martial Caillebotte. Kilka obrazów Gustave’a Caillebotta przedstawia widok z balkonu mieszkania, m.in. *Mężczyzna na balkonie* (1880); *Mężczyzna na balkonie, bulwar Haussmanna* (1880); *Balkon w Paryżu* (1881), a także sceny wnętrz, jak *Partia wista* (1881). Dziś mieści się tam siedziba Société Générale (główne wejście pod numerem 29).
N° 40: Galerie Lafayette Haussmann.
N° 64: Printemps Haussmann.
N° 67: w 1910 roku siedziba Société générale pour la fabrication de la dynamite, przedsiębiorstwa założonego przez Paula Barbe i Alfreda Nobla w 1875 roku.
N° 79: siedziba Radia Paryż w latach 1924–1933, a następnie Banku Handlowego dla Europy Północnej, który od 1965 roku służył jako kanał finansowania ZSRR dla działalności komunistycznej we Francji podczas zimnej wojny.
N° 102: Marcel Proust (1871–1922) zamieszkał w tym budynku po śmierci rodziców, 27 grudnia 1906 roku. Było to duże mieszkanie sześciopokojowe na drugim piętrze między dziedzińcem a ulicą, gdzie spostrzegł „tryumf złego smaku mieszczańskiego”. Tam mieszkał do 1919 roku, pisząc *W poszukiwaniu straconego czasu*. Proust odziedziczył część budynku po matce, która z kolei była spadkobierczynią swojego stryja, a nieruchomość została sprzedana na aukcji w 1907 roku. Marcel Proust pozostał w niej jako najemca do 1919 roku, kiedy to bank kupił budynek i wypowiedział umowę najmu. W 1996 roku bank odbudował pokój Prousta i udostępnił go publiczności. Pomieszczenie, pozbawione mebli, znajduje się dziś w muzeum Carnavalet. Na fasadzie umieszczono tablicę pamiątkową.
Naprzeciwko numeru 132, przy rogu z ulicą de Laborde: pomnik Haussmanna autorstwa François Cogné z 1889 roku.
Uwaga
Posąg Williama Shakespeare’a (1564–1616), dzieło Paula Fourniera z 1888 roku, znajdujący się na rogu avenue de Messine, został zniszczony podczas okupacji. Został podarowany miastu Paryżowi przez zamożną Brytyjkę.
N° 107: fasada ozdobiona płaskorzeźbami (1864) autorstwa Aimé Millet (1819–1891).
N° 121: cyrkowiec Charles Franconi zmarł tam w 1910 roku. Paryska siedziba banku Lazard.
Pod numerem 134: Geneviève Halévy (1849–1926) prowadziła tam salon w obszernym mieszkaniu na pierwszym piętrze od strony dziedzińca po swoim ponownym małżeństwie w 1886 roku z Émile’em Strausem, adwokatem Rothschildów. Wcześniej była żoną kompozytora Georges’a Bizeta (ulubionego ucznia jej ojca, kompozytora Jacques’a Fromentala Halévy’ego), który zmarł nagle w 1875 roku, pozostawiając jej syna (Jacques’a Bizeta).
Obszerny salon w kształcie rotundy zdobiły obrazy Nattiera, Quentina de La Tour i Claude’a Moneta, a także portret gospodyni autorstwa Jules’a-Élie Delaunaya (1876, obecnie w muzeum Orsay). Pani Straus przyjmowała każdej niedzieli i zdobyła wielki wpływ w Paryżu. Pomimo żydowskiego pochodzenia i niskiego stanu, miała liczne znajomości zarówno w środowisku arystokracji Saint-Germain-des-Prés, jak i w świecie sztuki i literatury.
Wśród jej gości byli pisarze i artyści, tacy jak Ludovic Halévy, Henri Meilhac, Edgar Degas, Forain, Paul Bourget, Jules Lemaître, Paul Hervieu, Georges de Porto-Riche, Antoine de Ganderax i Robert de Montesquiou, a także politycy, jak Léon Blum, aktorzy, jak Lucien Guitry, Réjane i Emma Calvé, oraz cudzoziemcy, jak lady de Grey, lord Lytton i George Moore, przyprowadzeni przez Jacques’a-Émile’a Blanche’a. Przyjmowała również przedstawicieli świata towarzyskiego, jak książę Auguste d’Arenberg, hrabina Adhéaume de Chevigné, księżna Mathilde, księżna Edmond de Polignac, hrabina Greffulhe, hrabina de Pourtalès, księżna de Mouchy, księżna Murat oraz hrabia Louis de Turenne. Jak napisał Ludovic Halévy: *„Salon Geneviève to miejsce, gdzie faubourg Saint-Germain chodzi jak do Chat Noir, a Chat Noir jak do faubourg Saint-Germain”*. Marcel Proust, przyjaciel i kolega szkolny Jacques’a Bizeta i Daniela Halévy’ego z liceum Condorcet, poznał tam Charles’a Haasa, przyszłego pierwowzór postaci Swanna. Geneviève Straus sama posłużyła za inspirację dla postaci Oriany de Guermantes.
N° 136: fikcyjna siedziba SPECTRE w serii filmów o Jamesie Bondzie.
N° 158–158bis: Musée Jacquemart-André. Tuż obok Pola Elizejskich w pałacu małżeństwa Jacquemart-André znajduje się jedna z najpiękniejszych prywatnych kolekcji dzieł sztuki w Paryżu, utrzymana w klimacie rezydencji XIX wieku. Sale pałacu prezentują dzieła sztuki i obrazy mistrzów, takich jak Uccello, Mantegna, Botticelli, Van Dyck, Rembrandt, Fragonard, Reynolds… Muzeum jest obecnie zamknięte z powodu remontu. Ponowne otwarcie planowane jest na wrzesień 2024 roku.
N° 162: budynek, w którym mieszkał i zmarł André Becq de Fouquières (1874–1959), literat,

Bulwar Haussmann i jego brzegi

Bulwar Haussmann jest także miejscem, gdzie znajdują się główne banki i firmy ubezpieczeniowe:
nr 29: Société Générale
nr 59: Crédit du Nord
nr 94: Royal Bank of Scotland
nr 121: Lazard Frères

Inne atrakcje bulwaru Haussmann

Ale bulwar Haussmann to nie tylko te dwa sklepy. To także tętniąca życiem dzielnica centrum Paryża, gdzie znajdują się prestiżowe i historyczne adresy.

Najbardziej dynamiczna część zaczyna się przy placu Saint-Augustin wraz z jego okazałym kościołem, a kończy się przy domach towarowych Printemps i Galeries Lafayette, przechodząc obok Opery Garnier. To miejsce nieustannego ruchu, gdzie spotykają się bankowcy, kupujący, miłośnicy kina i turyści.
W spokojniejszej części bulwaru, pod nr 158, znajduje się Muzeum Jacquemart-André, poświęcone sztuce dekoracyjnej i sztukom pięknym, które co roku prezentuje wielkie wystawy. Spacer po tej arterii pozwala także podziwiać niektóre z najpiękniejszych fasad budynku Haussmanna w Paryżu, a także liczne godne uwagi budynki.

Filmy zrealizowane na bulwarze Haussmann

Duża część filmu *Winda do szafu* (1958) Louisa Malle’a rozgrywa się na bulwarze Haussmann, w pobliżu ulicy Courcelles.
Scena z filmu *Tożsamość* (2002) Douga Limana została także zrealizowana na bulwarze.