Marsylianka – pieśń rewolucyjna?

Marsylianka to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli Francji – pieśń, która wykracza poza rolę hymnu narodowego, stając się okrzykiem rewolucyjnym, wyrazem nadziei i jedności. Powstała w 1792 roku podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej, a jej emocjonalna moc wciąż rezonuje w kraju i poza jego granicami. Jeśli spędzasz czas w Paryżu, usłyszysz Marsyliankę podczas ważnych wydarzeń – podczas obchodów, w stadionach lub na historycznych ulicach miasta – tworząc głębokie połączenie z duchem i historią Francji.

W tym artykule odkryjesz fascynujące początki Marsylianki, jej znaczenie, sposoby, w jakie jest dziś celebrowana w Paryżu, a także praktyczne porady, jak przeżyć jej dziedzictwo podczas swojej wizyty.

Początki Marsylianki

Kto napisał słowa Marsylianki?

Burmistrz Strasburga, Philippe-Frédéric de Dietrich, zlecił stworzenie energicznej pieśni marszowej dla francuskich żołnierzy zaledwie kilka dni po tym, jak Francja wypowiedziała wojnę Austrii – w 1792 roku.

Marsyliankę napisano w jedną noc, między 25 a 26 kwietnia 1792 roku, przez Claude’a Josepha Rouget de Lisle’a, kapitana inżynierii stacjonującego w Strasburgu. W rzeczywistości skomponował on jedynie sześć pierwszych zwrotek pod tytułem Pieśń wojenna dla Armii Renu w Strasburgu. Tekst mocno inspirowany był plakatem, który w tamtym czasie umieszczono na murach Strasburga przez Towarzystwo Przyjaciół Konstytucji, rozpoczynającym się od słów: „Do broni, obywatele! Sztandar wojny został rozpostarty, sygnał nadany. Trzeba walczyć, zwyciężyć albo umrzeć. Do broni, obywatele… Marsz!”.

Pieśń wykonano publicznie po raz pierwszy zaledwie pięć dni po tym, jak Francja przystąpiła do wojny z Austrią (20 kwietnia 1792 roku), 29 kwietnia na Placu Broni w Strasburgu, podczas defilady wojskowej.

W tym kontekście Marsylianka jest zarówno pieśnią wojenną rewolucji, wezwaniem do walki z inwazją obcych mocarstw i patriotycznym apelem do powszechnej mobilizacji, jak i hymnem wolności oraz okrzykiem buntu przeciwko tyranii.

Ironią losu jest to, że Rouget de Lisle nie był z urodzenia rewolucjonistą: jako monarchista odmówił później złożenia przysięgi na nową konstytucję, co doprowadziło do jego krótkiego uwięzienia.

Kto skomponował muzykę do Marsylianki?

Pochodzenie muzyki jest bardziej dyskusyjne, gdyż jest anonimowe (w przeciwieństwie do innych kompozycji Rouget de Lisle’a).

Może pochodzić z oratorium zatytułowanego *Esther*, skomponowanego w 1784 lub 1787 roku przez dyrygenta chóru katedry w Saint-Omer w Artois, Jean-Baptiste’a Luciena Grisona. W *„Stances sur la Calomnie”*, które otwierają tę partyturę, znajduje się cała melodia *Marsylianki* (z niewielkimi różnicami) grana na organach, bez słów. To oratorium, oparte na tekście biblijnym, powstało jeszcze przed Rewolucją (Grison opuścił stanowisko dyrygenta chóru katedry w Saint-Omer w 1787 roku).
Niemniej jednak Hervé Luxardo wysuwa hipotezę (niepopartą jednak konkretnymi dowodami ani niepotwierdzoną), że aria ta mogła zostać dodana później przez Grisona do jego oratorium, aby uniknąć ryzyka uwięzienia lub skazania na gilotynę.

Na koniec, w anegdocie, kilka nut przypominających początkowe słowa („Marsz, dzieci ojczyzny”) pojawia się w dwóch triach Wolfganga Amadeusa Mozarta, a także w *Czarodziejskim flecie* (1791) oraz w pierwszym ruchu *Allegro maestoso* *Koncertu fortepianowego nr 25 C-dur, K. 503* (1786) tego samego austriackiego kompozytora (dwanaście pierwszych nut hymnu granych jest na fortepianie lewą ręką na końcu tego pierwszego ruchu). Chodzi głównie o krótkie frazy melodyczne zapożyczone z ówczesnego języka muzycznego, stosowanego przy tworzeniu tych dzieł.

Z kolei książę Michał z Grecji wskazuje na podobieństwo z hymnem Wirtembergii, granym codziennie w księstwie Montbéliard, posiadłości rodziny greckiej, której melodia mogła być znana Sybilli Ochs (żonie Dietricha, burmistrza Strasburga), pochodzącej z Bazylei. Utalentowana muzycznie, miała ona współpracować przy aranżacji *Marsylianki*.

*Marsylianka* została ponownie uhonorowana po rewolucji lipcowej 1830 roku i wstąpieniu na tron króla Ludwika Filipa. Francuski kompozytor Hector Berlioz stworzył nową wersję dzieła (H15A) na solistów, dwa chóry i orkiestrę (1830), która regularnie jest wykonywana do dziś.

Marsz „Marsylianka”: od Strasburga przez Montpellier do Paryża, a następnie Marsylię

Z Montpellier (17 czerwca 1792) do Marsylii (23 czerwca 1792)

Po dokonaniu dzieła przez Rouget de Lisle w nocy z 25 na 26 kwietnia, to 17 czerwca 1792 roku *Marsylianka* ponownie pojawia się w historii. W Montpellier, na esplanadzie, odbywa się uroczystość żałobna ku czci Jacques’a Guillaume’a Simonneau, burmistrza Étampes, zamordowanego podczas niedawnej rewolty. Po modlitwie odmawianej przez biskupa Dominique’a Pouderous następuje wykonanie *Pieśni wojennej Armii Renu* przez wysłannika ze Strasburga.

Delegat Klubu Przyjaciół Konstytucji z Montpellier, doktor François Mireur, przybyły koordynować odjazd ochotników z południa na front, uczestniczy w ceremonii i jest „porażony jej wciągającym rytmem”.

Po wygłoszeniu 21 czerwca przemówienia przed Klubem Przyjaciół Konstytucji w Marsylii, Mireur następnego dnia uczestniczył w uczcie na swoją cześć. Poproszono go o ponowne zabranie głosu, a on zaśpiewał pieśń, którą słyszał w Montpellier kilka dni wcześniej. W patriotycznej atmosferze, jaka wówczas panowała, Mireur wzbudził entuzjazm wśród słuchaczy.

Tekst został wydrukowany już następnego dnia w *Dzienniku Departamentów Południowych* (z datą 23 czerwca 1792), pod redakcją Alexandre’a Ricorda.

Uwaga: Doktor Mireur był generałem u boku Napoleona Bonapartego i zginął (lub popełnił samobójstwo) w Egipcie w 1798 roku.

Z Marsylii do Paryża (lipiec 1792)

W lipcu 1792 roku oddzielne wydanie tej pieśni zostało przekazane ochotnikom z Marsylii, którzy śpiewali ją przez całą drogę do Paryża.

Ochotnicy z Marsylii wkroczyli do Paryża 30 lipca. To na Polach Elizejskich pieśń Rouget de Lisle stała się „hymnem Marsylczyków”, a wkrótce potem *Marsylianką*.

Od hymnu rewolucyjnego do symbolu narodowego

*Marsylianka* stała się nieoficjalnym głosem Rewolucji Francuskiej – hymnem, który rozbrzmiewał podczas bankietów, na ulicach, a także, co zapamiętano, podczas marszu na pałac Tuileries w sierpniu 1792 roku. Została oficjalnie uznana za hymn narodowy Francji przez Konwent Narodowy 14 lipca 1795 roku, rok po upadku Robespierre’a i zakończeniu Terroru (27 lipca 1794 / 9 Termidora roku II).

Napoleon nie zakazał jej, ale wolał Pieśń Odjazdu. Później została zakazana przez następujące po sobie rządy monarchistyczne. Mimo to, ilekroć Francja przyjmowała wartości republikańskie, hymn wracał.

*Marsylianka* oficjalnie stała się hymnem narodowym Francji dopiero 14 lutego 1879 roku. Mimo to była nim już od 1795 roku, zgodnie z prawem, gdyż dekret ją ustanawiający nigdy nie został uchylony przez kolejne reżimy.

Jeśli odwiedzacie Paryż, możecie oddać hołd Rouget de Lisle w Inwalidach, gdzie jego szczątki zostały przeniesione w 1915 roku.

Kliknij tutaj, aby zarezerwować bilet do Les Invalides

Marsylianka dzisiaj: 6 zwrotek oficjalnych plus 7., zwany „zwrotką dzieci”, czyli łącznie 15 zwrotek

Uwaga: Oryginalny tekst Marsylianki można odczytać, przełączając stronę na język francuski lub angielski (w prawym górnym rogu ekranu).

Słowa Marsylianki były wielokrotnie modyfikowane na przestrzeni lat. Obecnie hymn składa się z sześciu zwrotek oraz siódmej, zwanej „zwrotką dzieci”. Podczas wydarzeń publicznych wykonuje się jedynie pierwszą zwrotkę. Natomiast podczas uroczystości upamiętniających często odśpiewywana jest szósta zwrotka oraz zwrotka dzieci. Drugi „zwrotka dzieci”, dodana później, nie należy do wersji oficjalnej. Stanowi ona 15. i ostatnią zwrotkę pełnej wersji. Ósma zwrotka, ze względu na treści religijne, została usunięta w 1792 roku przez Józefa Servana, ministra wojny. Dodatkowo istnieje sześć innych zwrotek, m.in. 11. i 12., które nawiązują do Europy oraz praw człowieka.

VI. (Zwrotka często wykonywana samodzielnie po pierwszej)
Święta miłości do Ojczyzny
Prowadź i wspieraj nasze mściwe ramiona
Wolności, ukochana Wolności,
Walcz wraz ze swymi obrońcami! (bis)
Pod naszymi sztandarami, by zwycięstwo
Pospieszyło na twój męski głos,
By twoi konający wrogowie
Ujrzeli twój tryumf i naszą chwałę!

(Refren)

VII. (Zwrotka dzieci)
Wejdziemy na arenę
Gdy nasi starsi tam już nie będą
Znajdziemy tam ich proch
I ślad ich cnót (bis)
Mniej dbając o to, by ich przeżyć
Niż o to, by dzielić ich los
Będziemy mieli wzniosłą dumę
Pomścić ich albo pójść ich śladem!
(Refren)

VIII. (Zwrotka usunięta przez Servana, ministra wojny w 1792 roku)

Boże litości i sprawiedliwości,
Patrz, jak naszym tyranom sądzone są serca nasze!
Niech Twoja dobroć nam sprzyja,
Ocal nas od tych ciemiężycieli!
Ty panujesz na niebie i ziemi
I przed Tobą wszystko winno ugiąć się w pokorze.
Swym ramieniem wesprzyj nas,
Ty, wielki Boże, władco gromu.
(Refren)
IX.
Lud francuski, poznaj swą chwałę;
Uwieńczony Równością,
Jakaż to tryumf, jakaż to wiktoria,
Żeś zdobył Wolność! (bis)
Bóg, który miota gromy
I rządzi żywiołami,
By wytępić tyranów,
Używa twego ramienia na ziemi.
(Refren)

X.
Odparliśmy tyranii
Ostatnie wysiłki;
Z naszych krain została ona wygnana;
U Francuzów umarli królowie. (bis)
Niech żyje na wieki Republika!
Klątwa na monarchię!
Niech ten refren, wszędzie niesiony,
Prześmieje się z polityki królów.
(Refrain)

XI.
Francję, którą podziwia Europa,
Odzyskała Wolność
I każdy obywatel oddycha
Pod prawami Równości; (bis)
Pewnego dnia jej ukochany obraz
Rozciągnie się na cały wszechświat.
Ludzie, zrzucicie swe kajdany
I będziecie mieli Ojczyznę!
(Refrain)

XII.
Depcząc prawa człowieka,
Legiony wojskowe
Pierwszych mieszkańców Rzymu
Ujarzmiały narody. (bis)
Większy i mądrzejszy cel
Prowadzi nas do walki
I Francuz uzbraja swą rękę
Tylko by zniszczyć niewolę.
(Refrain)

XIII.
Tak! Już bezczelni despoci
I banda emigrantów
Wojując z Sans-Culottes
Zostali pokonani przez nasze oręża; (bis)
Daremnie ich nadzieja się zakorzenia
W rozjuszonej fanatycznej wierze,
Znak Wolności
Wkrótce obejmie świat.
(Refrain)

XIV.
O wy, których otacza chwała,
Obywatele, sławni wojownicy,
Strzeżcie się, na polach bitew,
By nie splamić swych laurów! (bis)
Niedostępni czarnym podejrzeniom
Wobec swych dowódców, swych generałów,
Nigdy nie opuszczajcie swych sztandarów,
A pozostaniecie niezwyciężeni.
(Refrain)

XV.
Dzieci, niech Honor i Ojczyzna
Będą przedmiotem wszystkich naszych pragnień!
Niech dusza nasza zawsze żywi się
Ognem, które one w nas wzbudzają. (bis)
Bądźmy zjednoczeni! Wszystko jest możliwe;
Nasze nikczemne wrogie siły upadną,
Wtedy Francuzi przestaną
Śpiewać ten straszny refren.
(Refrain)

Znaczenie Marsylianki

Analiza tekstu

Słowa Marsylianki to płomienne wezwanie do broni. Znane otwarcie: „Naprzód, dzieci Ojczyzny, nadszedł dzień chwały!” natychmiast wprowadza podniosły i naglący ton. Przez cały utwór obywatele są wzywani do obrony Francji przed tyranią i obcą przemocą.

Zwrotki są żywe i niekiedy brutalne – odzwierciedlają przemoc i rozpacz rewolucyjnej Francji – ale przede wszystkim wyrażają determinację, jedność i nadzieję na wolność.

Symbolika i oddziaływanie emocjonalne

Marsylianka uosabia fundamentalne wartości Republiki Francuskiej: wolność, równość, braterstwo. Odśpiewywana podczas obchodów Święta Narodowego oraz wydarzeń państwowych, wzbudza emocje od dumy po uroczyste wspomnienia. Dla wielu pozostaje żywym przypomnieniem rewolucyjnej przeszłości Francji oraz jej nieustającego zaangażowania w te ideały.

Marsylianka we współczesnej Francji

Pierre Dupont (1888–1969), dyrygent Gwardii Republikańskiej w latach 1927–1944, skomponował oficjalną aranżację hymnu narodowego. To właśnie ta wersja jest używana do dziś.

Gdzie usłyszeć Marsyliankę w Paryżu?

Podczas zwiedzania Paryża będziesz miał liczne okazje, by posłuchać Marsylianki:

• 14 lipca (Święto Narodowe): Hymn odśpiewywany jest podczas wielkiej defilady wojskowej na Polach Elizejskich oraz podczas widowiskowych pokazów ogni sztucznych.
• Wydarzenia sportowe: Przed ważnymi meczami piłki nożnej lub rugby, zwłaszcza na Stadionie Francji lub Parc des Princes, kibice odśpiewują Marsyliankę.
• Uroczystości oficjalne: Ważne wydarzenia państwowe, hołdy oraz akademie szkolne często obejmują hymn narodowy.

Udział w tych momentach daje bezpośrednie połączenie z francuską tożsamością i duchem wspólnoty.

Kliknij tutaj, aby zarezerwować bilet na Łuk Triumfalny

Marsylianka w kulturze popularnej

Marsylianka stała się światowym symbolem oporu i wolności. Cytował ją m.in. Czajkowski w swojej *Uwerturze 1812*. W kinie jej najbardziej znane pojawienie się to scena z filmu *Casablanca*, gdzie uosabia walkę o wolność przeciwko uciskowi. Dziś jej melodia jest natychmiast rozpoznawalna, rozbrzmiewając daleko poza granicami Francji.

Za rządów reżimu Vichy (1940–1944) zastąpiono ją pieśnią *Marszałku, oto my!*. W strefie okupowanej niemieckie władze wojskowe zakazały jej wykonywania lub śpiewania od 17 lipca 1941 roku.

Valéry Giscard d’Estaing, wybrany na prezydenta w 1974 roku, spowolnił tempo Marsylianki, aby przywrócić jej oryginalny rytm (według Guillaume’a Mazeau, jednym z powodów była chęć uczynienia jej „mniej wojskową”).

Od ceremonii zamknięcia Igrzysk Olimpijskich w Tokio w 2020 roku, podczas zawodów wykonywana jest zrearanżowana wersja autorstwa Victora Le Masne’a, dyrektora muzycznego czterech ceremonii Igrzysk Olimpijskich i Paraolimpijskich Paryża 2024: „W duchu spokoju wygładzono wojskowe ostrości harmonii, jednak melodia pozostała nienaruszona.”

Marsylianka w Konstytucji z 1958 roku: ochrona prawna i odbiór społeczny

Artykuł 2 Konstytucji Republiki Francuskiej stanowi, że „hymnem narodowym jest Marsylianka”.

24 stycznia 2003 r., w ramach ustawy o orientacji i programowaniu dotyczącej wydajności bezpieczeństwa wewnętrznego (LOPSI), deputowani przyjęli poprawkę wprowadzającą przestępstwo obrazy flagi i hymnu narodowego, Marsylianki, zagrożone karą sześciu miesięcy pozbawienia wolności oraz grzywną w wysokości 7 500 €. Kilku obywateli i organizacje broniące praw człowieka potępiły to jako wyraźne naruszenie wolności słowa oraz niejasność terminu „obraza”. Jednakże Rada Konstytucyjna ograniczyła jej stosowanie do „imprez organizowanych pod kontrolą władz publicznych”.

Marsylianka jest chroniona przez prawo francuskie jako symbol narodowy. Poniżanie jej może skutkować konsekwencjami prawnymi, a ta ochrona cieszy się szerokim poparciem. Ogromna większość Francuzów nadal postrzega hymn jako źródło narodowej dumy, choć publiczna debata utrzymuje jego dynamiczne i aktualne dziedzictwo.

W szkolnictwie

Od 1985 r. hymn jest nauczany w ramach obowiązkowego programu edukacji obywatelskiej.

Krytyka i współczesne interpretacje

Choć Marsylianka jest czczona przez większość obywateli Francji, okresowo spotyka się z krytyką ze względu na jej wojowniczy ton i odniesienia do wojny. Niektórzy zastanawiają się nad aktualnością jej przesłania we współczesnym, pokojowym społeczeństwie lub koniecznością dostosowania tekstu, aby odzwierciedlał obecne wartości. Dyskusje te powracają zwłaszcza podczas narodowych debat dotyczących tożsamości i inkluzywności.

Kilka lat temu lewicowi zwolennicy błędnie oskarżyli niektóre sformułowania („Niech zanieczyszczona krew zaleje nasze bruzdy!”) z powodu nieznajomości pierwotnego znaczenia wyrażenia „krew zanieczyszczona”. Senator ekolog Maria-Christine Blandin uznała to na przykład za przejaw gwałtownej ksenofobii. Kontrowersja wygasła tak szybko, jak się pojawiła.

Dla większości Francuzów Marsylianka pozostaje jednak symbolem jednoczącym i tożsamościowym. Same te debaty świadczą o funkcjonowaniu demokracji – dowód na to, że hymn, podobnie jak Francja, dostosowuje się i ewoluuje.

Jak przeżyć Marsyliankę w Paryżu

Udział w obchodach 14 lipca

Nic nie dorówna energii 14 lipca w Paryżu. Tego dnia miasto tętni patriotyzmem:

• Defilada wojskowa: Obserwuj siły zbrojne Francji na Champs-Élysées, zwieńczoną ogłuszającym przelotem Patroli Francji.
• Fajerwerki przy Wieży Eiffla: Marsylianka towarzyszy niezapomnianemu widowisku ogni sztucznych, które rozświetla paryskie niebo.
• Koncerty publiczne: W całym Paryżu bezpłatne koncerty i animacje przedłużają radosną atmosferę aż do późnej nocy.

Kliknij tutaj, aby zarezerwować bilety na Wieżę Eiffla

Odwiedzenie miejsc historycznych

Zrozumienie historii Marsylianki nabiera pełnego znaczenia, gdy odwiedza się miejsca, w których została stworzona:

• Plac Bastylia : Byłe serce Rewolucji Francuskiej, dziś symbol walki o wolność.
• Les Inwalidów : Mieści grób Napoleona oraz rozległe muzeum historii wojskowości, gdzie można również zastanowić się nad dziedzictwem Rouget de Lisle’a. Jego prochy zostały tam przeniesione 14 lipca 1915 roku.
• Muzeum Carnavalet : Poświęcone historii Paryża, muzeum to rzuca światło na Rewolucję i ewolucję tożsamości stolicy.

Kliknij tutaj, aby zarezerwować bilety do Muzeum Carnavalet

Podsumowanie

Marsylianka to znacznie więcej niż hymn: jest żywą częścią francuskiej tożsamości. Jej droga – od spontanicznego hymnu rewolucyjnego po rytm obchodów narodowych – świadczy o ponadczasowych wartościach wolności i jedności. Niezależnie od tego, czy rozbrzmiewa podczas wydarzenia sportowego, jest śpiewana w szkolnym dziedzińcu, czy celebrowana fajerwerkami 14 lipca, Marsylianka jednoczy wszystkich Francuzów wokół potężnej opowieści o oporze i nadziei.

Dla podróżujących po Paryżu zrozumienie i przeżycie Marsylianki to okazja, by spojrzeć poza zabytki i muzea: to zanurzenie się w tętniącej życiem kulturze miasta i dumie jego mieszkańców. Pozwólcie, by stała się ona soundtrackiem waszej eksploracji skarbów Paryża, odkrywania miejsc symbolizujących Rewolucję, i tych chwil solidarności, które jednoczą naród.