Benjamin Franklin w Paryżu: pierwszy amerykański przedstawiciel we Francji

Benjamin Franklin w Paryżu jako dyplomatyczny wysłannik Stanów Zjednoczonych podczas rewolucji amerykańskiej. Jego paryskie życie, od 1776 do 1785 roku, było naznaczone wpływem politycznym, wkładem naukowym oraz sukcesem w wyższych sferach francuskiego społeczeństwa.

Benjamin Franklin: człowiek dobry we wszystkim

Karierę zawodową rozpoczął jako drukarz w wieku zaledwie 12 lat. Z czasem został wydawcą, pisarzem, przyrodnikiem, humanistą, wynalazcą, abolicjonistą i politykiem amerykańskim. Geniusz wszechstronny.
Wśród jego licznych odkryć znalazły się: istnienie dwóch rodzajów elektryczności (dodatniej i ujemnej), „siła ostrzy” oraz wynalezienie piorunochronu. Zmapował Prąd Zatokowy wzdłuż wybrzeży amerykańskich, wynalazł szkła dwuogniskowe, zaadaptował cewnik moczowy, opracował zamkniętą komorę spalania do pieca oraz zbudował szklaną harmonijkę.

Członek wolnomularstwa, często zaangażowany w stowarzyszenia na rzecz poprawy społeczeństwa i swoich współobywateli, w 1748 roku, mając 42 lata, odszedł ze świata biznesu, aby poświęcić się polityce i działalności społecznej, utrzymując jednocześnie intensywną działalność badawczą oraz, początkowo, swoje oficjalne funkcje w służbie Korony Brytyjskiej aż do 1775 roku.

Benjamin Franklin: doświadczony polityk

Po odejściu ze świata biznesu w 1748 roku, zwrócił się ku działalności społecznej i polityce:

• 1749: wraz z przyjaciółmi i rodziną Pennów zakłada pierwszą akademię w Filadelfii, dzisiejszy Uniwersytet Pensylwanii.
• 1751: zostaje członkiem Zgromadzenia Pensylwanii.
• 1752 (luty): zakłada i otwiera Pensylwański Szpital w Filadelfii.
• 10 sierpnia 1753 roku zostaje wybrany Generalnym Dyrektorem Poczt Ameryki Północnej. Stanowisko to daje mu dostęp do 13 kolonii. Jego reforma systemu wprowadza cotygodniowe połączenia pocztowe między Filadelfią a Bostonem, skracając czas dostawy o połowę.
• 1754–1755: podejmuje próbę zjednoczenia kolonii w celu lepszej obrony przed Francuzami, co staje się preludium do wojny siedmioletniej między Wielką Brytanią a Francją.
• 1756: reformuje policję Filadelfii, wprowadzając nowe regulacje mające na celu lepszą ochronę obywateli przy zachowaniu ich prywatności. Wprowadza uliczne oświetlenie w Filadelfii. Ma wówczas pięćdziesiąt lat.
• 1757: Zgromadzenie Filadelfii wysyła go do Londynu w celu rozwiązania sporów między właścicielami ziemskimi (rodziną Penn) a rządem.
• 12 lutego 1759 roku otrzymuje tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu St Andrews za swoje prace naukowe. Podobny zaszczyt otrzymuje od Uniwersytetu Oksfordzkiego w 1762 roku. Choć nie ukończył studiów uniwersyteckich, odtąd często nazywany jest „Doktorem Franklinem”.
• 1760: Zgromadzenie Pensylwanii wygrywa długotrwały proces przeciwko rodzinie Penn w Londynie. Benjamin Franklin zostaje powierzony nadzór nad sprawiedliwym podziałem podatków w Pensylwanii oraz wprowadzeniem uczciwego systemu opodatkowania.

Przerwa na podróże po Europie

• 1761: podróże po Belgii i Holandii.
• 1762: po postoju na Maderze wraca do Pensylwanii 1 listopada.

Powrót do Filadelfii

• 1763: między czerwcem a listopadem 1763 roku organizuje wielką inspekcję pocztową w New Jersey, Nowym Jorku i Nowej Anglii.
• 1 października 1764 roku traci miejsce w Zgromadzeniu Pensylwanii; przeciwnicy oskarżają go o sprzyjanie rządowi królewskiemu, gdyż ubiegał się o stanowisko gubernatora.
• Zostaje mianowany Agentem Kolonialnym przez rząd brytyjski w Londynie (de facto nieoficjalnym ambasadorem nie tylko Pensylwanii, ale także Massachusetts, New Jersey i Georgii). Wraca do Anglii 9 grudnia, lądując na wyspie Wight.
• 1765: domaga się uchylenia Ustawy Stemplowej. Ustawa nakładała obowiązek opatrywania znaczkami podatkowymi wszystkich dokumentów, licencji, umów handlowych, gazet, testamentów, książek i kart do gry w Trzynastu Koloniach Amerykańskich. Miała ona finansować obecność wojskową konieczną do ochrony kolonii. Słabo egzekwowana, została ostatecznie uchylona 18 marca 1766 roku, stając się krokiem w stronę Rewolucji Amerykańskiej.
• 1767: podczas podróży do Paryża między sierpniem a październikiem zostaje przedstawiony Ludwikowi XV.
• 1769: zostaje wybrany prezesem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Nowa podróż do Francji.
• 1775: rezygnuje ze stanowiska przedstawiciela brytyjskich kolonii. To koniec jego współpracy z Brytyjczykami.

Wojna o Niepodległość (lub wojna amerykańska)

• 1775: wybuch walk z Brytyjczykami w kwietniu. Od 1763 roku stosunki między Anglią a jej amerykańskimi koloniami stopniowo się pogarszały w kontekście reform podatkowych.
• 1775–1783: Wojna o Niepodległość (lub Rewolucja amerykańska).
• 1776: Benjamin Franklin przewodniczy Konwencji Konstytucyjnej w Filadelfii. Jako członek Komisji Pięciu, obok Thomasa Jeffersona, został przez Drugi Kongres Kontynentalny zobowiązany do sporządzenia tekstu Deklaracji Niepodległości. Był jednym z jej sygnatariuszy, razem z przedstawicielami Trzynastu Kolonii.
• 1776 (4 lipca – Święto Narodowe): Deklaracja Niepodległości. Ostateczny dokument, spisany na pergaminie (a nie na papierze konopnym, jak często się sugeruje), został zatwierdzony i podpisany 4 lipca przez 56 delegatów zebranych w Independence Hall w Filadelfii.
• 1776: Benjamin Franklin w Paryżu. W październiku powraca do Francji jako nieoficjalny ambasador (przedstawiciel) Stanów Zjednoczonych.
• 13 czerwca 1777: markiz de La Fayette, przekonany przez amerykańską sprawę, dołącza do armii amerykańskiej.
• 17 października 1777: klęska Anglików pod Saratogą. Francja przystępuje do wojny po stronie powstańców.
• 6 lutego 1778: amerykańscy przedstawiciele podpisują w Paryżu, w hôtel de Coislin, na placu Zgody, traktat sojuszniczy oraz traktat przyjaźni i handlu z Francją. Tablica umieszczona na budynku znajdującym się na rogu placu Zgody i ulicy Royale głosi:
  « W tym hotelu, 6 lutego 1778 roku, Conrad-Alexandre Gérard w imieniu Ludwika XVI, króla Francji, Benjamin Franklin, Silas Deane oraz Arthur Lee w imieniu Stanów Zjednoczonych podpisali traktaty pokojowe, handlowe i sojusznicze, dzięki którym Francja, jako pierwsza z narodów, uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych. »

• 19 października 1781: kapitulacja Cornwallisa pod Yorktown, która oznacza koniec działań wojennych na terenie amerykańskim.
• 3 września 1783: Traktat paryski uznający niepodległość Stanów Zjednoczonych.
• 1789: George Washington zostaje pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych, urząd sprawuje do 1797 roku.

Benjamin Franklin: najpierw zagorzały brytyjski kolonista – aż do 1775 roku

Benjamin Franklin przekonał się do idei Stanów Zjednoczonych dopiero w 1775 roku. Według amerykańskiego historyka Gordona Wooda, zanim stał się „pierwszym Amerykaninem”, był przede wszystkim ostatnim kolonistą. Przez większość życia uważał się za Brytyjczyka i poddanego Imperium. Dopiero w 1775 roku odnalazł się jako amerykański działacz.

W rzeczywistości, przed 1775 rokiem całkowicie podzielał poglądy swoich współczesnych Brytyjczyków. Dziś określilibyśmy to mianem rasizmu. Franklin nie uznawał Niemców za białych (z wyjątkiem Sasów, uważanych za przodków Brytyjczyków). Szwedów, Rosjan, Włochów, Francuzów czy Hiszpanów zaliczał do tej samej kategorii. „Liczba doskonale białych ludzi na świecie jest bardzo niewielka”, narzekał w eseju z 1751 roku. Do 1775 roku Franklin nigdy nie porzucił marzenia o Ameryce zasiedlonej wyłącznie przez Brytyjczyków. Dopiero w 1775 roku, po wielu wahaniach, odnalazł się jako amerykański działacz.

Ostatecznie opowiedział się po stronie zwolenników niepodległości, w przeciwieństwie do swojego syna Williama, który od 1762 roku był gubernatorem New Jersey. Nie mógł zaprzeczyć wolnościowej świadomości Amerykanów. Mimo trudnej sytuacji osobistej i rodzinnej dołączył do ruchu niepodległościowego.

W 1776 roku przewodniczył Konwencji Konstytucyjnej w Filadelfii. Jako członek Komisji Pięciu, obok Thomasa Jeffersona, otrzymał od Drugiego Kongresu Kontynentalnego zadanie opracowania tekstu Deklaracji Niepodległości. Był jednym z jej sygnatariuszy, razem z przedstawicielami Trzynastu Kolonii.

Sytuacja, w której Benjamin Franklin przybył do Paryża

W październiku 1776 roku Franklin wyruszył do Paryża, aby objąć funkcję nieoficjalnego ambasadora Stanów Zjednoczonych we Francji. Towarzyszyli mu jego przyjaciel i dyplomata Silas Deane oraz młody dyplomata Arthur Lee. Miał wówczas 70 lat.

W grudniu 1776 roku, po przybyciu do Paryża, Trzynaście Kolonii toczyło wojnę o niepodległość przeciwko Anglii. Jego misją było nakłonienie Francji do udzielenia im wsparcia militarnego i finansowego.

Chociaż Franklin był już międzynarodowo uznany za swoje prace naukowe i wynalazki, znany był także ze swojej prostoty i skromnego stylu ubioru, który zaskarbił mu podziw Francuzów. Nosił okulary, futrzany kapelusz filozofa amerykańskiego oraz prostą laskę spacerową. Bez szpady ani pudrowanej peruki, ubrany w sposób republikański i skromny ambasador zrobił furorę. Uczony, który mówił po francusku z akcentem, powoli, a nawet z pewnymi trudnościami, wkroczył wówczas w niezwykle udaną karierę dyplomatyczną.

Naukowiec pozostał wierny sobie. Przeprawił się przez Atlantyk na pokładzie statku Reprisal, pomimo okrętów brytyjskiej marynarki wojennej. Wkładając termometr do wody, szukał śladów silnego ciepłego prądu morskiego, który według starych nawigatorów prowadził do wybrzeży Europy.

Rola dyplomatyczna i sukcesy polityczne

• Benjamin Franklin w Paryżu – negocjacje wsparcia francuskiego
  Wraz ze swoimi kolegami Arthurem Lee i Silasem Deane Franklinowi udało się uzyskać pomoc Francji, która widziała w tym okazję do osłabienia swojego rywala – Wielkiej Brytanii.
  6 lutego 1778 roku w pałacyku Coislin na placu Zgody w Paryżu podpisano pierwsze Traktaty o sojuszu i przyjaźni oraz handlu między Francją, reprezentowaną przez Conrada Alexandra Gérarda, a Stanami Zjednoczonymi, reprezentowanymi przez Benjamina Franklina, Silasa Deane’a i Arthura Lee. Po 1778 roku Deane i Lee wrócili do kraju, pozostawiając Benjamina Franklina jedynym przedstawicielem Stanów Zjednoczonych we Francji.
  Dzięki tym traktatom Francja uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych i zobowiązała się do udzielenia wsparcia militarnego oraz wiecznego pokoju między oboma państwami. Data ta oznacza oficjalne przystąpienie Francji do wojny przeciwko Zjednoczonemu Królestwu u boku Stanów Zjednoczonych.

• Wsparcie finansowe i militarne
  Dzięki swojemu urokowi i talentom dyplomatycznym Franklin uzyskał finansowanie, broń oraz wysłanie francuskich oddziałów od Ludwika XVI, którego decydującą pomoc zapewnili markiz de La Fayette, a przede wszystkim Rochambeau.
  Te zasoby okazały się kluczowe dla zwycięstwa amerykańskiego w bitwie pod Yorktown w 1781 roku.

• Traktat paryski (1783)
  Franklin odegrał również kluczową rolę w negocjacjach traktatu kończącego wojnę o niepodległość.
  W 1783 roku podpisał Traktat paryski w Hôtel d’York, przy ulicy Jacob 56, 75006 Paryż. Na mocy tego traktatu Anglia uznała niepodległość Stanów Zjednoczonych, która weszła w życie 12 maja 1784 roku.
  Ten dyplomatyczny sukces uczynił z Franklina jednego z najbardziej szanowanych Amerykanów swoich czasów.

Traktat wersalski z 1783 roku, zwany również pokojem wersalskim lub pokojem paryskim, to traktat podpisany w Wersalu 3 września 1783 roku, jednocześnie z traktatem podpisanym tego samego dnia w Paryżu (Traktat paryski) między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi.
Traktat wersalski składał się z trzech odrębnych traktatów pokojowych i przyjaźni, podpisanych przez Wielką Brytanię z odpowiednio: Francją – kończącego wojnę francusko-brytyjską, Hiszpanią – kończącego wojnę brytyjsko-hiszpańską, oraz w 1784 roku z Prowincjami Zjednoczonymi – kończącego czwartą wojnę brytyjsko-holenderską.

Życie towarzyskie i uznanie w paryskich kręgach na kilka lat przed rewolucją francuską

Benjamin Franklin w Paryżu cieszył się ogromną popularnością w tej przedrewolucyjnej społeczności. Jego prostota życia i błyskotliwość zyskiwały uznanie francuskich filozofów i intelektualistów, którzy widzieli w nim uosobienie ducha Oświecenia.

Po przybyciu do Francji osiadł w okazałej rezydencji w Passy, otoczony liczną służbą, utrzymując przyjazne relacje z niektórymi pięknościami, takimi jak panie Helvétius i Brillon.
Życie Franklina dzieliło się między błyskotliwe rozmowy po francusku, prace naukowe, spacery w lesie Muette oraz badania w gabinecie z sekretarzami. Zapraszał na obiady zarówno sąsiadów, jak i najbardziej prominentne osobistości królestwa. Od 1777 do 1785 roku mieszkał w Hôtel de Valentinois w Passy.

• Ikona Oświecenia
  Franklin był częstym gościem w salonach literackich i filozoficznych, utrzymując kontakty z takimi postaciami jak Voltaire, Turgot i dr Guillotin (jeszcze zanim stał się wynalazcą gilotyny). Jego zamiłowanie do nauki i oświecony umysł uczyniły z niego symbol Oświecenia.

• Paryska socjeta
  Franklin stał się modną postacią w paryskich salonach, gdzie jego futrzana czapka i skromny strój kontrastowały z pudrowanymi perukami i wystawnymi strojami epoki.
  Jego charyzma i inteligencja urzekały arystokrację, a on sam regularnie bywał w wpływowych salonach, takich jak te prowadzone przez panią Helvétius i panią Brillon.

• Symbol amerykańskiej republiki
  Franklin uosabiał wzór skromności i republikańskiego idealizmu, który fascynował Francuzów. Stał się niemal ikoną dla francuskiej szlachty, zainteresowanej ideami wolności i demokracji, które reprezentował.

Wkład naukowy i wynalazki

Benjamin Franklin w Paryżu kontynuował swoje prace naukowe. Choć słynął z doświadczeń z elektrycznością, interesował się także meteorologią, medycyną i aeronautyką.

• Obserwacje naukowe
  Badania nad Prądem Zatokowym (na podstawie pomiarów przeprowadzonych podczas jego podróży), a jego odkrycia miały wpływ na żeglugę morską.
  Fascynował się również wynalazkiem balonu na ogrzane powietrze, zachęcany przez braci Montgolfier, którzy w 1783 roku dokonali pierwszego lotu.

• Relacje naukowe
  Franklin został członkiem Francuskiej Akademii Nauk i utrzymywał kontakty z europejskimi naukowcami, dzieląc się swoimi obserwacjami i hipotezami na różne tematy naukowe.

Powrót Benjamina Franklina do Stanów Zjednoczonych

W 1785 roku Franklin opuścił Francję, aby wrócić do Stanów Zjednoczonych, gdzie nadal wywierał ogromny wpływ polityczny i intelektualny. Jego misja we Francji okazała się sukcesem, zapewniając decydujące wsparcie dla amerykańskiej sprawy.
Paryski pobyt pozostawił trwały ślad. Wzmocnił nie tylko więzi dyplomatyczne między Francją a Stanami Zjednoczonymi, ale także wprowadził idee republikańskie, które wkrótce miały wpłynąć na Rewolucję Francuską.

Innym skutkiem udanej misji Benjamina Franklina: Rewolucja Francuska

Francja bezpośrednio wydała prawie dwa miliony liwrów na swoją ekspedycję wojskową na rzecz Stanów Zjednoczonych, czyli dwanaście razy mniej niż jej pośrednie finansowanie – poprzez dwanaście milionów liwrów, które pożyczyła Amerykanom, oraz kolejne dwanaście milionów, które im przekazała na wojnę.

Po wojnie Francja udzieliła Stanom Zjednoczonym wsparcia w wysokości sześciu milionów liwrów, aby pomóc w odbudowie kraju. Historycy Jean Tulard i Philippe Levillain uważają, że koszty wsparcia Francji dla amerykańskiej niepodległości „przyspieszyły upadek Ludwika XVI”.

W pierwszej dekadzie po amerykańskiej wojnie o niepodległość eksport Stanów Zjednoczonych na mieszkańca spadł o prawie połowę, co utrudniło spłatę pożyczek zaciągniętych podczas wojny.
To z kolei osłabiło pozycję Francji jako wierzyciela. Pierre Goubert pisze, że we Francji Stany Generalne zebrały się w 1789 roku „ponieważ całkowity bankructwo wydawało się nieuniknione; zostało ono spowodowane zarówno ogromnymi wydatkami na wojnę w Ameryce, jak i odmową całej arystokracji (a także bankierów) poważnego wsparcia finansowego dla państwa francuskiego”.

Spłata amerykańskiego długu podczas Rewolucji Francuskiej

Ten ogromny amerykański dług został stopniowo spłacony i/lub restrukturyzowany na przestrzeni kilku lat.

• Pierwsza rata tego długu została uregulowana dopiero w listopadzie 1790 roku – już po rozpoczęciu Rewolucji Francuskiej – i była kontynuowana do grudnia 1792 roku, na łączną kwotę początkową 29 717 689 franków. Z tej sumy naliczono ponad 23 miliony franków odsetek.

• W styczniu 1793 roku pozostało jeszcze 29 157 000 franków do spłaty.

• 25 stycznia 1795 roku francuski Komitet Ocalenia Publicznego mianował Jamesa Swanna & Co, kupca i komisarza rządu francuskiego, aby nadzorował ściąganie i likwidację tego długu. Saldo zostało ostatecznie uregulowane na kwotę 14 336 619 franków.

• 3 marca 1795 roku Kongres Stanów Zjednoczonych przekształcił swój dług państwowy w wewnętrzną pożyczkę otwartą do grudnia 1796 roku, co pozwoliło rządowi federalnemu kontynuować spłatę Francji.

• Pozostałe 10 586 776 franków zostało spłaconych w amerykańskich obligacjach oprocentowanych na 5,5%, natomiast pozostałe 969 696 franków zostały wynegocjowane na 4,5% przez Jamesa Swanna, w interesie Francji. W ten sposób dług został ostatecznie umorzony.

Miasto Paryż oddaje hołd Benjaminowi Franklinowi

Ulica Benjamina Franklina znajduje się w 16. dzielnicy Paryża. To długa, wijąca się ulica, stroma w kierunku Sekwany, która kończy się na placu Kostaryki. Zaczyna się przy avenue Paul-Doumer, 50 metrów od placu Trocadéro. Ulica Franklin, a następnie Benjamin-Franklin, nosi imię polityka, dyplomaty i jednego z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych, a także upamiętnia jego dawny pobyt w Passy.

W 1777 roku Franklin został przyjęty w Hôtelu de Valentinois – pięknej posiadłości nad Sekwaną należącej do Jacques’a-Donatiena Le Raya de Chaumont, wielkiego mistrza lasów i zwolennika amerykańskiej sprawy. Hôtel de Valentinois, częściowo zniszczony na początku XX wieku, znajduje się dziś przy ulicy Raynouard, zaledwie kilkaset metrów od ulicy Benjamina Franklina. Zachowane fragmenty budynku opatrzone są tablicą upamiętniającą zainstalowanie pierwszego piorunochronu w Paryżu, zaprojektowanego przez amerykańskiego uczonego.

Śmierć wielkiego człowieka w Filadelfii w 1790 roku wywołała we Francji trzy dni żałoby narodowej, ogłoszonej przez Konstytuantę zebraną w 1789 roku. W 1791 roku ulica Neuve została przemianowana na rue Franklin na cześć człowieka, który uhonorował Francję swoją obecnością.

Na końcu ulicy wznosi się wspaniała brązowa statua. Jej cokół ozdobiony jest inskrypcjami i dwoma płaskorzeźbami z brązu. Pomnik jest kopią dzieła Johna J. Boyle’a, wystawionego w Filadelfii. Został podarowany przez amerykańskiego bankiera Johna H. Haryesa w 1906 roku. Podstawa przedstawia dwie płaskorzeźby autorstwa Frédérica Brou: jedna ukazuje przyjęcie Benjamina Franklina na dworze francuskim, gdy został przedstawiony królowi Ludwikowi XVI w Wersalu w 1778 roku, druga – podpisanie traktatu paryskiego w 1783 roku.

Na przedniej stronie cokołu znajduje się cytat Mirabeau z 14 czerwca 1790 roku, upamiętniający Benjamina Franklina: „Ten geniusz, który wyzwolił Amerykę i zalał potokami światła Europę, mędrzec, którego żądają dwa światy…”.

W 1983 roku u stóp pomnika umieszczono tablicę upamiętniającą dwusetną rocznicę traktatów paryskiego i wersalskiego, które przypieczętowały niepodległość Stanów Zjednoczonych. Podarowana przez „Daughters of the American Revolution” miastu Paryżowi, zawiera cytat Benjamina Franklina: „Najpiękniejsze dzieło: to, które przynosi pokój.”