Sorbonne van Parijs: historische universiteit met een recent chaotisch verleden

De Sorbonne van Parijs werd in 1253 opgericht op initiatief van Lodewijk IX (de heilige Lodewijk) … voor zestien arme studenten en om theologie te studeren. Alles werd in gang gezet door Robert de Sorbon, kapelaan en biechtvader van koning Lodewijk de Heilige. Aan het begin van de jaren 1600 bestond het college van de Sorbonne in werkelijkheid uit een verzameling uiteenlopende gebouwen langs de rue Coupe-Gueule, tegenwoordig rue de la Sorbonne geheten.

De Sorbonne van Parijs ligt vlakbij het Palais du Luxembourg en het Panthéon.
Kardinaal de Richelieu
Kardinaal de Richelieu was in 1606-1607 student aan het college van de Sorbonne. Op 29 augustus 1622 werd hij er rector. Hij ondernam vervolgens een ambitieus renovatieprogramma voor het college, dat uitgroeide tot een belangrijke bibliotheek, een onderwijslocatie, het centrum van de vergaderingen van de theologische faculteit van de Universiteit van Parijs en, natuurlijk, met een groeiend aantal internaatstudenten.

Richelieu liet de gebouwen in klassieke stijl herbouwen en toen hij eerste minister werd, herzag hij het project met een nog grotere ambitie en besloot hij de kapel opnieuw op te bouwen, die we vandaag nog steeds kunnen bewonderen. De herbouwwerkzaamheden begonnen in mei 1635 en de hoofdstructuur was bijna voltooid toen de kardinaal in 1642 overleed. Dit complex wordt beschouwd als het meesterwerk van zijn architect, Jacques Lemercier. De erfgename en executeur-testamentair van Richelieu voltooide de werkzaamheden. Het nieuwe college verdubbelde in oppervlakte en kreeg ook een grote kapel om het graf van de kardinaal te herbergen. Naast deze verbeteringen schonk Richelieu een deel van zijn bibliotheek en zijn vermogen aan de instelling.

De Sorbonne van Parijs tijdens de Franse Revolutie
De gebouwen werden in 1791 gesloten voor studenten en de ‘sorbonsche gemeenschap’ werd tegelijk met de universiteiten van Parijs en de provincies ontbonden, in uitvoering van de wet Le Chapelier. De kapel, buiten gebruik gesteld en omgevormd tot Tempel van de Rede, werd in december 1794 geplunderd en de graven geschonden. Verschillende plannen voor het gebruik van de collegegebouwen mislukten. Onder het Consulaat transformeerde Napoleon Bonaparte de locatie tot ateliers voor kunstenaars, onder de naam ‘Musée des Artistes’ (Jaar VIII-1822).
Het begin van de 19e eeuw, zetel van de faculteiten wetenschappen, letteren en theologie van Parijs
In 1806 reorganiseerde keizer Napoleon het hele Franse onderwijssysteem door de Keizerlijke Universiteit op te richten, met een volledig vernieuwde visie. Deze omvatte alle onderwijsniveaus en telde op haar hoogtepunt speciale scholen en vijf faculteiten: Faculteit der Wetenschappen, Faculteit der Letteren, Faculteit der Theologie, Faculteit der Rechten en Faculteit der Geneeskunde. De laatste twee werden gevestigd aan de place du Panthéon en de rue de l’École de Médecine, terwijl de drie andere eerst in de gebouwen van het voormalige Plessis-college werden ondergebracht en in 1821 in de oude Sorbonne van Richelieu.

Na de Restauratie en gedurende de 19e eeuw: onvoldoende verbeteringen tegen de problemen
Tijdens de Restauratie wilde de hertog van Richelieu (1766-1822), eerste minister van Lodewijk XVIII, de nagedachtenis van zijn achter-achter-achtergrootvader kardinaal de Richelieu eren door de Sorbonne in haar vroegere glorie te herstellen. Hij liet een amfitheater met een capaciteit van 1.200 plaatsen bouwen. Ondanks deze verbeteringen waren de oude 17e-eeuwse gebouwen, die gedurende tien jaar van de Revolutie waren verlaten, aanzienlijk vervallen. De concentratie van studenten in letteren, wetenschappen en theologie van de hele Académie de Paris in dit ene college werd al snel een ruimteprobleem. De renovatie van het complex werd een dringende noodzaak die zich gedurende de hele 19e eeuw uitstrekte.

Tijdens het Tweede Keizerrijk kreeg Léon Vaudoyer de opdracht om het project van renovatie uit te voeren. Hij ontwierp een paleis met een grote gevel aan de rue Saint-Jacques en een astronomietoren. De eerste steen werd gelegd in 1855, maar het project werd nooit voltooid.

De oprichting van de École Pratique des Hautes Études bracht de problemen aan het licht die voortvloeiden uit de beperkte ruimte. De nieuwe onderwijs- en onderzoeksfaciliteiten van de Faculteit der Wetenschappen, gefinancierd door de École pratique, moesten worden ondergebracht in appartementen aan de rue Saint-Jacques.
De bouw van de Sorbonne in Parijs door Henri-Paul Nénot
Hij nam het idee van Léon Vaudoyer over om niet een college, maar een waar paleis van wetenschap en letteren te bouwen.

De sloop van de gebouwen, met uitzondering van de kapel, duurde tien jaar, van 1884 tot 1894. De kerk van de Sorbonne in Parijs was tussen 1635 en 1642 gebouwd door Jacques Lemercier, op verzoek van Richelieu. Het graf van Richelieu bevindt zich in de kerk, gebeeldhouwd door François Girardon in 1694. De koepel is het werk van Philippe de Champaigne.

De eerste steen van het nieuwe Sorbonne-gebouw werd gelegd in 1885. President van de Republiek Sadi Carnot kon het eerste deel van het complex, aan de noordzijde, in 1889 inwijden, ter gelegenheid van de honderdste verjaardag van de Franse Revolutie. Het geheel van de werkzaamheden was pas in 1901 voltooid.
Het ontwerp van Paul Nénot: de Sorbonne in Parijs, zowel sober als indrukwekkend.

Aan de noordzijde, aan de rue des Écoles, creëerde hij een groot universitair paleis, bedoeld voor de huisvesting van het bestuur van het rectoraat, de kanselarij van de universiteit en de secretariaten van de twee faculteiten die op de locatie zouden worden ondergebracht;
aan de zuidzijde een complex van lage gebouwen, georganiseerd rond talrijke en flexibele binnenplaatsen, bedoeld voor de laboratoria van de faculteit der wetenschappen. Elke discipline beschikte over speciaal aangepaste lokalen;
daartussen een multifunctioneel complex, gecentreerd rond een hoofd binnenplaats, met ruime zalen, grote collegezalen en een centrale bibliotheek, geschikt voor allerlei vormen van onderwijs, maar met name voor die van de Faculteit der Letteren.

De ruimtes die oorspronkelijk waren voorzien voor de faculteit der theologie, die in 1885 werd opgeheven, werden toegewezen aan de École nationale des chartes, die zo de tweede speciale school werd, na de École pratique des hautes études, die zich in het Sorbonnecomplex vestigde.

Bij de opening leek het complex dat Nénot had ontworpen voor sommigen zowel overdreven als overgedimensioneerd. In 1914 telde de Universiteit van Parijs slechts 17.308 studenten, maar al snel moest het worden aangepast aan de groeiende instroom van studenten.
De ‘Nieuwe Universitaire Sorbonne’ uit de periode 1896–1970
In 1896 bundelde een wet de faculteiten rechten, letteren, geneeskunde en wetenschappen binnen één academie, onder de juridische entiteit ‘Universiteit van de Sorbonne’. Al zetel van het rectoraat van Parijs, werd het ook de zetel van de nieuwe universiteit van Parijs.

Na 1885 werd de Sorbonne de belangrijkste universiteit van Frankrijk. Deze organisatie van de Universiteit van Parijs duurde tot 1970 en werd na de gebeurtenissen van mei 1968 opgeheven. Ze werd vervangen door 13 onafhankelijke universiteiten, genummerd Parijs 1, 2, 3, enzovoort. En zelfs na de opsplitsing in 13 autonome universiteiten blijft wat onder de naam ‘Sorbonne’ voortbestaat een van de belangrijkste universiteiten van Parijs.
De Sorbonne in Parijs: mei 1968, het bolwerk van de demonstraties. De gevolgen

In mei 1968 was het het bolwerk van de studentenprotesten, waarvan de beweging was begonnen met die van 22 maart aan de faculteit in Nanterre.

De in juni 1968 gekozen Nationale Vergadering, na de ontbinding door generaal de Gaulle, zette zich onmiddellijk aan het hervormen van het universitair onderwijs. In 1971 werd de Universiteit van Parijs opgesplitst in dertien nieuwe universiteiten, terwijl de nevenvestigingen werden verdeeld over de verschillende universiteiten die uit deze splitsing voortkwamen. Het Sorbonnecomplex, eigendom van de stad Parijs, werd ondergebracht in een mede-eigendomssysteem beheerd door de Kanselarij van de universiteiten van Parijs.

Vanaf 1970 bleven zes instellingen voor hoger onderwijs gevestigd op de locatie: de universiteiten Paris I, Paris III, Paris IV en Paris V, evenals de École des Chartes en de EPHE. Deze versnippering van actoren heeft geleid tot een opeenstapeling van moeilijkheden en ongelijkheden in het beheer van het gebouw als ‘monument’.
Het merk ‘Sorbonne’ betwist door verschillende instellingen
De naam ‘Sorbonne’ is wereldwijd bekend. De ‘opdeling’ van de universiteit ‘van vóór 1968’, gedeeltelijk verdeeld onder docenten met uiteenlopende politieke opvattingen, leidde tot een ‘specialisatie’ van de universiteiten. Bovendien wordt het merk ‘Sorbonne’ opgeëist door verschillende instellingen. Dit is een belangrijk punt, want deze naam vertegenwoordigt een groot deel van de reputatie van de oude Universiteit van Parijs – die teruggaat tot 1253. Deze verwarring heeft geleid tot nieuwe ‘samenvoegingen’, die werden geconcretiseerd door de hervorming van 2019-2020.
Université Sorbonne-Nouvelle
Na Mei ’68 werd op 1 januari 1970 de Université Sorbonne Nouvelle opgericht uit de voormalige Faculteit der Letteren van de Universiteit van Parijs.

In 2010 besloten de universiteiten Paris 3 ‘Sorbonne Nouvelle’, Paris 5 ‘Paris-Descartes’ en Paris 7 ‘Paris-Diderot’ samen te gaan onder de naam Sorbonne Paris Cité. In 2017 werd het principe van een fusie vastgelegd voor 1 januari 2019. Dit project, gedragen door het bestuur van Paris 3, werd fel bestreden door studenten en het personeel van de universiteit, die in meerdere consultaties hun massale afwijzing van deze plannen lieten blijken. De fusie, die in 2020 voor de andere universiteiten werd doorgevoerd, betrof niet de Sorbonne Nouvelle. Het hoofdkantoor van de Université Sorbonne Nouvelle bevindt zich in de Sorbonne, een historisch gebouw dat het deelt met twee andere universiteiten (Panthéon-Sorbonne en Sorbonne Université).

Deze universiteit biedt vooral onderwijs in literatuur, taalwetenschappen, talen, podiumkunsten, communicatie en Europese studies.

De drie ‘deeluniversiteiten’ Paris 3, 5 en 7 tellen in totaal ongeveer 18.000 studenten.
Université Panthéon-Sorbonne
De Université Panthéon-Sorbonne, officieel genaamd ‘Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne’, is een Franse instelling voor hoger onderwijs met een brede vakinhoudelijke focus, gespecialiseerd in economie en bedrijfskunde, kunst en geesteswetenschappen, recht en politieke wetenschappen.

De Université Paris I Panthéon-Sorbonne werd in 1971 opgericht door de fusie van een deel van de voormalige Faculteit der Rechtsgeleerdheid en Economie (Panthéon) en een deel van de Faculteit der Letteren en Sociale Wetenschappen (Sorbonne). In het kader van de onderhandelingen over de verdeling van de historische gebouwen met de andere nabijgelegen universiteiten mag de Université Paris I gebruikmaken van lokalen in het zuidelijke deel van de Sorbonne, die voorheen werden gebruikt door de Faculteit der Wetenschappen. Evenzo kwamen de universiteiten Paris I en Paris II overeen hun hoofdkantoren te vestigen in de historische lokalen van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid, op de Place du Panthéon, en de locatie te delen. Het hoofdkantoor en de directie van de Université Panthéon-Sorbonne bevinden zich op nummer 12, Place du Panthéon, 75005 Parijs.

De universiteit telt vandaag ongeveer 40.000 studenten, verspreid over tien onderwijs- en onderzoekseenheden (UFR) en vier instituten. Verspreid over vijftien verschillende locaties bevinden zich de administratieve centra in het hart van de Latijnse wijk in Parijs. De twee belangrijkste locaties zijn de Sorbonne en Censier (rue Santeuil).
Sorbonne Université
Deze universiteit is op 1 januari 2018 ontstaan door de fusie van de universiteiten Paris-Sorbonne (Paris-IV) en Pierre-et-Marie-Curie (Paris-VI), waartoe onder meer de school voor informatie- en communicatiewetenschappen CELSA en de École supérieure du professorat et de l’éducation de Paris behoren. Ze is opgedeeld in drie faculteiten, verspreid over 26 locaties en vijf hoofdcampussen:

de Faculteit der Letteren
de Faculteit der Geneeskunde
en de Faculteit der Wetenschappen en Techniek

In 2019 telt Sorbonne Université 55.600 studenten, waaronder 10.200 internationale studenten, alsook 6.700 onderzoekers en docent-onderzoekers. Sorbonne Université staat regelmatig in de top van de beste universiteiten van Europa en de wereld. Haar eerste erkenning als geïntegreerde universiteit dateert van 2018, toen ze in de wereldwijde CWUR-ranglijst 2018-2019 op plek 29 eindigde en eerste in Frankrijk.

Het hoofdkantoor is gevestigd aan de 21, rue de l’École-de-Médecine. Het presidium van de universiteit bevindt zich op de locatie van de Cordeliers, in het voormalige klooster van de Cordeliers.
De universiteit van de Sorbonne: er zijn twee Sorbonnes!
Tegenwoordig bestaan er namelijk de universiteit Paris I Panthéon-Sorbonne, de universiteit Paris 3 - Sorbonne Nouvelle en Sorbonne Université.

Bovendien is in het gebouw van de Sorbonne de voormalige universiteit Sorbonne Paris Cité aanwezig via de ‘Faculteit der Humaniora en Sociale Wetenschappen - Sorbonne’ van de voormalige universiteit Paris Descartes (Paris V), die afdelingen voor culturele antropologie, taalkunde en sociologie herbergt.

Ja, het is een beetje ingewikkeld! En tot slot gebruiken drie ComUE’s (Gemeenschappen van universiteiten en instellingen) de gebouwen van de Sorbonne en dragen de naam Sorbonne:

Sorbonne Universités, een structuur die op 1 januari 2018 is opgeheven en vervangen door de vereniging Sorbonne Université.
Sorbonne Paris Cité
Hautes Études-Sorbonne-Arts et Métiers (Hésam)

Bezoek aan de gebouwen van de Sorbonne in Parijs
Universiteiten zijn plekken met veel studentenverkeer. Zo is de Sorbonne na de aanslagen van 11 september 2001 in principe gesloten voor het publiek.
Op enkele zeldzame groepsbezoeken georganiseerd door de Kanselarij en de Europese erfgoeddagen na, kunnen alleen studenten en personeel van instellingen met lokalen in de Sorbonne, alsook de lezers van de bibliotheek van de Sorbonne, er toegang toe krijgen. Zie de bijgevoegde openings- en sluitingstijden.