Île de la Cité, wieg van Parijs, 1000 jaar geschiedenis op 22 ha

Het Île de la Cité wordt beschouwd als het historische, bestuurlijke en juridische hart van Parijs. Sinds de 3e/5e eeuw belichaamt het Île de la Cité de koninklijke, rechterlijke en religieuze macht. De middeleeuwse stad, onhygiënisch en vervallen, werd pas aan het einde van de 19e eeuw gesloopt, tijdens de grote werken van baron Haussmann. Tegenwoordig resteert er nog slechts een groots verleden op een paar honderd meter, wat het bezoek praktisch en gemakkelijk maakt.
Het Île de la Cité vandaag
Het Île de la Cité is een eiland in de Seine, midden in het hart van Parijs. Het wordt beschouwd als de antieke wieg van de stad, ooit Lutetia genoemd, en ligt in de 1e en 4e arrondissementen. Al in 1190 noemde de kroniekschrijver Gui de Bazoches het al de ‘hoofd, hart en merg van Parijs’.

Het Île de la Cité beslaat slechts ongeveer 22,5 hectare (55 Amerikaanse acres). Op 1 januari 2016 telde het eiland 891 inwoners.
Een minuscuul eiland, een grootse lotsbestemming
Vroeger Lutetia, is het Île de la Cité de oudste wijk van Parijs.
Op zichzelf herbergt het een aantal onmisbare bezienswaardigheden die dicht bij elkaar liggen, wat het bezoek vergemakkelijkt: de Pont Neuf, de Notre-Dame van Parijs, de Pont de l’Archevêché en nog tientallen andere. Dankzij de centrale, bevoorrechte ligging tussen het Châtelet in het noorden en Saint-Germain-des-Prés in het zuiden, is het Île de la Cité werkelijk het centrale knooppunt van de hoofdstad. Slenter langs de kades en bewonder de gevel van de Notre-Dame van Parijs en de lichten van de bruggen op de Seine. Kijk om je heen: muzikanten improviseren soms wat muziek om voorbijgangers te vermaken. Het Île de la Cité is ook de ideale plek om te picknicken aan het water en te genieten van de euforie van de zomernachten.

Tegenwoordig wordt het Île de la Cité grotendeels ingenomen door het Paleis van Justitie van Parijs, dat aan de ene kant de Sainte-Chapelle en aan de andere kant de Conciergerie herbergt. Slechts een klein deel van de rechtbanken bevindt zich er nog (de rest is verhuisd naar het noordoosten van de hoofdstad). Een paar honderd meter verderop is de Notre-Dame van Parijs in reconstructie.

(Zie de kaart van 1862 hierboven. De voormalige rue de la Barillerie komt tegenwoordig overeen met de boulevard du Palais.) Maar er valt nog veel meer te ontdekken in de omgeving (maar het meeste…
De geboorte van Lutetia in de 1e eeuw na Christus
De naam ‘cité’ verwijst naar de versterkte grenzen van Parijs aan het einde van de oudheid, die waren teruggebracht tot het eiland alleen, dat het stedelijke kerngebied van de middeleeuwse stad vormde.

In 52 v.Chr., na de overwinning van Julius Caesar op Vercingetorix (een Gallische leider), werd Lutetia gesticht. De Galliërs vestigden zich op het eiland en bleven leven van de rivier, door vissen en varen, terwijl de Gallo-Romeinse stad zich ontwikkelde op de linkeroever.

In het begin van onze jaartelling stond er op het eiland een omheining gewijd aan de glorie van Jupiter, waarschijnlijk gebouwd door de Nautes, een rijke gilde van zeelieden. Stroomafwaarts van het eiland werd ook een paleis gebouwd waar de vertegenwoordiger van Rome resideerde.
En de geschiedenis gaat verder op het Île de la Cité
Na de bloei van de Romeinse tijd dwongen de eerste barbaarse invallen, vanaf 276, de inwoners van Lutetia om zich regelmatig op het eiland te verschuilen. Makkelijker te verdedigen bood het een toevluchtsoord terwijl de vijandelijke horden de Hoog-Lutetia verwoestten.

Tijdens een golf Huns onder leiding van Attila stroomde de bevolking van de linkeroever, aangemoedigd door de heilige Genoveva, naar het eiland. Midden in de 9e eeuw werd een muur van twee meter breed gebouwd op ongeveer dertig meter van de oevers van de Seine.

In 508, Clovis, koning der Franken, maakt van Parijs de hoofdstad van zijn koninkrijk en vestigt zich in het paleis van de voormalige Romeinse regering. Met de kerstening verrijzen er steeds meer kerken op het eiland. De oude Gallo-Romeinse tempel wordt tussen 511 en 558 vervangen door een grote christelijke basiliek gewijd aan Sint-Stefanus, de kathedraal van Sint-Stefanus in Parijs, op de plek van de huidige Notre-Dame van Parijs.
De zetel van de koninklijke en bisschoppelijke macht
Tijdens de periode van de Karolingische koningen, van 752 tot 987, concentreert het leven in de hoofdstad zich op het eiland. Maar vanaf Karel de Grote verliest de stad haar status als hoofdstad, omdat het hof zich van stad naar stad verplaatst.

Drie keer wordt Parijs geplunderd, in brand gestoken en verwoest door de Noormannen, in 845, 856-857 en 861, waardoor de stad verzwakt. Karel de Kale beveelt in 877 de restauratie en versterking van de Gallo-Romeinse stadsmuur. Ook worden twee grote torens gebouwd, het Petit en het Grand Châtelet, om de toegang tot de bruggen te beschermen, waarvan de pijlers worden vernauwd om de doorgang van schepen beter te controleren.

Wanneer zevenhonderd drakenboten en veertigduizend Vikingen, onder leiding van Sigfried, arriveren aan de westelijke oever van de Île de la Cité, weigert Gozlin, bisschop van Parijs, hen de doorgang. Een lang beleg volgt, dat eindigt met het vertrek van de indringers in ruil voor de betaling van een tribuut. Behalve de Cité, die zwaar te lijden heeft onder deze maandenlange belegering, wordt alles aan beide oevers verwoest. Graaf Eudes I van Frankrijk, heerser van Parijs, profiteert van deze relatieve overwinning van de Parijzenaars en wordt tot koning van West-Francië gekozen, ter vervanging van Karel de Dikke, die ervan wordt beschuldigd te laat te hebben gereageerd om de stad te beschermen.
De terugkeer van de macht naar de Île de la Cité
De Île de la Cité wordt de zetel van de macht: in het westen wordt het paleis van de graaf de koninklijke residentie, hoewel Hugo Capet het zelden bewoont. Zijn opvolgers brengen er echter belangrijke wijzigingen aan.

In de 11e eeuw is de Cité nog een groot bouwterrein, maar in 1112 neemt koning Lodewijk VI de Dikke zijn intrek in het Palais de la Cité, met zijn hof en het Parlement, de Curia Regis.

De zwakte van het eiland wordt aanzienlijk verminderd wanneer Filips August, geboren en getrouwd in het Palais de la Cité, aan het begin van de 13e eeuw een stadsmuur laat bouwen aan beide oevers van de Seine, die de Cité volledig omsluit. In 1163 lanceert bisschop Maurice de Sully de bouw van de kathedraal Notre-Dame, terwijl hij tegelijkertijd de organisatie van de parochies rond de twaalf kapellen op het eiland hervormt om de bisschoppelijke autoriteit te versterken.
Het centrum van een uitbreidende hoofdstad en de opkomst van het Louvre
Na verschillende uitbreidingen geïnitieerd door de koningen Lodewijk IX en Filips IV de Schone, wordt het Palais de la Cité verlaten door de koninklijke familie onder Karel V, die zich vestigt in het Louvre. De Île de la Cité telt dan vijfhonderd huizen.

Karel VII verlaat het paleis definitief ten gunste van het Parlement. In de daaropvolgende eeuwen vinden er weinig veranderingen plaats op de Île de la Cité.

In de 16e eeuw wordt het een van de zestien administratieve arrondissementen. In 1578 besluit Hendrik III de Pont Neuf te bouwen, die de twee oevers moet verbinden door stroomafwaarts langs de Cité te lopen. Het eiland is niet langer de verplichte doorgang tussen de twee oevers en haar ontwikkeling en transformatie vertragen hierdoor. Hendrik IV voltooide de werken in 1607 en vertrouwt aan Achille de Harlay, president van het Parlement van Parijs, de opdracht toe om een handelsruimte aan te leggen rond de toekomstige Place Dauphine.

Voor de Franse Revolutie bleven er nog maar tien parochies over van de oorspronkelijke veertien. En natuurlijk veranderde het eiland tijdens de Revolutie van naam en werd het Île-de-la-Fraternité.
De grote werken van prefect Haussmann
Na de hevige overstromingen in de winter van 1801-1802 werd besloten om het hele Île de la Cité te omringen met kades. In de loop van de 19e eeuw werden nog tal van andere projecten opgestart om het eiland weer de centrale rol te geven die het oorspronkelijk had.

Maar vooral de werken die door baron Haussmann werden bevolen, brachten de grootste veranderingen op het eiland sinds de middeleeuwen: het hele gebied tussen het Paleis van Justitie en de kathedraal Notre-Dame werd met de grond gelijkgemaakt, evenals het oostelijke deel van de kooromgang. Honderden huizen en kleine kerken verdwenen. Alleen twee zijden van het Place Dauphine en het klooster van Notre-Dame bleven gespaard van de sloop. Twintigduizend mensen moesten evacueren.

Op de vrijgekomen ruimte werden de kazerne van de Cité gebouwd, die later het hoofdkwartier van de politieprefectuur werd, en het Handelsgerecht. De brede opening van de Boulevard du Palais verving de smalle Rue de la Barillerie. De Rue de la Cité slokte de oude straten Rue du Marché-Palu, Rue de la Juiverie en Rue de la Vieille-Lanterne op. De Rue de Lutèce verving de Rue de Constantine. Het Place Notre-Dame werd zes keer zo groot als tijdens de middeleeuwen, dankzij de sloop van het Hôtel-Dieu, dat tussen 1868 en 1875 verder naar het noorden werd herbouwd. Ook de kanunnikenhuizen en een twintigtal heiligdommen die volgens de middeleeuwse traditie de kathedraal omringden, werden met de grond gelijkgemaakt. Zelfs de gebouwen in de Rue d’Arcole, amper twintig jaar oud, werden gesloopt.
Het Île de la Cité in recente tijden – Toekomstige veranderingen
In december 2016 stelden Philippe Bélaval, voorzitter van het Centre des monuments nationaux, en architect Dominique Perrault in een rapport aan president François Hollande voor om de culturele en toeristische aantrekkingskracht van het Île de la Cité te versterken.

In dat kader zouden er wandelpaden en voetgangersbruggen worden aangelegd. De Cour du Mai (voor de hoofdingang van het Paleis van Justitie) en de galerij van het Paleis van Justitie zouden, na het vertrek van de rechtbanken naar de Cité judiciaire (noordoosten van Parijs), een groot openbaar gebied vormen dat de Conciergerie en de Sainte-Chapelle met elkaar verbindt. De binnenplaatsen van het Hôtel-Dieu, de politieprefectuur en het Paleis van Justitie zouden worden overdekt met glazen daken, naar het voorbeeld van het Louvre.

Het Île de la Cité in zijn geografische context
Het Île de la Cité wordt omringd door twee takken van de Seine: de Grand bras in het noorden en de Petit bras in het zuiden. De langwerpige vorm doet denken aan een wieg, zoals Victor Hugo al opmerkte in Notre-Dame de Paris. Dankzij de opeenvolgende aanpassingen sinds de eerste menselijke nederzettingen en de ophogingen ligt het eiland nu acht meter hoger dan oorspronkelijk, wat nog steeds zichtbaar is aan de huidige punt van het Square du Vert-Galant. Deze kunstmatige sedimentaanvoer heeft het eiland beschermd tegen overstromingen van de Seine.
De bruggen van het Île de la Cité
Tegenwoordig kun je de Seine oversteken om het Île de la Cité te bereiken via negen bruggen, de opvolgers van de twee eenvoudige houten loopbruggen uit de oudheid.

In de late middeleeuwen waren er vijf bruggen, omzoomd met huizen en drukbezocht. Tegelijkertijd zorgden veerboten voor het vervoer van personen en goederen van de ene oever naar de andere.

Alleen de Pont Neuf overspant beide takken (de Grand bras en de Petit bras) en verbindt de rechteroever met de linkeroever via het westelijke uiteinde van het eiland;
Drie constructies verbinden het Île de la Cité met de rechteroever (in het noorden) door de Grand bras te overspannen:

de Pont au Change,
de Pont Notre-Dame,
de Pont d’Arcole.

Vier bruggen verbinden het Île de la Cité met de linkeroever (in het zuiden) door de Petit bras te overspannen:

de pont Saint-Michel,
de Petit-Pont,
de pont au Double,
de pont de l’Archevêché.

Tot slot geeft slechts één brug, de pont Saint-Louis, toegang tot het Île Saint-Louis.

Pleinen en groene ruimtes op het Île de la Cité

Tot de 19e eeuw was het Île de la Cité slechts een doolhof van straatjes aan weerszijden van de rue.

Tegenwoordig telt het eiland vier groene ruimtes: het square du Vert-Galant aan de westpunt, het square de l’Île-de-France aan de oostpunt, het square de la place Dauphine en rond de Notre-Dame de tuin van de place Jean-Paul-II (voorheen jardin de la place du Parvis-Notre-Dame) evenals het square Jean-XXIII (voorheen square de l’Archevêché), waaraan we nog de kleine tuin van de rue des Ursins kunnen toevoegen.

Naast deze pleinen zijn er vier plekken die de moeite waard zijn: de place du Pont-Neuf, de place Dauphine (achter het paleis van justitie), de place du Parvis-Notre-Dame - Jean-Paul-II (voorheen place du Parvis-Notre-Dame) en de place Louis-Lépine, waar de bloemen- en vogelmarkt plaatsvindt.

Kades van het Île de la Cité

De kades van het eiland zijn onderverdeeld in zes secties:

in het noorden de quais de l’Horloge, de Corse en aux Fleurs,
in het zuiden de quais des Orfèvres en du Marché-Neuf,
in het oosten de quai de l’Archevêché.

Opvallende gebouwen met een geschiedenis van tien eeuwen

Twee middeleeuwse gebouwen getuigen nog steeds van het 'Palais de la Cité':

de gevangenis van de Conciergerie
de Sainte-Chapelle van Lodewijk IX (daterend uit 1245).

Daarnaast vindt men er ook:

de kathedraal Notre-Dame
het politieprefectuur
het paleis van Justitie
het Hôtel-Dieu
het handelsgerechtshof (het is niet overgeplaatst naar de Cité administrative zoals de andere rechtbanken, maar bleef gevestigd aan de 1, quai de Corse)
het Mémorial des Martyrs de la Déportation, gebouwd tussen 1954 en 1964 door de architect Georges-Henri Pingusson.

Klasseerde historische monumenten van het Île de la Cité

Hieronder hebben we alle geklasseerde historische monumenten van het Île de la Cité op een rijtje gezet (en voor het gemak van uw bezoek) om ze gemakkelijk te kunnen bezoeken. Ze liggen allemaal binnen een straal van minder dan 1 km en zijn dus perfect te voet te verkennen.

Paleis van Justitie (75001) Boulevard du Palais - 48° 51′ 21″ noorderbreedte, 2° 20′ 41″ oosterlengte
Place Dauphine (75001) Place Dauphine - 48° 51′ 23″ noorderbreedte, 2° 20′ 33″ oosterlengte
Gebouw (75001) 12 place Dauphine - 25 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 34″ oosterlengte
Gebouw (75001) 13 place Dauphine - 50 quai des Orfèvres - 48° 51′ 22″ noorderbreedte, 2° 20′ 32″ oosterlengte
Gebouw (75001) 14 place Dauphine - 27 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 34″ oosterlengte
Gebouw (75001) 15 place Dauphine - 52-54 quai des Orfèvres - 48° 51′ 23″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 16 place Dauphine - 29 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 33″ oosterlengte
Gebouw (75001) 17 place Dauphine - 56 quai des Orfèvres - 48° 51′ 23″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 19-21 place Dauphine - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 23 place Dauphine - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 24 place Dauphine - 37 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 25 place Dauphine - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 30″ oosterlengte
Gebouw (75001) 26 place Dauphine - 39 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 31″ oosterlengte
Gebouw (75001) 27 place Dauphine - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 30″ oosterlengte
Gebouw (75001) 28 place Dauphine - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 30″ oosterlengte
Gebouw (75001) 29 place Dauphine - 74 quai des Orfèvres - 48° 51′ 25″ noorderbreedte
Gebouw (75001) 31 place Dauphine - 15 place du Pont-Neuf - 76 quai des Orfèvres - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 29″ oosterlengte
Gebouw (75001) 19 quai de l'Horloge - 2 rue de Harlay - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 35″ oosterlengte
Gebouw (75001) 21 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 35″ oosterlengte
Gebouw (75001) 23 quai de l'Horloge - 48° 51′ 25″ noorderbreedte, 2° 20′ 35″ oosterlengte
Gebouw (75001) 68-72 quai des Orfèvres - 48° 51′ 24″ noorderbreedte, 2° 20′ 30″ oosterlengte
Pont Neuf (75001) Pont Neuf - 48° 51′ 26″ noorderbreedte, 2° 20′ 30″ oosterlengte 1888 1889 1914
Sainte-Chapelle (75001) Boulevard du Palais - 48° 51′ 19″ noorderbreedte, 2° 20′ 42″ oosterlengte
Ruiterstandbeeld van Hendrik IV (75001) Place du Pont-Neuf - 48° 51′ 26″ noorderbreedte, 2° 20′ 27″ oosterlengte
Guimard-panneau van station Cité (75004) place Louis-Lépine - rue de Lutèce - marché aux Fleurs - 48° 51′ 19″ noorderbreedte, 2° 20′ 50″ oosterlengte
Wallace-fonteinen (75004) place Louis-Lépine - 48° 51′ 19″ noorderbreedte, 2° 20′ 51″ oosterlengte
Kathedraal Notre-Dame (75004) Parvis Notre-Dame - place Jean-Paul-II - 48° 51′ 11″ noorderbreedte, 2° 21′ 00″ oosterlengte
Sint-Aignan-kapel (75004) 24 rue Chanoinesse - 19 rue des Ursins - 48° 51′ 16″ noorderbreedte, 2° 21′ 01″ oosterlengte
Drankgelegenheid (75004) 24 rue Chanoinesse - 48° 51′ 15″ noorderbreedte, 2° 21′ 01″ oosterlengte
Hôtel de la Motte-Montgaubert (75004) 12 rue Chanoinesse - 2, 4, 6 rue des Chantres - 1, 3 rue des Ursins - 48° 51′ 14″ noorderbreedte, 2° 21′ 05″ oosterlengte
Herdenkingsmonument voor de Martelaren van de Deportatie (75004) 1-3-7 quai de l'Archevêché - 48° 51′ 06″ noorderbreedte, 2° 21′ 09″ oosterlengte