Henri IV en de herovering van de troon was een epische gebeurtenis die zich afspeelde als een zwaardvechtfilm in een politiek-religieuze sfeer die meer dan 15 jaar duurde. Maar het was een waar verhaal, een deel van de geschiedenis van Frankrijk.
Na meer dan drie jaar als gijzelaar aan het hof van Frankrijk te hebben doorgebracht, maakte hij gebruik van de onrust in de vijfde godsdienstoorlog om op 5 februari 1576 te ontsnappen. Toen hij zich bij zijn aanhangers had gevoegd, keerde hij terug naar het protestantisme, ditmaal door het katholicisme af te zweren op 13 juni van datzelfde jaar.
Opmerking: Aan het einde van de tekst vindt u 1/ Een fotogalerie met foto’s gerelateerd aan Henri IV 2/ Uw Bonus: 5 waardevolle tips om uw verblijf in Parijs goed te organiseren en tot een succes te maken
Het hof van Nérac: de rust voor de storm
In 1577 nam hij timide deel aan de zesde godsdienstoorlog, geleid door zijn neef de prins van Condé (hugenoot).
Henri stond nu voor de wantrouwen van de protestanten, die hem zijn gebrek aan oprechte godsdienstige overtuiging verweten. Hij trok zich terug uit de provincie Béarn, die stevig onder calvinistisch bewind stond. Ook ondervond hij nog grotere vijandigheid van de kant van de katholieken.
In december 1576 ontkwam hij ternauwernood aan een aanslag in de stad Eauze. Bordeaux, de hoofdstad van zijn gouvernement, weigerde hem de toegang. Henri vestigde zich vervolgens langs de Garonne, in Agen en Lectoure, die het voordeel hadden dicht bij zijn kasteel van Nérac te liggen. Zijn hof bestond uit edellieden van beide godsdiensten. Zijn adviseurs waren voornamelijk protestanten, zoals Duplessis-Mornay en Jean de Lacvivier.
Van oktober 1578 tot mei 1579 kwam de koningin-moeder Catharina de' Medici hem bezoeken om de pacificatie van het koninkrijk te voltooien. Ook hoopte ze hem zo meer meegaand te maken en bracht ze zijn echtgenote Marguerite mee.
Gedurende enkele maanden leefde het paar van Navarra in luxe op het kasteel van Nérac. Het hof wijdde zich aan de jacht, spelletjes en dansen, tot groot ongenoegen van de protestantse predikanten. Zelf liet Henri zich ook meeslepen door de geneugten van de verleiding. Hij werd achtereenvolgens verliefd op twee hofdames van de koningin: Mlle Rebours en Françoise de Montmorency-Fosseux.
De gebeurtenissen tussen 1580 en 1590 – Hendrik van Navarra wordt de erfgenaam van koning Hendrik III
Deze periode kende veel wendingen en belangrijke beslissingen voor Hendrik van Navarra.
Hendrik nam toen deel aan de zevende godsdienstoorlog, die werd hernieuwd door zijn geloofsgenoten. Toen zijn leger in mei 1580 Cahors innam, slaagde hij erin plundering en bloedvergieten te voorkomen, ondanks vijf dagen straatgevechten. Dit bezorgde hem groot aanzien, zowel om zijn moed als om zijn menselijkheid.
Op persoonlijk vlak onderhield Hendrik van Navarra tussen 1582 en 1590 een relatie met de katholieke Diane d’Andoins, met wie hij een huwelijksbelofte deed. De avontuurtjes van de koning zorgden voor onenigheid in zijn huwelijk, dat nog steeds kinderloos was. De vertrek van Margaretha naar Parijs (1585) bezegelde hun definitieve breuk.
In 1584 overleed François d’Anjou en d’Alençon, de jongere broer en troonopvolger van koning Henri III van Frankrijk, zonder nakomelingen na te laten. Omdat hij zelf geen kinderen had, overwoog koning Henri III om Henri de Navarre als zijn wettige opvolger aan te wijzen. Hij stuurde de hertog van Épernon om hem tevergeefs uit te nodigen zich te bekeren en naar het hof terug te keren.
Enkele maanden later werd Henri III gedwongen het verdrag van Nemours te ondertekenen als blijk van goede wil aan de Heilige Liga. Vervolgens verklaarde hij de oorlog aan de protestanten en stelde hen buiten de wet. Het gerucht ging dat Henri IV’s toekomstige snor van de ene op de andere dag half wit werd.
Hersteld in zijn protestantse geloof werd hij opnieuw geëxcommuniceerd door de paus, waarna hij het koninklijke leger moest trotseren, dat hij versloeg in de Slag bij Coutras in 1587.
Een reeks moorden na 1588
Het jaar 1588 werd gekenmerkt door talrijke wendingen. Op 5 maart 1588 leidde de plotselinge dood van prins Hendrik van Condé ertoe dat de koning van Navarra het leiderschap van de hugenoten op zich nam.
Op 23 december 1588 liet de Franse koning Hendrik III in een "daad van majesteit" de hertog Hendrik van Guise (hoofd van de steeds machtiger wordende anti-protestantse Liga) vermoorden, en de dag erna zijn broer, kardinaal Lodewijk.
De verandering in de politieke situatie dreef de Franse vorsten Hendrik III van Frankrijk en Hendrik III van Navarra (de toekomstige Hendrik IV) ertoe om zich te verzoenen middels een verdrag dat op 30 april 1589 werd ondertekend. Als bondgenoten tegen de Katholieke Liga, die Parijs en een groot deel van het koninkrijk controleerde, slaagden ze erin om in juli van datzelfde jaar de hoofdstad te belegeren. Maar het lukte hen niet om de stad in te nemen.
Op 1 augustus 1589 wordt koning Hendrik III op zijn beurt vermoord door Jacques Clément, een fanatieke katholieke monnik. Voordat hij de volgende dag sterft aan een verwonding aan de onderbuik, erkent hij officieel zijn zwager, koning Hendrik III van Navarra, als zijn wettige opvolger. Zo wordt hij Hendrik IV, koning van Frankrijk. Op zijn sterfbed adviseert Hendrik III hem zich te bekeren tot de religie van de meerderheid van de Fransen.
Hendrik IV en de herovering van de troon: koning van Frankrijk en Navarra, een koning zonder koninkrijk
De lange herovering van het koninkrijk door Hendrik IV begint dan. Inderdaad, driekwart van de Franse bevolking weigert een protestantse edelman als koning te erkennen. Aan de andere kant weigeren de katholieken van de Liga de wettigheid van deze opvolging te erkennen.
Hendrik IV en de herovering van de troon, een koning alleen tegenover de Liga
In 1589, bewust van zijn zwakheden, moet Hendrik IV eerst de gemoederen winnen. De katholieke royalisten eisen dat hij het protestantisme afzweert, terwijl hij zelf al drie keer van geloof was veranderd voor zijn negentiende levensjaar. Hij weigert, maar verklaart in een proclamatie gepubliceerd op 4 augustus (drie dagen na de moord op Hendrik III) dat hij de katholieke godsdienst zal respecteren. Velen blijven sceptisch, of ze nu katholiek of protestants zijn. Protestanten zoals La Trémoille verlaten zelfs het leger, dat daardoor inkrimpt van 40.000 naar 20.000 manschappen.
Verzwakt moet Hendrik IV het beleg van Parijs opgeven, terwijl de edelen naar huis terugkeren omdat ze geen protestant willen dienen. Toch boekt hij een overwinning op Karel van Lotharingen, hertog van Mayenne, op 29 september 1589 in de slag bij Arques. De 10.000 manschappen van de koning verslaan de 35.000 liga-aanhangers, een overwinning die vergeleken wordt met die van David op Goliath.
Naast de steun van bepaalde edelen voelen de hugenoten en de politieke facties zich gerustgesteld door deze solide en menselijke legeraanvoerder. Daaraan voegen zich de steun van Conti en Montpensier (prinsen van den bloede), Longueville, Luxembourg en Rohan-Montbazon, hertogen en pairs, de maarschalken Biron en d’Aumont, alsmede een groot aantal edelen (Champagne, Picardië, Île-de-France).
Hij slaagt er vervolgens niet in Parijs te heroveren, maar neemt wel de stad Vendôme in. Ook hier zorgt hij ervoor dat de kerken intact blijven en dat de inwoners geen last ondervinden van de doortocht van zijn leger.
Dankzij dit voorbeeld geven alle steden tussen Tours en Le Mans zich zonder strijd over. Hij verslaat de Liga en de Spanjaarden opnieuw in Ivry op 14 maart 1590, waar de mythe van de witte veer ontstaat. Volgens Agrippa d’Aubigné zou Hendrik IV hebben geroepen: « Ralliez-vous à ma plume blanche, vous la trouverez sur le chemin de la victoire et de l’honneur ».
Henri IV en de herovering van de troon: de godsdienst komt terug in kracht
De protestanten verwijten hem dat hij hun de vrijheid van godsdienst niet verleent. In juli 1591 herstelt hij door het Edict van Mantes (niet te verwarren met het Edict van Nantes uit 1598) de bepalingen van het Edict van Poitiers (1577), dat hen een zeer beperkte godsdienstvrijheid toekent.
De hertog van Mayenne, die dan in oorlog is met Hendrik IV, roept in januari 1593 de Staten-Generaal bijeen met als doel een nieuwe koning te kiezen ter vervanging van Hendrik IV. Maar hij faalt: de Staten-Generaal onderhandelen met de partij van Hendrik IV, bereiken een wapenstilstand en uiteindelijk zijn bekering.
Gemoeddrift door de liefde van zijn leven, Gabrielle d’Estrées, en zich bewust van de uitputting van de strijdende partijen – zowel moreel als financieel – besloot Henri IV, een sluwe politicus, zijn calvinistische geloof af te zweren. Op 4 april 1592 maakte hij in een verklaring, bekend als het "expédient", bekend dat hij van plan was zich te verdiepen in de katholieke leer.
Henri IV zwoer op 25 juli 1593 plechtig het protestantisme af in de basiliek van Saint-Denis nabij Parijs, waar hij werd gedoopt door Jacques Davy du Perron. Hem wordt ten onrechte de uitspraak "Parijs is een mis waard" (1593) toegeschreven, hoewel deze woorden in wezen heel toepasselijk lijken.
Henri IV en de herovering van de troon: afzwering vóór de zalving
Om de overgave van steden en provincies (en hun gouverneurs) te bespoedigen, deed hij talloze beloften en schonk hij talrijke geschenken, goed voor een totaalbedrag van 25 miljoen livres. De daaruit voortvloeiende verhoging van de belastingen (een vermenigvuldiging met 2,7 van de taille) leidde tot een opstand in de meest koningsgetrouwe provincies: Poitou, Saintonge, Limousin en Périgord.
Begin 1594 veroverde Hendrik IV met succes Dreux, waarna hij op 27 februari 1594 in de kathedraal van Chartres tot koning werd gezalfd.
Hij was een van de drie Franse koningen die buiten Reims en Parijs werden gezalfd, steden die op dat moment nog in handen waren van het leger van de Liga.
Op 22 maart 1594 maakte hij echter zijn intocht in Parijs, waar hij edicten uitvaardigde waarin hij zijn koninklijke gratie afkondigde. Uiteindelijk verkreeg hij op 17 september 1595 absolutie van paus Clemens VIII. Geleidelijk aan schaarden de hele adel en de rest van de bevolking zich achter Hendrik IV. Met uitzondering van enkele personen, zoals Jean Châtel, die op 27 december 1594 een aanslag op hem pleegde in het Hôtel du Bouchage, vlak bij het Louvre.
Hij versloeg het leger van de Liga definitief in Fontaine-Française.
Hendrik IV eindelijk volwaardig koning
De oorlog tegen Spanje en Savoye
In 1595 verklaarde Hendrik IV officieel de oorlog aan Spanje. De laatste Franse liga-aanhangers, die financieel werden gesteund door Filips II van Spanje, werden daarmee ‘verraders’.
Maar Hendrik IV had veel moeite om de Spaanse aanvallen in Picardië af te weren. Zo werd Amiens door de Spanjaarden ingenomen. Ook landden er Spaanse troepen in Bretagne. Daar weigerde gouverneur Philippe-Emmanuel de Lorraine, hertog van Mercœur, Hendrik IV nog steeds te erkennen, wat hem in een hachelijke positie bracht. Deze laatste was immers familie van het Huis Guise en zwager van de overleden koning Hendrik III.
Een andere moeilijkheid vormde de protestantse adel die zich afzijdig hield van de gevechten. Net als La Trémoille en Bouillon was ze geschokt door Hendrik IV’s bekering tot het katholicisme. De protestanten, die in volle terugtocht waren, beschuldigden de koning ervan hen te hebben verlaten. Ze kwamen regelmatig bijeen in vergadering om hun politieke organisatie nieuw leven in te blazen. Ze gingen zelfs zo ver dat ze de koninklijke belasting voor eigen rekening inde.
Maar Hendrik IV nam de zaken in eigen hand. Na Bretagne onderworpen te hebben, Franche-Comté te hebben verwoest en Amiens van de Spanjaarden te hebben heroverd, ondertekende hij in april 1598 het Edict van Nantes, dat vrede tussen protestanten en katholieken bezegelde.
Nantes was de zetel van de gouverneur van Bretagne, de hertog van Mercœur, die tevens de laatste der opstandelingen was. In totaal kostten de verzoeningen van de adel 35 miljoen livres tournois.
Nu beide legers uitgeput waren, werd op 2 mei 1598 de Vrede van Vervins tussen Frankrijk en Spanje getekend. Na tientallen jaren burgeroorlog was Frankrijk eindelijk in vrede.
Maar voor Hendrik IV was dit nog niet het einde. Hij voerde een "strijd om het Edict van Nantes" om de goedkeuring van het edict door de verschillende parlementen van het koninkrijk te verkrijgen. De laatste hiervan was dat van Rouen, in 1609.
De bepaling in het Verdrag van Vervins met betrekking tot de hertog van Savoye leidde echter tot een nieuwe oorlog. Op 20 december 1599 ontving Hendrik IV Karel Emanuel I van Savoye in Fontainebleau om het geschil te beslechten. In maart 1600 vroeg de hertog van Savoye om een bedenktijd van drie maanden, waarna hij naar zijn gebied terugkeerde.
Toen deze termijn was verstreken, riep Hendrik IV Karel Emanuel op om zijn bedoelingen te kennen. De vorst antwoordde dat een oorlog hem minder schade zou berokkenen dan een vrede zoals hem werd voorgesteld. Hendrik IV verklaarde hem reeds op 11 augustus 1600 de oorlog, wat leidde tot het Verdrag van Lyon* in 1601.
*Verdrag van Lyon, 17 januari 1601.
Het ging om een territoriale uitwisseling tussen Hendrik IV en Karel Emanuel I, hertog van Savoye: deze laatste stond aan Frankrijk Bresse, Bugey, het Pays de Gex en Valromey af, gebieden die al eeuwenlang tot het hertogdom Savoye behoorden, maar verkreeg in ruil daarvoor de controle over het markgraafschap Saluzzo in Italië.
Het huwelijk van Hendrik IV met Maria de' Medici
In 1599 naderde Hendrik IV de vijftig en had hij nog steeds geen wettige erfgenaam. Al jaren deelde hij zijn leven met Gabrielle d’Estrées, maar omdat zij niet uit een regerende familie stamde, kon zij geen aanspraak maken op de titel koningin. Haar plotselinge dood in de nacht van 9 op 10 april 1599, waarschijnlijk veroorzaakt door een kraamvrouwenkoorts, stelde de koning in staat om te overwegen een nieuwe echtgenote te trouwen die waardig was voor zijn stand.
In oktober 1599 liet hij zijn huwelijk met koningin Margaretha nietig verklaren en op 17 december 1600 trouwde hij met Maria de’ Medici. Zij was de dochter van Francesco I de’ Medici en Johanna van Oostenrijk, nicht van Ferdinand I, groothertog van Toscane. Dit huwelijk was dubbel voordelig. Enerzijds werd de bruidsschat gebruikt om een heel jaar aan schulden af te lossen, en anderzijds schonk Maria de’ Medici op 26 september 1601 het leven aan de dauphin Lodewijk (de toekomstige Lodewijk XIII), waardoor de toekomst van de Bourbon-dynastie veiliggesteld werd.
Hendrik IV en zijn andere maîtresses
Maar Hendrik IV zou tot aan zijn dood Hendrik IV blijven. Hij compromitteerde zijn huwelijk en riskeerde zijn kroon door zijn buitenechtelijke avonturen.
Eerst maakte Henriette d’Entragues, een ambitieuze jonge vrouw, de koning zwart om de kinderen die ze bij hem had gekregen te legitimeren. Toen hij haar verzoeken afwees, bedacht Henriette d’Entragues steeds meer complotten tegen haar koninklijke minnaar. In 1602, toen Henri IV zijn petekind Louise de Gondi aan het priorij Saint-Louis de Poissy kwam voorstellen – zij zou er in 1623 zelf priorin worden –, viel zijn oog op de schoonheid van Louise de Maupeou, die hij het hof maakte.
In 1609, na nog andere affaires, werd Henri verliefd op de jonge Charlotte-Marguerite de Montmorency. Dat jaar trad ze in dienst bij koningin Marie de Médicis, de echtgenote van Henri IV.
Het was tijdens een balletrepetitie dat ze de koning, toen 56 jaar oud, verleidde. Zij was slechts 14 jaar.
In mei 1609 verbrak Hendrik IV de verloving van Charlotte met de markies van Bassompierre en huwde haar uit aan een prins van den bloede, Hendrik II van Bourbon-Condé. Hendrik IV rekende op de toegeeflijkheid van zijn neef, die bekendstond om zijn voorkeur voor mannen. Als echtgenoot kon hij echter de aanhoudende avances van de koning naar zijn echtgenote niet verdragen en verliet met haar het hof. Hendrik IV volgde hen naar de provincies en probeerde hen op allerlei manieren te benaderen, vermomd als verschillende personen. Om aan hem te ontsnappen, bracht Condé zijn echtgenote naar Brussel, de hoofdstad van de Spaanse Nederlanden, die toen onder de heerschappij van de Habsburgers viel.
De grote militaire campagne in Europa tegen het huis Habsburg, die Hendrik IV op 17 mei 1610 had willen ontketenen, was dit een voorwendsel om Charlotte, die in ballingschap in Brussel verbleef, te "bevrijden"? Of was het juist andersom? Hoe dan ook, deze oorlog heeft nooit plaatsgevonden: Hendrik IV werd op 14 mei 1610 vermoord. Wordt vervolgd ...
Bonus: 5 belangrijke tips om uw verblijf in Parijs goed te organiseren en tot een succes te maken
Heeft u gemerkt dat onze website u tools aanbiedt om uw reis naar Parijs gemakkelijk te organiseren, zodat uw verblijf een geslaagde, stressvrije ervaring wordt?
1. Vertaler Zinnenboek voor wie niet vloeiend Frans spreekt
Heeft u moeite om het juiste woord of de juiste uitdrukking in het Frans te vinden? Klik hier op ZINNENBOEK – of rechtsboven op uw scherm. Het betreft een woordenlijst met 100 nuttige woorden en/of uitdrukkingen voor een toerist die Parijs bezoekt. U zult zich thuis voelen in een restaurant, hotel, tijdens het winkelen, in de metro, bij begroetingen, de weg vragen, enzovoort. Acht talen zijn beschikbaar. En weet u wat? U kunt bovendien elk woord en elke uitdrukking in het Frans beluisteren.
2. De Stedenbouwer van VPBY
Er valt veel interessants en leerzaams te ontdekken in Parijs. Een goede planning van uw verblijf wordt sterk aangeraden. Om u te helpen hebben wij een Stedenbouwer voor u klaarstaan – en dat is helemaal GRATIS.
In 5 minuten en 5 klikken krijgt u uw programma voor halve-dagbezoeken per halve dag. En bovendien zijn alle reserveringen – als u dat wilt, zonder verplichting – voor de bezienswaardigheden die u wilt bezoeken al geregeld. Ook de reservering voor uw vervoer (vliegtuig, trein of auto) en uw accommodatie is voorzien. Zelfs suggesties voor waardevolle cadeaus als souvenir voor uzelf, uw vrienden of uw familie.
Hoe werkt dit?
Klik op "Reisorganisator in Parijs" – volledig gratis – en u hoeft zich geen zorgen meer te maken om zoveel mogelijk te zien in zo weinig mogelijk tijd. Daarna moet u kiezen:
1/ U kiest uw "algemene wensen" door te klikken op de lijst (Musea, Kerken, Monumenten, Parken, etc.);
2/ De Stedentripgenerator van VPBY stelt u vervolgens alle relevante fiches voor;
3/ U selecteert door te klikken op de namen van de musea, monumenten, parken of activiteiten die u wenst;
4/ De organisator geeft u de planning voor elke dag van uw verblijf;
5/ met de geografische optimalisatie van de dagelijkse bezoeken – indien gewenst – om vermoeiende en tijdrovende verplaatsingen te vermijden.
Dit gebeurt in 5 kliks en slechts 3 minuten. En het is echt gratis. Om het te gebruiken, klikt u op "Stedentripplanner voor Parijs"
Opmerking: wilt u weten wat de gebruikers van de Stedentripgenerator van VPBY vinden van hun ervaring? Klik op "Zij hebben hun reis gemaakt met VPBY"
3. Lijst van te maken reserveringen
U hebt gratis toegang tot onze database om Parijs te "temmen" (Klik op Gids van Parijs) en Parijs te ontdekken (Klik op Plaatsen om te zien). En om geen tijd te verliezen met in de rij staan, raden wij u aan om uw reserveringen direct online een paar dagen van tevoren te maken. Alle officiële reserveringen zijn nuttig en beschikbaar op onze website:
Reserveringen voor toegang tot musea, monumenten, voorstellingen, boottochten op de Seine
Reserveringen voor uw aankomst in Frankrijk: vliegtuigen, treinen, auto’s
Reserveringen voor uw accommodatie: hotels, appartementen, vakantiehuisjes – in Parijs of in de directe omgeving
Je vindt de links voor al deze reserveringen direct in de artikelen over de bezoeken die u interesseren of op de zelfgidsroutes van onze wandelingen. Door op "Reserveringen" in de balk van de kop te klikken, krijgt u alle reserveringen die u nodig heeft tijdens uw verblijf. Ter illustratie:
Reservering entree Notre-Dame van Parijs (Gratis toegang maar reserveren wordt aanbevolen om wachtrijen te vermijden)
Reserveren Conciergerieticket (combinatie met Sainte-Chapelle)
Reserveren Kasteel van Versailles: Toegang + Toegang tot de Tuinen + Domein van Trianon
4. Foto’s als herinnering: verzamelingen van Parijs
Dit zijn HD-foto’s van verzamelingen, beschikbaar in digitale vorm of als duurzame afdruk (75 tot 100 jaar). De afmetingen variëren van ansichtkaartformaat tot foto’s van 1 meter of groter. Een levenslange herinnering om uw interieur te versieren. Een kwaliteitsherinnering (die verschilt van een sneeuwbol of een plastic Eiffeltoren). Tegen een zeer betaalbare prijs. Klik op:
5. Neem een gepersonaliseerd fotoverslag van uw verblijf in Parijs mee
Reportage door professionele fotografen in Parijs op locaties naar keuze of die wij u aanbevelen. Een reportage voor familie, bruiloften, andere evenementen. Van 1 uur tot een hele dag. De beste prijs-kwaliteitverhouding. Klik op:
